Bókastaðir

Sem Tristram hafði lokit starfi sínu, þá reið hann heim til kastala síns, sem hann var vanr, etr ok drekkr ok sefr hjá Ísodd konu sinni ok var kærr með félǫgum sínum.

Enn ekki er hánum hugr at eiga líkamslosta við konu sína. Enn þó fór hann leynt með; því engi maðr mátti ætlan hans né athæfi finna; því allir hugðu, (at) hann byggði hjónskapliga, sem hann skyldi, með henni. Enn Ísodd er ok svá lunduð, at hón leyndi fyrir hverjum manni svá tryggiliga, at hón birti hvárki fyrir frændum sínum né vinum. Enn þá er hann var í brautu ok gørði líkneskjur þessar, þá þótti henni mjǫk kynligt, hvar hann var eða hvat hann gørði.

Svá reið hann heim ok heiman um einn leynistíg, at engi varð varr við hann, ok kvam svá til hválfhússins. Ok jafnan sem hann kvam inn til líkneskju Ísǫndar, þá kyssti hann hana, svá opt sem hann kvam, ok lagði hana í fang sér ok hendr um háls, sem hón væri lifandi, ok rœddi til hennar mǫrgum ástsamligum orðum um ástarþokka þeirra ok harma. Svá gørði hann við líkneskju Bringvetar ok minntisk á ǫll orð þau, er hann var vanr at mæla við þær. Hann minntisk ok á alla þá huggan, skemmtan, gleði ok yndi, er hann fekk af Ísǫnd, ok kyssti hvert sinn líkneskit, er hann íhugaði huggan þeirra. Enn þá var hann hryggr ok reiðr, er hann minntisk á harm þeirra, vás ok vesaldir, er hann þoldi fyrir sakir þeirra, er þau hrópuðu, ok kennir þat nú líkneskju hins vánda ræðismanns.

Nú er Tristram var heim kominn til kastala síns, þá bar svá við í því landi, at herra Tristram skyldi fara með félǫgum sínum ok Kardín til eins heilags staðar at biðjask fyrir, ok lét Tristram Ísoddu konu sína fara með sér. Nú reið Kardín hjá henni á hœgri hlið ok helt á beizli hennar, ok rœddusk þau við um allskonar gaman ok gleði.

Ok sem þeir riðu lausum hestum, fóru þeir hvert sem vildu, ok skildusk þá hestarnir. Ísodd tók þá beizl sitt ok sló hestinn með sporum. Sem hón lypti fœtinum frá síðu hestsins, þá lukusk í sundr lær hennar, enn hestrinn skriðnaði í vatnsfall, enn í því støkkr vatnit upp í millum læra hennar, ok því næst kvað hón við ok hló sem mest mátti hón ok talaði þá ekki, ok svá lengi hló hón, at næsta reið hón hálfan fjórðung meðan hlæjandi, ok gat hón þó varla við sét.

Sem Kardín sá hana með þessu móti hlæjandi, þá hugði hann, at hón mundi hlæja at hánum, ok (at) hón hefði nǫkkut fregit, er heimska væri í ok illska, um hann; því hann var hinn bezti riddari, mildr ok hœverskr, vinsæll ok kurteiss — ok fyrir því óttaðisk hann, at systir hans mundi hlæja at nǫkkurri heimsku hans.

Hánum þótti skǫmm at hlátri hennar, ok tók hann þá at spyrja hana "hvat er þat kvað hann er þú hlótt at áðan af ǫllu hjarta? Enn ek veit ekki, hvárt þik hlœgði um sjálfa þik eða mik. Enn ef þú segir mér ekki satt um, þá vit fyrir víst, at ek skal øngvan trúnað af þér hafa upp frá þessu. Þú mátt ljúga at mér, ef þú vilt. Enn ef ek verð ekki víss, þá skal ek ekki unna þér sem eigin systur."

Ísodd skildi þat, er hann mælti, ok veit hón, ef hón leynir hann, at hón muni hatr ok óvináttu í móti hafa af hánum, ok mælti hón þá "bróðir kvað hón ek hló at heimsku minni ok íhugan ok einum kynligum hlut, er mér bar til handa, at hestr minn hljóp í vatn ákafliga, enn ek gáða ekki at mér. Ok skvettisk vatnit upp í millum fóta mér miklu hærra enn nǫkkurn tíma karlmanns hǫnd, ok aldri beiðisk Tristram þess, at hǫnd hans skyldi þar koma. Nú hefi ek sagt yðr, hvat mik hlœgði."

Enn Kardín svarar þegar með skjótum orðum "Ísodd kvað hann hvat er þat, er þú sagðir? Sofi þit ekki bæði, Tristram, saman í einni rekkju sem saman vígð hjón? Hvárt gørir hann ok lifir sem múkr, enn þú sem nunna? Óhœverskliga býr hann með þér, er hǫnd hans kemr aldri nær þér í hvílu berri, nema þá er hann leikr við þik."

Ísodd mælti "aldri lék hann við mik, nema þat eins, (at) hann kyssir mik, ok sjaldan þó, nema þá (er) vit fǫrum at sofa. Aldri vissa ek heldr karlmanns hjúskap, enn sú mær, sem hreinligast hefir lifat."

Þá mælti hertuginn "ek hygg, at hánum líki þá ǫnnur lostasemi, enn meydómr þinn — at hann muni aðra þreyja. Hefða ek þat vitat, skyldi hann aldri í þína sæng komit hafa."

Þá svarar Ísodd "engi maðr má hánum ámæla um þetta. Ek vænti segir hón (at) hann gefi aðra sǫk. Ok með því hann lifir svá, þá vil ek ekki, at þér ásakið hann um þetta."

Sem hertuginn var sannfróðr um þetta, at systir hans var enn mær, þá angraðisk hann mjǫk ok íhugaði, ok virðisk hánum, sem þetta væri sér bæði svívirðing ok allri sinni ætt, at Tristram vildi øngvan arfa eiga í ætt þeirra. Reið hann þá fram í þeim hryggleik ok rœddi þá ekki um at sinni sakir þeirra, er fylgja þeim — ok koma því næst til þess helga staðar at biðjask fyrir. Svá sem þeir hǫfðu þat gǫrt, svá sem þeim sýndisk, þá sneru þeir aptr til hesta sinna ok riðu heim skemmtandi sér.

Kardín var þá í illu skapi til Tristrams félaga síns, ok þó vildi hann ekki um ræða við hann. Ok þótti Tristram þat undarligt, hverr því mundi valda, at hann sýnir hánum svá mikinn hryggleik, ok mælir allt fyrir hánum bæði fyrir ok eptir. Ok angraðisk þá Tristram allr í hug sínum, ok íhugaði hann þat, hversu hann mætti þessa víss verða, ok hvat hann fann til saka.

Ok á einhverjum degi mælti Tristram til hans "félagi kvað hann hversu ferr nú? Hefi ek nǫkkut misgǫrt við yðr? Ek finn nú mikla reiði yðra til mín; ok segið mér berliga þat sem satt er, svá (at) þat falli niðr, sem rangt er. Ek finn nú, at þér hallmælið mér bæði afheyranda ok áheyranda; enn þat er hvárki dáð né drengskapr at hata mik ok svívirða móti mínum tilverknaði."

Enn Kardín, reiðr, svarar hánum kurteisliga "þat segi ek þér kvað hann ef ek hata þik, þá sómir øngum manni at ásaka mik ok mína frændr ok vini, at allir skulu vera þínir óvinir, nema þú vilir yfir bœta; því at þetta heyrir oss til svívirðingar, bæði innan hirðar ok utan, þessi hin svívirðiliga synd, er þú hefir til mín gǫrt, er þú hafnar meydóm systur minnar — ok heyrir þetta ǫllum þeim, sem eru frændr hennar ok vinir —; því at svá er hón hœversk, at øngum kurteisum manni ok velbornum sómir at hafna henni.

Því væri þér þat engi brigzli né vanvirðing, at þú ynnir henni sem eiginkonu þinni ok byggir með henni hjónskapliga. Enn nú eru vér allir þat vitandi, at þú vilt ekki eiga lǫgligan erfingja ór ætt várri. Ok ef ekki væri okkarr félagskapr svá øruggr ok staðfastr, þá skyldir þú dýrt kaupa þessa svívirðing, er þú hefir gǫrt minni kærustu frændkonu. Í ǫllu mínu ríki finnsk engi hennar maki at fríðleik ok hœversku ok allskonar atgǫrðum, er kvennmanni sómir at hafa. Eða því vartu svá djarfr, at þú þorðir at fá hennar, með því at þú vildir ekki svá hjónskapliga búa með henni, sem bóndi við húsfreyju sína."

Sem Tristram hafði heyrt, at hann ámælti hánum, þá svarar hann hánum reiðum ok hǫrðum orðum "ek hefi ekki þat gǫrt, er mér sómir ekki at gǫra. Þú talar mart um fríðleik hennar ok kurteisi ok ættgœði ok allskonar atgǫrðir.

Enn nú vit þat fyrir víst segir hann at ek á svá fríða unnostu, ok svá tignarliga ok hœverska, ríka ok lofsæla, at hón hefir í sinni þjónostu eina mey svá fríða ok kurteisa, ættgóða ok ríka ok svá vel orðna allskonar atgǫrða, at henni sómir betr at vera drótning hins ágætasta konungs, enn Ísodd systur þinni frú eins kastala. Ok af þessu máttu merkja, at dýrlig ok tignarlig er sú frú, er slíka þjónustumey á sér. Enn þó tala ek þetta ekki til svívirðingar þér né systur þinni; því at ek kalla systur þína fríða ok kurteisa, ættgóða ok ríka at eignum. Enn ekki má ek þá jafnask við hina, er yfir er allar þær, er lifa. Henni hefi ek gefit allan minn vilja, svá vandliga, at ek hefi øngvan mátt til þessarri at unna."

Þá segir Kardín "ekki skulu þér tjá prettir þínir ok lygi — nema þú sýnir mér mey þessa, er þú lofar svá mjǫk. Enn ef hón er eigi svá fríð, sem þú segir, þá skaltu gǫra mér rétt, ef guð vill; elligar skal ek sýsla þér dauða. Enn ef sú er slík, sem þú segir ok lofar svá mjǫk, þá skaltu vera frjáls fyrir mér ok ǫllum mínum frændum."

Tristram skildi heit hans ok reiði, ok íhugaði hann þá ok vissi ekki, hvat hann skyldi til gǫra; því hann unni Kardín meir enn nǫkkurum ǫðrum vin sínum, ok fyrir því vildi hann með øngum kosti angra hann meir — ok óttask þó, ef hann segir hánum, at hann muni kunnugt gǫra systur sinni. Enn ef hann segir ekki, þá er hann týndr ok tapaðr, svikinn ok svívirðr, hvárt (sem) þat verðr með réttu eða rǫngu; því at hann má at vísu sýsla hánum dauða með nǫkkurri undirhyggju.

Ok segir hann þá "Kardín kvað hann hinn bezti vin minn! Þú gørðir mér þetta ríki kunnugt, ok af þínum ráðum hefi ek fengit margfaldar sœmdir. Enn ef ek misgǫrða við þik, þá megi mér mein af þér standa, ef þú vilt þik til þess hafa. Enn at mínum vilja ok at mínu valdi, þá skal ekki angr né óró okkar á milli gǫrask, af øngum tilverknaði, er ek mega til þjóna, þó at þat sé mjǫk á móti mínu skapi.

Nú með því at þú vilt mína ráðagǫrð vita, ást ok leyndarmál, er engi maðr er með mér vitandi, nema ek einn saman. Ok ef þú vilt sjá hina fríðu mey ok hennar viðrmæli ok umbúnað, frægð ok yfirsýn, þá er þat bœn mín til félagskapar þíns, at þú rjúfir ekki þetta leyndarmál ok einmæli mitt fyrir systur þinni né nǫkkurum ǫðrum; því ek vilda, at øngum kosti yrði hón þess vís, ok engi annarr."

Þá svarar Kardín "sjá hér trú mína ok einǫrð, at aldri skal ek rjúfa þat, er þú vilt leynt hafa, ok engi þess af mér verða víss, nema þú sjáir ráð fyrir. Ok seg mér síðan."

Nú festir hvárr þeirra ǫðrum trúnað ok tryggleik, at hann skal ǫllu því leyna, er Tristram vill segja hánum.

Einn morgun mjǫk árla þá bjoggu þeir ferð leyniliga. Enn allir þeir, er eptir váru í borginni, undruðu, hvert þeir mundu fara vilja. Enn Tristram ok Kardín fóru þegar leiðar sinnar, er dagaði, ok riðu þeir þá um skóga ok eyðimerkr ok kvámu at straums-vaðinu. Ok lét Tristram, sem hann vildi yfir ríða ána.

Ok er hann var kominn í vaðit, þá œpti Kardín hárri rǫddu "Tristram kvað hann hvat hefir þú nú ætlat?"

Tristram svarar "ek vil ríða yfir ána ok sýna þér þat, er ek hefi heitit þér."

Þá reiddisk Kardín ok mælti "þú vilt svíkja mik ok leiða mik í valdjǫtunsins, hins mesta hǫfuðfjanda, er drepr hvern, er þar kemr. Fyrir því gørir þú þetta, at þú haldir ekki formála þann, er þú hefir játat mér. Ef vit fǫrum yfir ána, aldri munu vit kvikir aptr koma."

Sem Tristram heyrði, at hann var hræddr, þá blés hann horni sínu, sem hann mátti mest, fjórum sinnum. Með þeim hætti bendi hann jǫtninum þangat at koma.

Ok því næst kvam jǫtunninn ǫðrum megin á bergit, svá reiðr, sem óðr væri, ok hafði járnstaf sinn reiddan ok kallaði á Tristram ógurligu kalli ok mælti "hvat viltú mér, er þú kallar mik svá ákafliga?"

Tristram svarar "ek bið þik, at þú lofir þessum riddara at fylgja mér þangat, sem ek vil, ok kasta braut járnstaf þínum." Enn hann gørði svá þegar.

Þá tók Kardín at huggask ok reið yfir um ána til Tristrams. Ok segir Tristram hánum þá viðskipti þeirra, hversu þeir hǫfðu barizk ok hann hafði hǫggvit fótinn af jǫtninum. Riðu þeir síðan leiðar sinnar ok kvámu þá upp at fjallinu ok stigu þar af hestum sínum ok gengu upp at garðinum. Þá lauk Tristram upp húsinu, ok laust þegar á sá hinn sœti ilmr balsami ok allra hinna sœtustu grasa, er þar váru.

Sem Kardín leit líkneskju jǫtunsins við dyrrnar sjálfar, þá varð hann svá hræddr, at hann mundi næsta af ganga vitinu; því hann hugði, at Tristram hefði svikit hann, ok at jǫtunninn mundi drepa hann með reiddum staf sínum. Enn af hræðslu þessarri ok af ilm þeim, er fylldi húsit, þá varð hánum svá undarligt við, at hann fell í óvit.

Tristram reisti hann upp ok mælti við hann "gǫngum hingat kvað hann hér er mær sú, er þjónar þeirri hinni ríku frú, er ek sagða þér at ek em mjǫk unnandi."

Enn Kardín var allr í ótta ok hræðslu ok var sem hamstola væri í hug sínum ok tapaði skynsemd. Leit hann þá líkneskit ok hugði, (at) kvikt væri. Enn hánum stóð svá mikil ógn af jǫtninum — ok þar váru optast augu hans —, ok fyrir því gat hann ekki fundit annat, enn líkneskjan væri kvik.

Enn Tristram gekk þá at líkneskju Ísǫndar, faðmaði hana ok kyssti ok mælti lágt ok hvíslaði í eyra henni ok andvarpaði, svá sem sá, er mjǫk er unnandi. Því næst mælti Tristram til líkneskjunnar "mín fríðasta unnasta kvað hann þín ást gørir mik sjúkan bæði nætr ok daga; því at ǫll mín fýsn ok allr minn vili fellr allr eptir þínu skapi eða vilja." Stundum var hann mjǫk hryggr ok í illu skapi í rœðu sinni, enn stundum lézt hann vera í blíðu skapi.