Bókastaðir

Því næst stefndi konungr ǫllum ráðgjǫfum sínum til Lundúnar-borgar. Ok þar kvámu allir, er vináttu konungs vildu hafa: biskupar ok lendir menn ok allir hinir vitrustu menn, er í váru Englandi. Ok er þeir váru þar komnir, þá bað konungr at leggja heilt ráð fyrir sik, hversu hann skal þessu við þau hætta, Tristram ok Ísǫnd, er í svá mikit hróp hefir komit hánum, svá (at) hann er svívirðr um allt sitt ríki. Þá mæltu ráðgjafar konungs sumir heimsku enn aðrir skil ok skynsemd.

Því næst stóð upp einn aldraðr biskup ok mælti til konungsins "herra kvað hann hlýðið því, er ek vil rœða; ok ef ek mæli þat (er) rétt er, þá játið mér þat.

Sá er hér nú margr í váru landi, er sakir gefr Tristram, er þyrði ekki sanna á hendr hánum. Þér leitið, herra konungr, ráðs; ok sómir ǫllum at gefa yðr heilt ráð, tryggt ok trúnaðarfullt. Ekki sómir yðr at bera þetta hróp upp, ok ekki megu þér at slíku svívirða þau; því þér hafið ekki fundit þau í þeim verkum, at þér getið sannat opinberliga sakir þeirra.

Með hverjum hætti vili þér þá fyrirdœma systurson yðarn ok eiginkonu þína? Því at þit eruð lǫgliga gipt; ok megu þit með øngum kosti svá búit skiljask, þar sem henni megu øngvar opinberligar sakir finnask um þat, er óvinir ok ǫfundarmenn finna henni.

Enn þat sómir yðr at fyrirláta þetta sakir hróps ok brigzla, er alþýða trúir ok með ferr, hvárt sem þat er rétt eða rangt. Enn opt trúa menn ekki síðr réttu enn rǫngu. Enn sakir hróps þess, er þér hafið svá lengi þolinmóðliga borit ok drótning fyrir svívirðing ámælt, þá sómir þat vel, at Ísǫnd drótning komi hér á stefnu fyrir þessa hǫfðingja; ok heyrið þá rœðu mína ok svǫr hennar. Ok síðan hón hefir svarat, þá skulu vær hafa þat af réttum dómi... í konungs rekkju at sofa fyrr enn hón hefir þessu hrópi af sér hrundit."

Þá svarar konungr "þessum dómi játa ek gjarna hér fyrir ǫllum hǫfðingjum ok lendum mǫnnum."

Síðan sendu þeir eptir Ísǫnd, ok kvam hón þegar á stefnu þeirra í hǫllina ok settisk niðr. Þá stóð biskup upp ok mælti til hennar "drótning kvað hann hlýð; því at konungr bauð at tala þér til.

Kunnugt er nú ǫllum mǫnnum innan hirðar ok utan um hróp nǫkkurt, er á yðr er komit almenniliga, ok betr enn tólf mánaði hefir staðit, um yðr ok Tristram frænda konungs várs. Enn hvárt sem þat er rétt eða rangt, þá liggr á yðr opinberliga hróp ok ámæli ok konunginum svívirðing. Enn hann hefir ekki opinberliga sét né fundit annat enn gott, nema hróp þetta, er menn gǫra, enn ekki af sannri raun tilverka þeirra. Nú gef ek þér um sakir fyrir hǫfðingjum ok lendum mǫnnum, ok kref ek yðr réttrar undanfœrslu, at þú frelsir sjálfa þik ok færir konunginn ór þessarri villu; því at þér sómir ekki at búa með konunginum opinberliga í sæng fyrr enn þú hefir af hreinsat þetta hróp."

Ísǫnd var hyggin kona ok hœversk ok hinn fríðasti kvennmaðr ok hinn snjallasti, ok stóð hón þá upp fyrir konunginum ok mælti "góði konungr, vitið at sǫnnu, at mér er kunnugt hróp þat, er ǫfundar- ok illgirndar-menn leggja á mik; því at þat er fyrir lǫngu mælt, at engi lifir án ámælis ok saka. Ok þykki mér þat kynligt, at menn ljúga á mik saklausa. Þeim þykkir þat dælt; því at ek em útlenzk ok fjarri frændum mínum ok vinum ok hér í ókunnugu landi [ein saman í millum óskyldra manna, svá sem hertekin kona; ok veit ek af því, at engi vill mín vandræði várkynna.

Nú bið ek konunginn, herra minn, at hann láti dœma mál mitt fyrir allri hirð sinni, með undanfœrslu. Aldri verðr mér svá harðr dómr gǫrr, at ek skula ekki undir ganga, at koma mér undan hallmæli ǫfundarmanna — því at ek em saklaus fyrir þessu hrópi —, hvárt sem verðr járnburðr eða ǫnnur undanfœrsla. Enn ef mér misfellr þessi undanfœrsla, þá láti konungr mik í eldi brenna eða með hestum sundr slíta."

Konungrinn hlýddi til orða Ísǫndar, at hón vill gjarna undir ganga járnburð eða aðra undanfœrslu. Ok sér hann, at hánum sómdi ekki framar at krefja. Með því hann hefir øngva sanna raun né opinberar sakir fundit með henni, þá verðr hann réttan dóm henni at játa.

Ok mælti hann þá til hennar "gakk hingat nú kvað hann ok fest mér undanfœrslu fyrir þessum hǫfðingjum, at þetta haldisk, er nú hefir þú mælt; því vér viljum þat gjarnsamliga játa þér. Ok skaltu fara í Korbinborg. Ok þá stefni ek yðr þangat, ǫllum hǫfðingjum, at sjá til sœmda minna ok réttenda. Ok skulu vér þar allir koma á mánaðar fresti."

Þá gekk Ísǫnd ok festi konunginum undanfœrslu, sem hann beiddisk sjálfr. Skildusk hǫfðingjar þá, ok hirðin, ok fara heim.

Enn Ísǫnd dvaldisk eptir með angri ok áhyggju; því at hón finnr nú á hana sannask þetta hróp, er hón var fyrir dœmd ok svívirð.

Nú sem stefnudagr kvam, íhugaði hón eitt ráð ok sendi þá til Tristrams, at hann kvæmi í mót henni þar sem var eitt straums-vað — ok torkenna sik sem hann mætti mest — á þeim degi, er hón eindagaði hánum. Hón vill, at hann beri hana af skipi, þá (er) hón er flutt yfir ána, ok vill hón þá segja hánum eitt leyndarmál.

Nú gætti hann upp á trúnað sinn, at hann væri þar hjá henni á stefndum degi, allr svá torkynniligr, at engi maðr kenndi hann: andlit hans var allt steint gulum lit, ok hann var í herfiligum vaðmálskyrtli — ok fornan slagning yfir sér. Gekk þá drótning ǫðrum megin árinnar á bátinn. Bendi hón þegar Tristram, ok því næst lendi hón bátinum.

Þá mælti hón til Tristrams hárri rǫddu "vinr kvað hón gakk hingat ok ber mik af bátnum; þú munt vera góðr skipari."

Enn Tristram gekk þegar at bátnum ok tók hana í fang sér. Sem hann bar hana, mælti hón lágt til hans, at hann skyldi falla á hana ofan, er hón kvæmi á sandinn upp. Ok sem hann var kominn frá bátnum með hana skammt frá ánni, þá hafði hón upp klæði sín, ok fell hann þegar á hana.

Sem menn hennar sjá þat, þá hlaupa þeir þegar af bátnum, sumir með stǫfum, sumir með forkum, sumir með árum, ok vildu berja hann í hel. Enn drótning mælti, at ekki skyldu þeir mein gǫra hánum — sagði, þat væri ekki hans vili, at hann fell, heldr fyrir því hann var óstyrkr ok þreyttr mjǫk af gǫngu "því hann er pílagrímr, kominn af lǫngum vegi." Ok gørðu þeir þá gaman at orðum hennar ok hlógu at, hversu pílagrímrinn fell með henni. Ok segja allir, at hón var hin kurteisasta kona, er hón einnig ekki vildi láta mein gǫra hánum. Enn engi vissi, því hón fann uppá þetta ráð. Því næst hljópu þeir á hesta sína ok riðu leið sína ok gørðu sér gabb ok gaman at pílagrímnum, hversu hánum tóksk hlœgiliga til.

"Nú, er þat undr kvað Ísǫnd þó at pílagrímrinn vildi leika sér ok þreifa um hvítu lœr mín? Enn nú má ek með øngum kosti þann eið vinna, at ekki hafi þar annarr legit, enn konungrinn."

Síðan riðu þeir at konungs garði, ok steig þá drótning af hesti sínum, ok þeir allir, er henni fylgðu.

Hirðin var nú fjǫlmenniliga þangat komin. Konungrinn var nú harðr ok grimmr, ágjarn ok kappsamr, at hefna sín ok reyna Ísǫnd í þeim járnburði, er hón skal bera sakir Tristrams. Ok var þá járnit í eld lagt ok albúit. Þrír biskupar vígðu þat.

Enn Ísǫnd heyrði þá messu ok gørði miklar ok mildar ǫlmusugørðir, svá at hvatvetna best (er) hón átti í gulli ok silfri, klæðum ok kerum, gaf hón mikinn part fátœkum, sakir guðs ástsemda, — einnig sjúkum ok sárum, fǫðurlausum ok fátœkum ekkjum. Síðan gekk hón skólaus í ullklæðum, ok þótti þá hverjum manni hǫrmuligt hennar hag. Grétu þá allir, svá ókunnugir sem kunnugir, útlenzkir sem innlenzkir, ríkir ok fátœkir, ungir ok gamlir — allir kenndu í brjósti hana.

Ok váru fram bornir helgir dómar henni eið at vinna til undanfœrslu. Ok gekk hón fram grátandi ok lagði hǫnd á helga dóma.

Heyrði hón þá, at lendir menn þrættu um eiðstaf hennar. Sumir vilja þrengja henni ok angra hana, enn sumir vilja hjálpa henni um eiðstafinn. Flestir vildu fylgja konunginum at gǫra eiðstafinn sem frekastan.

Ok mælti þá Ísǫnd "konungr kvað hón hlýð eið mínum. Aldri var sá karlmaðr fœddr af kvennmanni, at nær mér nǫkkviðri kvæmi, nema þú, konungr, ok sá hinn pyndi pílagrímr, er bar mik af bátnum ok fell á mik, ǫllum yðr á sjándum. Svá hjálpi mér guð í þessarri freistni, ok svá skíri hann mik af þessu járni. Ok aldri fekk ek sakir né syndir af ǫðrum manni. Þat vátta ek guði ok ǫllum helgum. — Nú ef ek hefi (ekki) yfrit fyrir skilt í þessum eið, þá leggið til skjótt, sem þér vilið, ok skal ek sverja."

Konungrinn sá Ísǫnd gráta ok marga aðra, sakir hennar, ríka ok fátœka, vegna hennar harma. Þá hryggðisk mjǫk hans hjarta, ok mælti hann til Ísǫndar "heyrt hefi ek kvað hann ok finnsk mér sem ekki þurfi við at auka. Ber nú kvað hann þetta hit heita járn. Ok láti guð þik svá skíra verða, sem þú hefir til gǫrt ok fyrir skilt."

"Já kvað hón ok tók hendi sinni undir járnit djarfliga ok bar svá, at engi maðr fann bleyði né hugleysi á henni. Ok gaf guð henni með sinni fagri miskunn fagra skírn, sætt ok samþykki við konunginn, herra sinn ok eiginbónda, með fullri ást, sœmd ok mikilli tign.

Því næst, sem Ísǫnd var skír af járni, þá settisk hón ok kallar konunginn bernskliga gǫrt hafa, er hann hatar frænda sinn sakir drótningar. Nú lætr konungrinn af heimsku sinni ok iðrask, at hann skyldi nǫkkut sinn hafa illa grunsemd á frænda sínum, enn harm ok óró margskonar gǫrt sjálfum sér at þarflausu. Ok er hann nú ór ǫllum efa, svá at hugr hans er nú at fullu hreinn ok grandlauss fyrir ǫllum ǫfundarmǫnnum. Hugsaði hann nú, at Ísǫnd væri ekki sǫkuð í því hrópi, er á hendr hennar er borit. Ok var þá konungrinn hinn blíðasti at hugga hana eptir hryggleik sinn. Allt þat, er hann átti, virði hann enkis hjá hennar ástsemd ok kærleika. Hann unni henni ór hófi, svá at engi ǫnnur guðs skapna var sú, er hánum líkaði svá mjǫk, sem hin fríða Ísǫnd.