Bókastaðir

Sem jǫtunninn heyrði orð hans ok skildi, þá varð hann reiðr ok svaraði "svá bjargi mér guð kvað hann ef ekki væri sakir vináttu við hertugann, þá skylda ek drepa þik með þessum staf; því þú ert œrr af metnaði. Far braut sem skjótast ór mǫrkinni; ok máttú því verða feginn, at ek læt þik svá búit braut fara."

Þá segir Tristram "vei sé þeim, sem sér gørir fagnað at þinni miskunn. Ek vil fella hér svá mǫrg tré sem mér líkar; ok hafi sá okkarr, er sigr fær í ǫðrum, síðan gǫrt."

Þá svarar jǫtunninn með mikilli reiði "þú ert heimskr, gaurr, ok þrútinn metnaðar. Enn ǫðrum kosti þá skaltú ekki svá búinn braut fara. Þú skalt gefa mér hǫfuð þitt í gisling.

Þú hyggr, at ek sé Urgan jǫtunn, er þú drapt. Nei, ekki er svá. Hann var fǫðurbróðir minn, enn sá frændi minn, er þú drapt Spaníalandi. Enn nú ertú niðr kominn í Bretlandi at ræna mik skógi mínum. Enn fyrr skaltu berjask við mik. Ef þú þolir lítit, skal skjǫld þinn hlífa þér, ef ek nái þér."

Ok lypti hann þá staf sínum ok kastaði at hánum með mikli afli ok reiði. Enn Tristram veik sér undan ok skundaði at hánum at hǫggva hann. Enn jǫtunninn flýtti sér at komask at stafnum, ok varð þá mikil þræta þeirra á millum, ok hleypti þá Tristram fram í millum jǫtunsins ok stafsins ok vildi hǫggva hann í hǫfuðit. Enn er jǫtunninn reikaði undan hǫgginu, þá flaug sverðit niðr í legginn á hánum með svá þungu hǫggi, at fjarri kvam niðr fótrinn af hánum. Ok þegar ætlaði hann hánum annat ofan í hǫfuðit.

Enn í því œpti jǫtunninn upp hárri rǫddu "herra kvað hann miskunna lífi mínu. Ek skal gǫrask þér trygg ok trúr ok handgenginn. Ok alla mína fésjóði skal ek gefa þér. Land mitt allt ok gull þat er ek á, skal vera í þínu valdi ok skipan. Ek hirði ekki af mínu hafa, utan lífit eitt. Ok haf mik þangat, sem þú vilt ok þér líkar sjálfum; ok gǫr þat af mér, sem þú vilt."

Sem Tristram skildi, (at) hann bað miskunnar, þá tók hann við handgǫngu hans, tryggðum ok orðum ok øruggum handsǫlum. Ok gørði þá Tristram hánum tréfót ok batt undir kné hánum. Ok skyldi hann fylgja hánum.

Jǫtunninn sýndi Tristram fé sitt, ok virði hann alllítils; því at ekki var hugr hans mjǫk á fjárafla á þeim tímum. Ok mælti hann þá við jǫtuninn, at hann vill ekki meira hafa af fé hans, enn hann þarf. Sem jǫtunninn var hánum eiðbundinn, þá lét hann Tristram ráða fé sínu ok hirða í kastala sínum — ok gørðu þá nýjan formála, at jǫtunninn skal gǫra hvatvetna þat sem Tristram vill beiða. Ok váru þeir þá sáttir. Ok skal Tristram ráða skóginum ok láta þat ór gǫra, er hann vill — ok tryggði hánum, at hann skal øngum segja þetta.

Ok gekk jǫtunninn til árinnar með hánum, ok segir hánum, hvar hann skyldi yfir ríða — ok tók þá leyfi af hánum ok fór síðan leiðar sinnar ok lét svá um þetta, sem hann vissi ekki, hvat títt væri, ok reið yfir vaðit hjá fjallinu. Ok kvamsk hann svá yfir um, at Kardín varð ekki varr við hann.

Ok reið hann sem skjótast til hirðarinnar ok segir, (at) hann hafi villzk allan þann dag í mǫrkinni ok hefði rekit mikinn villigǫlt — enn þó gat hann ekki veitt hann, ok virkti hann mjǫk í bein af því, at hann fekk øngva hvíld þann dag; ok kveðsk hann vera mjǫk þurfandi hvíldar.

Sem hann var mettr, fór hann at sofa hjá konu sinni; ok íhugaði hann þá mart ok lá vakandi. Ok undraði Ísodd þat mjǫk, hvat hánum var eða því hann andvarpar svá af ǫllu hjarta, ok spyrr hann þá at, hvaða sótt hann hefir, er hann má ekki sofa. Hón bað hann lengi með sœtum ok sœmiligum orðum, at hann skuli segja henni.

Enn Tristram svarar "þessi sótt hefir á mér legit frá því í morgun, er ek fór á skóg — ok fann ek þar einn mikinn villigǫlt, ok særða ek hann tveimr sárum með sverði mínu, ok kvamsk hann í braut ekki at síðr, ok angraði mik þat mjǫk, ok enn em ek reiðr ok hryggr. Ek reið eptir hánum, ok vildi hann aldri nema staðar fyrir mér; ok er ek hafða at gǫrt þat er ek mátta, þá hvarf hann mér við kveldit í skóginn.

Nú bið ek þik, mín sœta unnasta, at þú segir þetta øngum manni, at ekki sé mér ámælt eða hrópaðr fyrir félǫgum mínum né hirðmǫnnum. Mér er í þessu mikill harmr; ok vil ek í skóg fara, þá (er) dagr er, ok rannsaka skóginn allan. Ek veit þat á drengskap minn, at ek skal aldri létta fyrr enn ek hefi veitt hann."

"Guð veit, unnasti kvað hón at ek skal þessu vel leyna. Sjá þú svá við ǫðrum."

Ok rœddu þau ekki fleira þar um at sinni.

Nú reis Tristram upp, þegar dagaði, ok reið braut leyniliga einn saman ok kvamsk vel yfir ána ok því næst at kastala jǫtunsins. Enn hann helt allan formála þeirra ok fekk hánum smíði ok tól ǫll ok gørði allt eptir því, er hann sagði fyrir.

Enn þar sem skógrinn var þykkvastr, þá var berg eitt kringlótt ok allt hvelft innan, hǫggvit ok skorit með hinum mesta hagleik. Ok stóð steinbogi undir miðju hválfinu, skorinn laufum, fuglum ok dýrum. Ok undir hvárumtveggja. enda bogans váru svá ókunnugir skurðir, at engi, er þar var, kunni þvílíkt at gǫra. Enn hválfit var svá hvelft umbergis, at øngvan veg kvamsk maðr inn eða út ór húsinu — nema þá er sjórinn tók út at falla, mátti þangat þurrum fœti ganga.

Einn jǫtunn kvam ór Afrikalandi, at gǫra þetta hválf, ok bjó þar lengi ok herjaði á þá, er í váru Bretlandi. Hann eyddi nær alla byggð upp til fjallsins Michaelis, er stendr á sjóvar strǫndu. Enn þá er Artus fór ór Englandi með her sínum út í Rómaríki móti Íróni keisara, er með rǫngu heimti skatt af Englandi — enn þá (er) Artus konungr lendi í Normandía, þá frétti hann, hvat títt var um jǫtuninn ok at hann gørði margfaldan skaða á mǫnnum, svá at hann eyddi náliga allt landit. Svá at konungr hafði aldri slík undr frégit.

Hann hafði ok tekit dóttur Orsl hertuga ok sótti hana með afli ok hafði hana með sér í braut. Ok hét hón Elena. Enn hann helt hana með sér í hellinum. Enn því (at) hón var hin fríðasta kona, þá girntisk hann líkams losta af henni. Enn þá er hann gat ekki unnit þat er hann vildi. sakir mikilleik (s) hans ok þunga, þá kafnaði hón undir hánum ok sprakk.

Síðan kvam Orsl hertugi til Artus konungs ok kærði fyrir hánum skaða sinn, ok vandræði. Enn konungr var fullr góðvilja ok harmaði skaða hans ok áfelli.

Ok sem kvelda tók, þá herklæddisk konungrinn leyniliga ok hafði með sér tvá riddara sína, ok fóru þeir þá at leita jǫtunsins ok fundu um síðir. Enn konungrinn einn saman barðisk við jǫtuninn, ok fekk konungrinn hinn harðasta bardaga með stórum hǫggum áðr enn hann fekk jǫtuninn felldan.

Enn um jǫtuninn, er konungrinn drap, þá heyrir ekki til þessarri sǫgu, nema þat eitt, at hann gørði þetta hit fagra hválfhús, er Tristram hugnaði vel, sem sjálfr hann kunni at vera œskjandi.

Tristram nýtti þar nú vel sœmdar sinnar með miklum hagleik ok allskonar skurðum. Ok leyndisk hann þar svá listiliga, at engi vissi, hvar hann var eða hvat hann at hafðisk. Hann kvam þangat jafnan árla, enn síðla heim aptr. Ok hefir hann mikit starf ok áhyggju at fullgǫra þat er hann iðjaði.

Ok lét hann þilja innan hválfhúsit allt, sem þéttast mátti, með hinum bezta viði, steina ok gylla alla skurðina með vǫldum hagleik. Enn úti fyrir dyrunum lét hann gǫra þá fríðustu hǫll af góðum viði, er ekki skorti þar til. Þá lét hann gǫra øruggan skíðgarð umbergis hǫllina. Í þessarri hǫll smíða gullsmiðir hans, ok hón var ǫll í kring gullskorin ok svá ljós innan sem utan. Þar váru allskyns hagleiksmenn. Enn engi þeirra, er þar váru, vissu allar Tristrams ætlanir, því hann lét þat hús gǫra, er svá margskonar smiðir vanda.

Tristram fór svá leyniliga með sína ætlan; því at engi þeirra vissi, hvat hann ætlaði eða hvat hann vildi, nema þat eitt, er (hann) sýndi jǫtninum, er gull ok silfr fekk hánum.

Nú lætr Tristram skunda smíðinni þat er hann má. Ok líkar hánum þar vel undir fjallinu. Smíða þar trésmiðir ok gullsmiðir; ok var nú allt kompásat ok búit saman at fella. Tristram lofaði þá smiðunum heim at fara ok fylgði þeim til þess (er) þeir váru ór eynni komnir — ok síðan hverr til síns fóstrlands.

Nú hefir Tristram øngvan félaga þar hjá sér, nema jǫtuninn; ok báru þeir nú allt starf smiðanna ok felldu saman hválfhúsit svá sem efnit var áðr af smiðunum til búit, allt steint ok gyllt með hinum bezta hagleik. Ok mátti þá berliga sjá smíðina fullgǫrva svá at engi kunni betr œskja.

Undir miðju hválfinu reistu þeir upp líkneskju eina, svá hagliga at líkams vexti ok andliti, at engi á sjándi maðr kunni annat at ætla, enn kvikt væri í ǫllum limunum, ok svá frítt ok vel gǫrt, at í ǫllum heiminum mátti ekki fegri líkneskju finna. Ok ór munninum stóð svá góðr ilmr, at allt húsit fyllti af, svá sem ǫll jurta kyn væri þar inni, þau sem dýrust eru. Enn þessi hinn góði ilmr kvam með þeirri list ór líkneskjunni, at Tristram hafði gǫrt undir geirvǫrtunni jafnsítt hjartanu eina boru á brjóstinu ok setti þar einn buðk, fullan af gullmǫlnum grǫsum, þeim sœtustum, er í váru ǫllum heiminum. Ór þessum buðk stóðu tveir reyrstafir af brenndu gulli. Ok annarr þessarra skaut ilm út undan hnakkanum, þar sem mœttisk hárit ok holdit, enn annarr með sama hætti horfði til munnsins.

Þessi líkneskja var at skǫpun, fegrð ok mikilleik svá lík Ísǫnd drótningu, svá sem hón væri þar sjálf standandi, ok svá kviklig, sem lifandi væri. Þessi líkneskja var svá hagliga skorin ok svá tignarliga klædd, sem sómdi hinni tignustu drótningu.

Hón hafði á hǫfði sér kórónu af brenndu gulli, gǫrva með allskonar hagleik — ok sett með hinum dýrustum gimsteinum ok ǫllum litum; enn í því laufinu, sem framan var í enninu, stóð einn stórr smaragdus, at aldri bar konungr eða drótning jafngóðan. Í hœgri hendi líkneskjunnar stóð eirvǫndr eða valdsmerki, í hinum efra endanum með flúrum gǫrt, hinnar hagligustu smíðar; leggr viðarins var allr klæddr af gulli ok settr með fingrgullssteinum; gulllaufin váru hit bezta Arabía-gull; enn á hinu efra laufi vandarins var skorinn fugl með fjǫðrum ok allskonar litum fjaðranna ok fullgǫrt at vængjum, blakandi sem hann væri kvikr ok lifandi.

Þessi líkneskja var klædd hinum bezta purpura með hvítum skinnum. Enn þar fyrir var hón klædd purpurapelli, at purpurinn merkir harm, hryggð, válk ok vesǫld, er Ísǫnd þoldi fyrir ástar sakir við Tristram. Í hœgri hendi hélt hón fingrgulli sínu; ok þar var á ritat orð þau, er Ísǫnd drótning mælti í skilnað þeirra "Tristram kvað hón tak þetta fingrgull í minning ástar okkarrar ok gleym ekki hǫrmum okkrum, válk (i) ok vesǫldum, er þú hefir þolat fyrir mínar sakir ok (ek) fyrir þínar."

Undir fótum hennar var einn fótkistill, steyptr af kopar í líking þess vánda dvergs, er þau hafði rœgt fyrir konunginum ok hrǫpat. Líkneskjan stóð á brjósti hánum, því líkast, sem hón skipaði hánum undir fœtr sér; enn hann lá opinn undir fótum hennar, því líkt, sem hann væri grátandi. Hjá líkneskjunni var gǫr af brenndu gulli lítil skemmtan, rakki hennar, hǫfuð sitt skakandi ok bjǫllu sinni hringjandi, gǫrt með miklum hagleik.

Enn ǫðrum megin dvergsins stóð ein líkneskja lítil, eptir Bringvet, fylgismey drótningar; hón var vel skǫpuð eptir fegrð sinni ok vel skrýdd hinum bezta búnaði ok helt sér í hendi keri með loki, bjóðandi Ísǫnd drótningu með blíðu andliti. Umbergis kerit váru þau orð, er hón mælti "Ísǫnd drótning, tak drykk þenna, er gǫr var á Írlandi, Markis konungi."

Enn ǫðrum megin í herberginu, sem inn var gengit, hafði hann gǫrt eina mikla líkneskju í líking jǫtunsins, svá sem hann stœði þar sjálfr einfœttr ok reiddi báðum hǫndum járnstaf sinn yfir ǫxl sér at verja líkneskjuna; enn hann var klæddr stóru bukkskinni ok loðnu, ok tók kyrtillinn hánum skammt ofan, ok var hann nakinn niðr frá nafla ok gnísti tǫnnum, grimmr í augum, sem hann vildi berja alla þá, er inn gengu.

Enn ǫðrum megin dyranna stóð eitt mikit león, steypt af kopar ok svá hagliga gǫrt, at engi hugði annat, enn lifanda væri, þeir er þat sæi. Þat stóð á fjórum fótum ok barði hala sínum um eina líkneskju, er gǫr var eptir ræðismanni þeim, er hrópaði ok rœgði Tristram fyrir Markis konungi. Engi kann at tjá né telja þann hagleik, er þar var á þeim líkneskjum, er Tristram lét þar gǫra í hválfinu.

Ok hefir hann nú allt gǫrt, þat er hann vill at sinni, ok fær nú í vald jǫtunsins ok bauð hánum sem þræli sínum ok þjónostumanni þetta svá vel at varðveita, at ekki skyldi þar nærri koma. Enn hann sjálfr bar lyklana bæði at hválfhúsinu ok líkneskjunum. Enn jǫtunninn hafði allt fé sitt frjálst annat. Ok líkaði þetta Tristram vel, er hann hefir slíku á leið komit.