Bókastaðir

Enn er Tristram, hinn vaski ok hinn virðuligi, var farinn í braut af konungs ríki — ok skildu þeir með reiði konungr ok hann, ok þjónaði Tristram því næst hertuga einum yfir Pólisríki. Sæmdi hertuginn hann ok tignaði yfir alla sína vini, sakir frægðar, ættar ok hreysti, riddaraskapar ok hinna kurteisustu meðferða ok hœverskra hirðsiða ok allskonar drengskapar, er hann var einkenndr yfir alla aðra.

Þat gǫrðisk á einum degi, er Tristram sat áhyggjufullr, sem sá, er kominn er í ókunnugt land, ok fyrir því hann er fjarri sinni huggan, ást ok yndi — þá andvarpaði hann opt af ǫllu hjarta ok íhugaði opt angr sinn ok harm, er hann var svá fjarri því, er hann huggaði. Sem hertuginn fann þat, þá bað hann sveina sína at láta koma til þeirra skemmtan sína, at hann megi af því hugga hugsótt Tristrams, er hann sá innan hirðar sjúkan vera; því at gjarna vildi hann gott gǫra ok skemmta, ef hann mætti hann gleðja.

Enn því næst kvámu kertissveinar hertugans með eitt dýrligt pell ok breiddu á gólfit fyrir hertogann. Ok kvámu þá aðrir, er leiddu hánum rakka hans, er hánum var sendr ór Álfheimum.

Þat var undarliga fagrt kvikendi, svá at aldri var sá maðr fœddr, at skrá kynni né telja hagleik hans né vǫxt. Því hvern veg sem maðr leit at hundinum, þá sýndisk hann svá mǫrgum litum, at engi kunni skynja né geyma. Ef maðr leit framan á hann, þá sýndisk hann hvítr ok svartr, ok grœnn á þeirri síðu, sem at manni horfði. Enn ef maðr sá um hann þveran, þá sýndisk hann blóðrauðr, sem út horfði holdrosinn, enn inn hárit, stundum sem hann væri með myrkbrúnum lit, ok þegar, sem hann sé í ljósrauðum ham. Enn þeir, er sá hann endilangan, gátu sízt fundit, hversu hann var; því þeim leizk hann øngvan hafa, svá (at) menn kynni at skynja.

Hann kvam ór ey þeirri, er Pólin heitir. Ok gaf þenna rakka hertuganum álfkona ein. Aldri varð jafnmikit kvikendi, vildara né fegra, ok svá vitugt, blítt, ok svá þjónostumjúkt. Þenna rakka leiddu sveinar hertugans með gullrekendi ór féhirðishúsi hans.

Því næst tóku þeir af hánum rekendina. Ok sem hann var lauss, þá hristisk hann, ok hringðisk þá bjallan, er fest var um háls á hánum, svá fǫgru hljóði, at Tristram týndi ǫllum sínum harmi ok gleymdi þá unnostu sinni, ok um snerisk allr hugr hans, hjarta ok lunderni, svá (at) hann kenndi varla, hvárt hann var hinn sami eða annarr. Engi var sá lifandi maðr, er heyrði hljóð bjǫllunnar, at ekki mundi þegar huggask af ǫllu hjarta af sínum harmi ok fyllask fagnaðar ok gleði ok vilja øngva skemmtan aðra hafa.

Tristram hlýddi vandliga hljóðinu ok hugði gǫrla at rakkanum, ok þótti hánum miklu meiri undr at lit rakkans, enn at hljóði bjǫllunnar. Ok tók hann þá hendi á hánum, ok kenndi hann, at hann var allr í ull blautri ok mjúkri. Ok hugsaði hann þá, at hann skal ekki (hafa) líf sitt, ef hann sýslaði ekki Ísǫnd, unnostu sinni, þenna rakka sér til skemmtunar. Enn ekki veit hann, hversu hann skal at hánum komask. Ok ekki lét hann sem hann vildi hafa hann; því at hertuginn hafði hann svá kæran, at hann vill aldri, sakir enkis hlutar, láta hann eða af hánum sjá.

Nú sem oss sannar Tristrams saga, þá var jǫtunn einn um þá daga ok bjó í fylki á sjávar strǫndu, ok tók hann á hverjum tólf mánuðum skatt af ǫllu því ríki, hinn tíunda part búfjárins, ok galt hertuginn hánum þetta fé á hverju ári, ok var nú jǫtunninn kominn at heimta fét. Þá var út blásin gjǫld um allt þat ríki at gjalda Urgan jǫtni þenna skatt. Ok kvámu lendir menn, kaupmenn ok kotungar, borgarar ok búþegnar, hverr eptir sínum fǫngum, ok reka nú búfét á móti jǫtninum; ok var þat hit mesta undr, hversu mart var; ok gørðu þeir mikit hark ok óp, er þeir reka búfét til hans.

Þá spurði Tristram, hvaðan sá mikli gnýr var, ok hverr búit átti, eða hverr hafa skyldi. Enn hertuginn segir hánum þegar, með hverjum hætti þat var, ok hversu hann játaði jǫtninum skattinn, ok allan atburð ok formála, er gǫrr var á millum hans ok jǫtunsins.

Þá mælti Tristram til hertugans "ef ek frelsa yðr undan þeim þrældómi, svá (at) aldri þurfi þér optar jǫtninum skattinn at gjalda, hvat vili þér gefa mér í umbun?"

Hertuginn segir "þat er þér sjálfum líkar ok þú vilt kosit hafa. Mér er engi eign svá kær, at ek vilja ekki gefa þér til umbunar, ef þú kemr þessarri ánauð af oss."

"Ef þú játar mér bœnina" kvað Tristram "þá skal ek frelsa þik ok ríki þitt ok koma af þér jǫtninum ok skattinum af mǫnnum þínum ok gøra allt landit frjálst, svá at aldri skal þat lengr vera nauðigt."

Þá svarar hertuginn "ek játa gjarnsamliga bœn þinni, ok vil ek trúfesta þér þenna formála fyrir hirð minni allri, er hér er nú."

Tristram bjósk þegar skyndiliga, herklæddisk ok steig á hest sinn ok mælti til hertugans "lát nǫkkurn mann fylgja mér þangat á veg, sem jǫtunninn skal nú fara, ok vil ek frelsa yðr af jǫtninum ok ríki yðart. Enn ef ek get ekki hefnt yðar á hánum, þá kref ek ekki fjár yðars."

"Guð þakki yðr kvað hertuginn, ok lét hann þá mann sinn fylgja hánum allt til brúarinnar þar sem jǫtunninn skyldi yfir um fara at reka búfét. Ok er Tristram var at kominn brúnni, þá hepti hann búfét, at ekki skyldi yfir um ganga brúna.

Sem jǫtunninn sá atburðinn, at búit nam staðar, þá reiddi hann járnstaf sinn ok hljóp sem hann mætti skjótast, ok sá hann þá Tristram herklæddan sitja á hesti sínum, ok œpti hann þá á hann ógurligri rǫddu "hverr ertú, gaurr" kvað hann "er hamlar búfé mínu at ganga? Ek sver þér við hǫfuð mitt, at þú skalt þat dýrt kaupa, nema þú biðir mik miskunnar."

Þá reiddisk Tristram ok svarar hánum "aldri skal ek fela nafn mitt fyrir slíku bǫlvaðu trǫlli, sem þú ert. Hirðin kallar mik Tristram. Ek hræðumsk þik ekki né járnklumbu þína. Þú fekkt með rǫngu búfé þetta, ok fyrir því skaltu øngum kosti lengr hafa. Hvaðan er þér komit þat mikla gjald, nema af því þú gørðir menn hrædda til at gefa þér þenna skatt?"

Þá svarar Urgun jǫtunn "Tristram" kvað hann "þú býðr mér mikinn ofstopa, er þú hamlar mér at reka búfé mitt, ok dragsk sem skjótast frá mér af farveg fjárins þeim sem ek em vanr at fara. Ekki em ek Mórholdr, er þú drapt af ofrkappi þínu; ok ekki em ek hinn írski, er þú tókt Ísǫnd af; ok hyggsk þú nú gøra eins við mik. Enn þú vit at sǫnnu, at þú skalt þat dýrt kaupa, at þú tálmar mér yfirferð brúarinnar."

Ok í því reiddi hann járnstafinn ok kastaði með ǫllu afli ok mikilli reiði. Enn Tristram hneigðisk undan hǫgginu. Enn járnstafrinn kvam á brjóst hestsins, ok lamdisk hann allr í sundr, ok braut leggi hans, ok fell hestrinn undir hánum.

Sem Tristram var á fœti staddr, þá skundaði hann at hánum sem skjótast at hǫggva til hans, sem hann mátti helzt ná hánum, at hann næði hǫndum sínum til hans. Sem jǫtunninn laut niðr at taka járnstafinn, þá vildi Tristram ekki lengr bíða ok hljóp at hánum ok hjó af hánum hœgri hǫndina, þá er hann vildi upp taka með klumbuna — ok lá þar í grasinu hǫndin. Enn þá (er) jǫtunninn sá hǫnd sína á velli liggja, greip hann eptir þat staf sinn með vinstri hendi ok vildi hefna sín á Tristram. Ok er hann laust til hans, þá skaut Tristram skildinum á móti hǫgginu, ok klofnaði skjǫldrinn eptir endilǫngu sundr í tvá hluti; ok var hǫggit svá þungt, at Tristram fell á kné; ok fann hann þá, ef hann biði annars hǫggs, at hann dræpi hann.

Færðisk hann þá undan. Þá (er) hann sá jǫtuninn mjǫk særðan ok reiðan, ok mjǫk blœða, þá vill hann bíða þess, at blóðrásin mœði hann ok minnki nǫkkut megn hans. Tók jǫtunninn þá upp hǫnd sína ok lét standa allt búfét, ok helt hann þá undan heim til kastala síns. Enn Tristram dvaldisk eptir heill ok haldinn mjǫk miklum fagnaði; því at nú er allt búfét laust ok aptr sótt.

Ok veit hann nú at vísu, (at) hann muni fá þat, er hann beiðir, nema hertuginn bregði einǫrð sinni við hann. Ok íhugar hann nú, at hánum er ekki aptr fœrt; því hann hefir ekki þat (er) hann megi sýna hertuganum, at hann megi sannfróðr verða, at hann hafi við jǫtuninn átt — nema þat, at hann rak aptr búfét.

Ok skundaði hann, sem hann mátti mest, eptir þeim veg, er blœtt hafði sár hans. Ok kvam hann því næst í kastala jǫtunsins. Ok sem hann kvam inn, sá hann ekki þar, nema hǫndina, ok skund (at) i aptr sem skjótast til brúarinnar. Ok kvam í því jǫtunninn aptr til kastalans — því hann var farinn at binda sér gróðrarsmyrsl — ok hugði hann (sik) mundu þar finna hǫnd sína. Sem hann hafði niðr lagt grǫsin, fann hann, at hǫnd hans var í braut borin.

Þá skundaði hann eptir Tristram. Þá leit Tristram á bak sér aptr, ok sá hann þá ferð hans, ok kvam hann þá hlaupandi eptir hánum með miklum gný ok hafði á ǫxl sér járnstafinn; ok óttaðisk þá Tristram risann, svá (at) hann þorði ekki at ganga fyrir hann. Réð þá risinn fyrri til hans ok kastaði járnstafnum at hánum af mikilli reiði ok ǫllu afli. Ok skauzk hann undan, svá (at) ekki kvam hǫggit á hann. Þá skundaði Tristram til ok vildi hǫggva til hans vinstra megin. Ok er hann sá, at risinn hneigðisk undan hǫgginu, þá gaf hann í móti slag, ok varð hánum þat svá þungt, at hann hjó af hánum ǫxlina alla ok steypti hánum ofan fyrir brúna, ok brotnuðu ǫll bein í hánum.

Því næst gekk Tristram aptr ok tók hǫndina ok fœrði hertuganum. Enn hann var í skóginum ok sá til viðrskiptis þeirra. Ok sem hann sá Tristram, reið hann í móti hánum ok spurði, hversu gengi. Hann sýndi hánum þat sem hann hafði síðast gǫrt — frelst búfét ok drepit risann.

Síðan mælti hann til hertugans "nú kref ek gjǫf mína."

Þá svarar hertuginn "þat er rétt" kvað hann "ekki vil ek synja þér þess. Seg nú, hvat þér líkar bezt at hafa."

"Miklar þakkir gøri ek yðr. Ek drap Urgan" kvað hann "enn nú vil ek, at þú gefir mér þann fagra rakka þinn; því at mik fýsir mjǫk til at eiga hann, af því at ek sá aldri fríðara rakka."

Þá segir hertuginn "þat veit trú mín, at þú drapt hinn mesta óvin várn. Ok af því vil ek gefa þér hálft ríki mitt ok gipta þér með sœmd systur mína, ef þú vilt biðja hennar. Enn ef þér þykkir betri rakki minn, þá skaltu hann gjarnsamliga hafa."

Þá svarar Tristram "guð þakki þér, minn herra. Engi er sá þessa heims fjárhlutr, er mér sé jafnkærr sem rakkinn, svá (at) aldri gef ek hann upp fyrir allt þat, er mér kann bjóðask."

Þá mælti hertuginn "gakk nú hingat ok tak við hánum ok gǫr af þat er þú vilt."

Sem hann hafði við tekit rakkanum, þá lét hann ekki af hánum, þó hánum væri boðit allt þat fé, sem í væri verǫldunni. Ok kallaði hann þá til sín einn gígjara, hinn kurteisasta mann, er þar mátti finna í ǫllu því hertugadœmi, ok mælti í einmæli til hans, hvat hann skyldi gøra eða hvert hann skyldi fara ok með hverjum hætti hann skal bera rakkann til Tintajolborgar Ísǫnd drótningu. Ok fór þá gígjarinn þangat ok fann Bringvet fylgiskonu drótningar ok fekk henni rakkann ok bað hana fœra drótningu af Tristrams hendi. Ok tók hón við hánum með miklum fagnaði ok mǫrgum þǫkkum; því at aldri mátti verða fríðari skepna. Um hann var gǫrt hús af brenndu gulli með miklum hagleik ok læst vel.

Ok var Ísǫnd þessi sending kærust yfir alla hluti. Ok gaf Ísǫnd í umbun ríka gjǫf sendimanni Tristrams ok sendi hánum þau orð, at konungi væri vel til hans ok hann komi ǫruggliga heim aptr; því at allar grunsemdir, er menn hǫfðu á hánum, eru nú gefnar í sætt ok samþykki. Sem Tristram fréttir þessi tíðendi, þá fór hann heim með miklum fǫgnuði til hirðar Markis konungs. Nú var með þessum hætti fenginn þessi rakki ok sóttr.

Vil ek nú, at þér vitið, at hundr Tristrams var ekki lengi í hirð Markis konungs. Síðan vandisk hann í mǫrkum úti at veiða villisvín ok rauðdýri, þá er þau váru bæði þar Tristram ok Ísǫnd. Þessi hundr tók hvert dýr, svá (at) hánum slapp aldri til, ok svá sporvíss, at hann spurði upp allar þjóðgǫtur ok farvega.

Ok sem Tristram var kominn til hirðar Markis konungs með gleði ok fagnaði — ekki var hann þar lengi áðr konungr finnr enn ást þeirra mikla hvárs til annars, Tristrams ok drótningar, enn sem fyrr. Ok angraðisk konungr ok hryggðisk mjǫk af þessu ok vildi þeim ekki þat lengr þola ok lætr þau nú bæði í útlegð.

Enn þeim þótti þat vera góðr kostr, ok fóru þau þá út í mikla eyðimǫrk. Ok íhuguðu þau þá lítt, hverr þeim skyldi fá vín ok vistir; því at guð mun vilja gefa þeim nǫkkura nœring, hvar sem þau váru. Ok líkaði þeim þat vel tveim einum saman at vera. Ok girntusk þau ekki meira, enn þau hǫfðu nú, af ǫllu því, sem í verǫldinni var; því at nú hafa þau þat, er hug þeirra hugnar, ef þau mætti svá jafnan saklaust saman vera ok sína ást með yndi hafa.

Ok svá sem þeim líkaði nú þetta frelsi í mǫrkinni, svá fundu þau leyniligan stað hjá vatni nǫkkuru ok í bergi því er heiðnir menn létu hǫggva ok búa í fyrnsku með miklum hagleik ok fagri smíð. Ok var þetta allt hvelft ok í jǫrðu til at ganga, djúpt hǫggvit. Ok var einn leynistígr langt niðri undir. Jǫrð var mikil á húsinu, ok stóð á sá fríðasti viðr á berginu, ok dreifðisk skuggi viðarins ok hlífði fyrir sólar hita ok bruna. Þar hjá húsinu var ein upp sprettandi á með heilsusǫmu vatni; enn umhverfis ána váru vaxin hin sœtustu grǫs með fǫgru blómi, er maðr vildi kjósa; enn straumrinn rann austr frá uppsprettunni; enn þá (er) sólin skein á grǫsin, þá ilmaði hinum sœtasta ilm, ok var þá vatnit allt sem milskat væri af sœtleik grasanna.

Enn hverju sinni, er rigndi ok kuldi var mikill, þá váru þau í húsi sínu undir berginu. Enn þá er gott veðr var úti, þá gengu þau til keldunnar at skemmta sér ok þar um skóginn, sem sléttast var ok fegrst at ganga ok dýr at veiða sér til vista; því at Tristram hafði þar með sér hund sinn, er hánum var hinn kærasti. Þá vandi hann rakkann fyrst at taka rauðdýri, ok veiddi hann þau mǫrg sem hann vildi. Ok var þeim þat mikil skemmtan ok gleði; því at þau hǫfðu nætr ok daga fǫgnuð sinn ok huggun.

Því næst gǫrðisk sá atburðr á einum degi, at konungr, sem hann var vanr, kvam þangat í mǫrkina með miklum fjǫlda veiðimanna. Ok leystu þeir sporrakkana ok skipuðu sátir ok blésu hornum sínum, at dirfa hunda sína — ok hljópu alla vega í skóginn þar til at þeir fundu mikinn dýra flokk, ok skildu þeir þau ór ǫll hin stœrstu. Ok tóku þá dýrin at hlaupa ýmsa vega, sum upp at fjǫllunum, sum ofan í dalina, þar sem þau vissu mest harðspyrni fyrir. Ok firrask þá dýrin hundana. Enn veiðimenn hleyptu hestum sínum eptir ok blésu hornum sínum.

Konungrinn fór þá frá liði sínu ok fylgði tveimr hinum beztum rǫkkum sínum, ok fylgðu hánum nǫkkurir veiðimenn, er varðveita sporrakka hans, — ok eltu þá einn mikinn hjǫrt ok kvámu hánum á hlaup ok ráku hann ákafliga. Enn hann flýði sem hann mátti á ýmsa vega undan, ok stefndi hann þá ofan at ánni. Ok er hann kvam at bǫkkunum, þá nam hann staðar ok hlýddisk um, ok heyrði hann þá aptr ferð hundanna, ok þó fjarri sér, ok vissi hann þá atfǫr veiðimanna, at þeir stefndu beint eptir hánum. Síðan stefndi hann aptr annan veg, at ekki skyldu hundarnir verða varir við hann, ok hljóp mikit hlaup yfir bekk einn ok þegar þaðan út á ána ok svá undan strauminum. Ok af því tǫpuðu hundarnir hánum ok vissu ekki, hvat hann var kominn. Ok hryggði hann þá mjǫk þessi atburðr.

Enn Kanúest hét hǫfuð-veiðimaðr konungs, er reið stundum upp enn stundum niðr, at koma rǫkkunum á farveginn. Enn hundarnir leituðu víða ok fundu ekki farveginn. Ok nam þá Kanúest staðar ok sá upp á berginu. Þar næst sá hann stíg hjá keldunni; því at Tristram ok Ísǫnd hǫfðu gengit þar árla um morguninn at skemmta sér. Sem Kanúest sá stíginn, þá íhugaði hann, at hjǫrtrinn mundi þá leið farit hafa eða þar staðit hafa at leita sér hvíldar. Ok því næst steig hann af hesti sínum at verða víss, hvat þar var títt. Ok gekk hann á stíginn, er lá til bergsins, til þess er hann kvam til dyranna á berginu.

Sá hann inn ok leit Tristram sofanda ok ǫðrum megin í húsinu Ísǫnd — ok hǫfðu niðr lagzk at hvíla sik; því at hiti var mikill. Ok sváfu þau því svá fjarri hvárt ǫðru, at þau hǫfðu gengit at skemmta sér.

Sem hann sá þau, þá varð hann svá hræddr, at hann skalf allr — því at mikit sverð lá á millum þeirra — ok flýði til konungsins ok mælti til hans "herra kvað hann ekki fann ek til dýranna". Ok taldi hann konunginum allan þann atburð, er hann hafði sét í húsinu bergsins; kvaðsk hann ekki vita, hvárt at sé himneskr eða jarðneskr hlutr eða álfa kyns.