Bókastaðir

Sem Ísǫnd, drótning Markis konungs, var einu sinni í svefnhúsi sínu, þá var hón mjǫk syrgjandi ok andvarpandi sakir Tristrams, er hón unni yfir alla menn, svá at hón íhugaði þat, hvat er vilja hennar mætti hugga ok harm hennar bœta, sem er at unna Tristram. Enn hón frétti nú ekki til hans, í hverju landi hann mun vera, eða hvárt hann er dauðr eða lifandi.

Nú var einn jǫtunn, digr, mikill ok drambsamr, er fór utan af Afrikalandi at berjask við konunga ok hǫfðingja. Fór hann mǫrg lǫnd þeirra at leita, drap marga ok svívirði ok fló með húðinni skeggit af ǫllum hǫfðingjum, er hann drap, ok gørði skinn mikil ok síð, svá (at) hann dró eptir sér skikkjuna um jǫrðina.

Þessi jǫtunn hafði fregit, at Artus konungr var svá frægr í sínu ríki, at engi var hans jafningi á þeim dǫgum at hreysti ok riddaraskap, ok barðisk opt við marga hǫfðingja ok fekk sigr ok sœmd. Sem jǫtunninn frétti hreysti hans ok drengskap, þá sendi hann mann sinn til hans með þeirri orðsendingu, at hann hefði gǫrt sér skinn svá síð, at hann dragi eptir sér, af skeggjum konunga, hertuga, jarla ok lendra manna — ok fór hann mǫrg lǫnd at leita þeirra ok sigraði þá ok drap í einvígi ok bardaga; ok með því Artus er ríkastr allra þeirra, er hann hefir til spurt, bæði at lǫndum ok sœmdum, þá sendi hann orð fyrir vináttu sakir, at hann láti flá af skegg sitt ok sendi hánum fyrir virðingar sakir — ok skal hann tigna skegg hans svá mjǫk, at hann skal skipa því hæst yfir ǫllum konunga skeggjum, af því at hann er hinn frægsti, er hann hefir til spurt.

Sem Artus konungr fregnar þetta, þá reiddisk hann af ǫllum hug ok sendi jǫtninum þau orð, at fyrr skal hann berjask, enn upp gefa skegg sitt sem huglauss maðr. Sem jǫtunninn frá þessi tíðendi, at konungr vill berjask við hann, þá skundaði hann þegar með œði mikilli ok í landamæri ríkis Artus konungs, at berjask við hann. Sýndi jǫtunninn hánum skinn þau, er hann hafði gǫrt af konunga skeggjunum.

Síðan gengusk þeir at með stórum hǫggum ok harðri atsókn allan dag frá morgni til kvelds. Ok um síðir sigraðisk konungrinn á hánum ok tók af hánum hǫfuðit ok skinnin. Svá sótti konungrinn hann með vaskleik ok frelsaði fyrir hánum konunga ríki ok jarla ok hefndi á hánum metnað [ar] hans ok illgirndar.

Nú þó at þetta falli ekki við sǫguna, þá vil ek þetta vita láta; því at sá jǫtunn, er Tristram drap, var systurson þessa jǫtuns, er skeggjanna krafði.

Ok þjónaði Tristram þá Spanía konungi. Ok varð Spanía konungr þá mjǫk hræddr, er jǫtunninn krafði skeggs hans, ok kærði konungr þetta fyrir sínum vinum ok frændum ok ǫllum riddurum, ok fann hann øngvan þann er berjask þyrði við þenna jǫtun. Enn þá er Tristram heyrði, at engi þorði at verja sœmd konungsins, þá tók hann einvígit á sik, at sœma konunginn. Ok varð þá hit harðasta einvígi hvárratveggju, svá at Tristram fekk þar mǫrg sár ok mikil, svá at allir hræddusk, (at) hann mundi ekki lífi eða heilsu ná; enn þó drap hann jǫtuninn.

Af þeim sárum, er hann fekk þar, fekk Ísǫnd drótning engi tíðendi, né af hánum; því hér bjoggu á milli ǫfundarmenn hans: ok er þat siðr þeirra, er aðra ǫfunda, at þeir þegja um þat, er gott er, ok leyna frægð ok drengskap atgǫrða þeirra, er þeim er betr menntir, ok gefa saklausum sakir ok fela sína lǫstu undir annars hrópi. Því mælti einn hygginn maðr ok kenndi syni sínum svá "betra er at búa einn án félaga, enn vera með þeim, (er) hann ǫfunda."

Enn Tristram, þar sem hann er nú, hefir œrna félaga, er hánum þjóna ok hann tigna. Enn þeir félagar hans, er váru í hirð Markis konungs, eru meir fjandmenn hans, enn vinir, hrǫpuðu hann ok rœgðu; ok þat gott, er þeir spurðu til hans, þá leyndu þeir sakir drótningar, er þeir vissu at hánum var unnandi.

Einn dag sat drótning í herbergi sínu ok gørði einn strengleik um hǫrmuliga ást.

Enn í því kvam til hennar gangandi Maríadokk, einn ríkr maðr, jarl af stórum kǫstulum ok ríkum borgum í Englandi, ok var þá kominn til hirðar Markis konungs, at beiðask ástarþokka drótningar, til at þjóna henni. Enn Ísǫnd svarar hánum, at hann sýndi í slíkum orðum heimsku ok leitaði sér mikils hégóma. Ok hafði hann opt beðit ástarþokka drótningar, ok gat hann aldri fengit svá mikit atvik, sem vert væri eins glófa; því hón dró hann ekki at sér hvárki með heitum né fagrmælum. Enn hann dvaldisk lengi í hirð konungs, at freista, ef hann mætti nǫkkut mýkja lunderni drótningar til eptirlætis ástar sinnar.

Hann var fríðr riddari, enn í ǫðru grimmr ok metnaðarfullr. Ekki var hann lofsæll af hreysti sinni; nema hann var almæltr kvenna biðill, gabbaði ok dáraði aðra riddara hjá sér.

Sem hann kvam eitt sinn, mælti hann til drótningar "frú kvað hann þegar menn heyra uglu syngja, þá sómir mǫnnum at íhuga dauða sinn; því at uglu sǫngr merkir andlát. Ok sem mér sýnisk, at þetta sé harma-sǫngr ok hugsóttar, munu nǫkkurir hafa látit líf sitt."

"Já kvað Ísǫnd þú segir satt. Ek vil at vísu, (at) þessi sǫngr merki dauða. Sú er at sǫnnu vánd ugla, er af sóttum vill annan angra. Enn þér berr vel at óttask dauða þinn, er þú hræðisk mína sǫngva. Ugla flýr æ fyrir illum veðrum, enn þú kemr æ með illum tíðendum. Þú ert at sǫnnu fljúgandi ugla, er illar sǫgur æ vill segja ok spott ok háð vill fram bera. Ek veit at vísu, at þú kvæmir hér ekki, ef þú vildir mér fagnaðar-tíðendi segja."

Maríadokk svarar "reið ertú nú, drótning. Enn ekki veit ek, hversu heimskr sá er, sem hræðisk orð þín. Ek má vera ugla, enn þú mátt vera ambátt. Enn hvat sem verðr um minn dauða, þá fœri ek þér harmfull tíðendi. Nú hefir þú tapat Tristram, unnasta þínum. Hann hefir fengit sér nú konu á ǫðru landi. Ok máttú nú um leitask at fá þér unnasta; því at hann hefir svikit þik ok hafnat þinni ást ok fengit fríðari konu með mikilli sœmd, dóttur hertugans yfir Bretlandi."

Þá svarar Ísǫnd "með spotti ok háði hefir þú jafnan úlfr ok ugla verit ok frá Tristram illt sagt. Guð láti mik aldri gott hafa, ef ek læt eptir þínum vilja ok hégóma. Enn þó at þú segir mér illt frá Tristram, þá skal ek aldri þér unna né þinn vin verða, meðan ek lifi. Ok heldr vilda ek sjálf týna mér, enn þína ást á mik draga."

Ok reiddisk hón nú ákafliga af þessum tíðendum. Sem Maríadokk skildi þetta, vildi hann ekki lengr angra hana ok gekk í braut, sturlaðr af ǫllu hjarta, er drótning vildi hánum svá svívirðilig svǫr gefa. Nú sem drótning var í þeim harmi, angri ok reiði, þá spurðisk hón um, hvat satt var um Tristram.

Ok svá sem hón vissi sannleik, þá hryggðisk hón af miklum harmi ok hǫrmuligri sótt — ok var allr hennar hugr angrs fullr ok sorga —, kveinandi með þessum orðum "engi má nú manni trúa. Aldri sómir nú annars ást at trúa. Nú er hann orðinn nýr falsari, er hann hefir fengit konu í ǫðru landi." Svá kærði hón nú harm sinn um skilnað þeirra.

Tristram sitr nú í sínu angri. Enn þó lézk hann vera blíðr ok kátr ok lét aldri á sér finna, at sér væri nǫkkut til meins eða angrs.

Enn hann fal angr sitt með þeim hætti, at hann fór, at skemmta sér, á veiðar, ok sjálfr hertuginn ok allir hans ríkustu vinir. Þar var ok Kardín, son hertugans, ok tveir aðrir synir hans, hinir fríðustu. Þar váru ok hinir ríkustu lendir menn hans.

Ok áttu þeir þá at fylgja hundunum ok veiðimǫnnum ok riðu annan veg skógsins ofan at sjónum ok sásk um, hvat er títt var í landamæri; því at þar var landaskipti — ok hǫfðu þar opt haft harða bardaga ok hǫrð viðrskipti. Í þessu landaskipti bjó jǫtunn einn, undarliga mikill ok hinn vaskasti. Enn hann hét Moldagog. Hann var vitr ok vélugr.

Ok sem þeir váru komnir í landamæri, þá mælti hertuginn "Tristram kvað hann minn bezti vin! Hér er nú landaskipti ríkis várs, ok ekki gengr ríki várt lengra í þenna skóg.

Ǫðrum megin á einn jǫtunn, ok býr hann þar í bergi nǫkkuru. Ok vil ek þér kunnugt gǫra, at þessi jǫtunn hefir gǫrt mér mikinn ófrið, svá at hann útlægði mik af mínu ríki.

Enn síðan gørðu vit sætt okkar í milli með þeim hætti ok formála, at hann skal ekki hingat koma í mitt ríki, enn ek ekki yfir ána í hans ríki, at nauðsynjalausu. Nú vil ek halda þenna formála okkarn svá lengi sem ek má; því at ef ek geng á þessi einkamál, þá á hann vald á váru ríki, ræna ok brenna ok gǫra hvatvetna illt, er hann má — ok ef hann finnr mína menn í sínu ríki, þá á hann vald á at drepa þá. Þenna formála sóru allir hinir ríkustu menn mínir. Enn ef dýr eða hundar várir þangat hlaupa, þá skulu vér þá út leysa, svá at engi skal þá heim sœkja ok øngvan með sér halda.

Ek fyrirbýð ok þér, Tristram, at fara yfir þessa á; því at þegar verðr þú spilltr, svívirðr ok drepinn."

Tristram svarar "guð veit, herra segir hann mik fýsir ekki þangat at fara. Ek veit eigi, hvat ek skylda þar sýsla. Ek gef hánum upp þetta fyrir mér frjálst alla mína lífdaga. Ek vil øngva þrætu við hann eiga. Mik skortir ekki skóg, meðan ek lifi."

Enn ekki at síðr leit hann fjarri skóginn ok sá, at hann hafði hinn fríðasta við, hávan ok réttan ok digran, með allskyns við þann er hann hafði sét ok heyrt nefndan. At þessum skóg gekk eins vegar sjór; enn annan veg kemsk engi at, nema um ána, er fellr með óðum straumum, sem þeir gørðu formálann um, hertuginn ok jǫtunninn, at engi skyldi yfir um ána fara.

Ok sneri þá hertuginn aptr ok tók í hǫnd Tristram, ok riðu báðir saman — því at hann er hinn kærasti hertuganum — ok kvámu því næst heim til kastalans ok tóku vatn ok settusk yfir borð. Ok kvámu þá heim veiðimenn með mǫrg dýr.

Kardín ok Tristram váru hinir beztu félagar. Þeir heldu uppi miklum ófrið ok gáfu harða bardaga óvinum sínum, er sátu í ríki þeirra, ok tóku af þeim stórar borgir ok sterka kastala; því at þeir váru hinir hraustustu riddarar, svá at engi fannsk þeim líkr — ok gengu undir þá ríkir hǫfðingjar, lendir menn ok riddarar —, ok hǫfðu mikinn styrk í ríki sínu ok tóku Namtersborg ok settu alla kastala, er umhverfis váru þat fylki, með sínum riddaraskap. Svá at hinir ríkustu menn tóku sér tryggðir af þeim ok unnu þeim eiða ok gáfu þeim gísla ok trúnað øruggs friðar.

Enn þess á millum var Tristram í miklu angri ok áhyggju at unna Ísǫnd. Ok þat íhugaði hann þá með ǫllu glǫggsinni um einn þann hlut, er hann ætlar at gǫra — ok þykkisk hann nú hafa tómstund þar til —; því hans hjarta ok hugr allr var at unna Ísǫnd ok allt, þat er hann gat, henni til sœmdar at gǫra.

Á einum degi herklæddisk Tristram ok lézk vilja ríða á dýraveiði út á skóg ok sendi félaga sína með veiðimǫnnum frá sér. Hann lét fela hest sinn í einum dal. Ok tók hann þá horn sitt, steig á gangvara sinn ok reið sem skyndiligast þann veg sem vápnhestr hans var ok vápn.

Ok sem hann hafði tygjask sem hann kunni bezt, steig hann á vápnhest sinn ok reið sem skyndiligast einn saman ok kvam því næst at straumvaðinu, sem skiptaríki hertugans var ok land jǫtunsins. Ok sá hann þá, at vaðit var háskasamligt ok rann með miklum straumi, mjǫk djúpt, ok hávir bakkar hvárutveggja megin.

Ok kaus hann þá harðan kost. Hvárt sem hann kvæmisk af eða ekki, þá laust hann hestinn með sporum ok hleypti hánum á ána. Enn vatnit gekk þegar yfir hǫfuð þeim báðum. Ok kvam hann þá svá hart niðr, at aldri hugðisk hann kvikr mundu af komask. Enn hann leitaði við allt er hann mátti. Ok er hann kvam upp um síðir ǫðrum megin árinnar, steig hann af baki hesti sínum ok hvíldisk nǫkkura stund ok tók af sǫðulinn ok hristi af vatnit ok af sjálfum sér.

Ok sem hann var vel hvíldr, steig hann á hest sinn ok reið í mǫrkina ok setti horn á munn sér ok blés sem hann mátti mest ok svá lengi, at jǫtunninn heyrði hornit. Þá þótti hánum undarligt, hvat þat mátti vera, ok skundaði þegar, er hann heyrði þetta, ok hafði mikinn staf í hendi sér af hinum harðasta beinviði.

Sem hann leit Tristram herklæddan á hesti, þá spurði hann í mikilli reiði "herra gaurr kvað hann hvat manna ertú, at þú sitr herklæddr á hesti? Hvaðan ertú kominn? Eða hvert viltú fara? Eða hvers leitar þú hér í mínum veiðiskógi?"

Þá svarar Tristram "ek heiti Tristram ok em ek mágr Bretlands hertuga. Ek sá þenna skóg, hinn fagra, ok hugsaða ek, at hann er leyniliga kominn ok vel fallinn til húsi einu. er ek vilda gǫra láta — því ek sé hér hinn fegrsta við allskonar —, ok vil ek láta niðr falla hin stœrstu tré í þessum hálfum mánaði, átta ok fjǫrutigi at tǫlu."