Bókastaðir

Tristram unni Ísǫndu óskiptiliga ok hón hánum jafntryggiliga, hvárttveggja jafn-listiliga ok viðrkvæmiliga. Svá var mikill kraptr ástar þeirrar, sem þau hefði bæði einn hug ok hjarta, allt til þess at orð kvam á ok aðrir undruðu. Enn þó var engi sá, er þat vissi með sannendum: utan slíkt var talat með grunsemdum.

Tristram átti einn félaga, er hann unni mjǫk vel með ǫllum trúnaði ok fǫgrum félagskap; ok var hann ræðismaðr ok nærgǫngull konungi, svá (at) hann réð ǫllu með hánum, því (er) hann vildi; ok var hann kallaðr at nafni Maríadokk. Þeir fylgðusk jafnan, Tristram ok hann, ok hǫfðu báðir eitt herbergi.

Ok bar svá til eina nótt, at þeir sváfu báðir samt, ok er ræðismaðr var kominn í svefn, þá stalsk Tristram braut frá hánum. Ok er hann kvam út, þá var snjór fallinn, ok skein tunglit svá ljóst, sem dagr væri. Sem hann kvam at skíðgarðinum eplagarðsins, þá kippti hann ór fjǫl einni þar sem hann var vanr inn at ganga. Enn Bringvet tók í hǫnd hánum ok leiddi hann til frúr Ísǫndar ok tók eskjulaup einn ok hválfði fyrir stafkertin, at ekki skyldi ljós kertanna koma at þeim. Síðan gekk hón í hvílu sína ok gleymdi at byrgja hurðina; enn Tristram lék sér þá við drótning.

Enn á meðan dreymdi ræðismann einn draum, at hann þóttisk sjá ór mǫrkinni einn hinn mesta villigǫlt — gapti munni ok hvatti tennr sínar, sem óðr væri, ok svá ógurliga látandi, sem hann vildi hvatvetna í sundr hǫggva — ok stefndi þangat at kastalanum. Ok sem hann kvam þar, þorði engi í allri konungs hirð at verða fyrir hánum né móti at taka eða bíða hans. Ok sá hann, at hann skundaði at konungs rekkju ok hjó konunginn milli herðanna, svá at af blóðinu ok froðunni, er fell ór munni hánum, þá saurgaði hann ǫll rekkjuklæðin. Ok kvam þá mikit fólk at hjálpa hánum, ok þorði hann ekki í móti at gǫra.

Ok þá vaknaði Maríadokk af mœði ok angri af þeim draumi ok hugði fyrst, at satt væri. Ok kvam hánum þá í hug, at draumr var. Ok þótti hánum þá undarligt, hvat þat mundi vera. Ok kallaði hann þá á Tristram, félaga sinn, ok vildi segja hánum þessi tíðendi. Dreifaði hann þá ok vildi segja hánum drauminn, leitandi hans, ok fann hann þá hvergi. Reis hann þá upp ok gekk til dyranna ok fann hurðina opna ok íhugandi þá, at Tristram var genginn at skemmta sér á þeirri nótt — ok þótti hánum þat undarligt, at hann kvamsk út svá leyniliga, at engi maðr gat fundit brautgǫngu hans, ok øngum manni sagði hann, hvert hann vili ganga.

Ok sá hann fram fyrir sik á snjóinn fótspor hans ok lét upp á sik skó sína ok gekk eptir farveg hans; því at tunglit gaf hánum yfrit ljós. Ok er hann kvam at grasgarðinum, þá fann hann þegar hliðit þat sem Tristram hafði inn gengit. Enn hann undraði, hvar hann væri niðr kominn — því hann hafði øngvan grun um drótningu; heldr hugsaði hann, at hann væri kærr fylgismey drótningar — ok helt hann þá fram sinni gǫngu ok gekk inn leyniliga, sem hann mátti hljóðligast, at njósna, hvat títt var, svá at um síðir heyrði hann rœðu þeirra Tristrams ok drótningar.

Ok efaðisk hann þá, hvat hann skyldi at hafask. Ok var hugr hans allr angraðr; ok illa líkaði hánum þat at þola slíkar konungs skemmdir ok svívirðing. Ok þorði hann þó ekki upp at segja fyrir því at hann hræddisk at hrópa þau. Þá snerisk hann aptr á sǫmu leið á þeirri nótt. Lét hann ekki sem hann vissi þat.

Sem Tristram kvam aptr, þá lagðisk hann í rekkju hjá hánum, ok gat hvárrgi fyrir ǫðrum. Þessi varð hinn fyrsti atburðr, er opinberligt varð um ást þeirra; enn aldri varð maðr varr við fyrr, hvárki nætr né daga.

Ok var þat þá svá lengi til þess at ǫfundarmenn ok óvinir Tristrams gørðu Markis konungi kunnugt leyndarmál þeirra. Nú varð konunginum at þessu mikill harmr ok hǫrmulig hugsótt, angr ok óró; ok veit hann ekki, hvat hann skal gǫra, ok lét þá njósna um atferð þeirra.

Þá íhugaði konungr at freista drótningar ok vill heyra svar hennar ok bar þá hégóma fyrir hana.

Eina nótt, er konungr lá í rekkju sinni hjá henni, þá mælti hann til hennar, sem þat væri hǫrmuligum orðum "frú mín kvað hann ek vil vera pílagrímr ok fara utanlands ok sœkja helga staði mér til hjálpar. Nú veit ek ekki, hverjum ek skal í hendr fá at varðveita hirð mína. Af því vil ek nú heyra, hvat ráði þú leggr til eða hvat yðr hugnask bezt eða líkar. Nú segið mér ráð yðvart ok í hvers gæzlu þér vilið vera; ok vil ek yðru ráði fylgja."

Ísǫnd svarar "mér þykkir kynligt, því þér ifisk, hvat yðr fellr bezt at gǫra af því sem þér báruð upp. Hverr skyldi mik varðveita, nema herra Tristram? Svá finnsk mér bezt sóma, at ek sé í hans gæzlu. Hann má verja ríki yðart ok varðveita hirð yðra. Hann er systurson yðarr; ok mun hann allan hug á leggja, at sœmd yðr sé hvervetna haldin ok hirð með dyggri þjónostu ok hollri gæzlu í ǫllum friði ok hvers manns fagnaði."

Sem konungr hafði heyrt orð ok ráðagørð hennar, sem dagrinn var kominn, þá gekk hann til ræðismanns síns, er illt vildi drótningu, ok segir hánum ǫll orð Ísǫndar.

Enn hann svarar þá "svá er at sǫnnu kvað hann sem ek hefi heyrt sagt. Nú megu þér berliga finna á orðum hennar, at þar vildi hón vera, sem henni líkar betr; því hón ann hánum svá mikit, (at) hón má ekki leyna. Ok er þat undarligt, at þér vilið slíka svívirðing svá lengi þola ok vilið ekki reka Tristram frá yðr."

Enn konungrinn var í mikilli villu ok efaðisk um ok tortryggði, (at) þat mundi satt vera, er hánum var sagt af Ísǫnd ok Tristram.

Ísǫnd stóð nú upp ór rekkju sinni ok kallaði til sín Bringvet, fylgismey sína, ok mælti "hin kærasta vinkona mín kvað hón veiztu ekki, at ek hefi heyrt góð tíðendi ok mér vel líkandi, at konungr vill fara utanlands, ok skal ek vera á meðan í gæzlu unnasta míns, ok skulu vit hafa skemmtan ok huggan, hverjum sem mislíkar."

Þá svarar Bringvet "hversu vitu þér þat? eða hverr sagði yðr þat?" Þá segir Ísǫnd henni þat sem konungr mælti.

Enn Bringvet fann þegar heimsku hennar ok sagði "þér kunnið ekki at leynask. Konungr hefir freistat yðar ok hefir fundit, at þú kannt ekki sjálf at leynask. Ok hefir ræðismaðr þessu valdit, at þú sjálfa þik upp segðir af hégóma þeim, er fyrir þik var borinn ok þú trúnað á lagðir. Nú hafa þeir fundit ok af sjálfrar þinnar orðum sannat." Ok sýndi hón henni skynsemd ok kenndi henni andsvǫr at svara konungi ok koma henni ór villu þeirri, er ræðismaðr telr fyrir henni.

Markis konungr lagði mikinn hug á með andvǫkum ok áhyggju ok vill vita með fullu sannfræði, hvat hánum sómdi sannast af at trúa um ámæli þat, sem á er fallit Ísǫnd ok Tristram.

Á annarri nóttu, sem hann lá í rekkju sinni hjá Ísǫnd, þá leitaði hann enn véla ok vill freista hennar ok lagði hana í fang sér með miklu blíðlæti ok sætum kossum ok með þeim leik, er flestum líkar vel, svá kotungum sem konungum. Enn hón fann þegar, at hann vildi freista hennar, sem hann fyrr gǫrt hafði.

Enn hón um sneri þá lunderni sínu, andvarpaði þá af ǫllu hjarta ok grét ok bǫlvaði þeim degi, er hón sá hann ok hann leiddi hana í sína sæng, ok mælti "ek vesǫl kvað hón var til harms fædd ok hugsóttar. Svá hefir mér jafnan gengit allt angrsamliga. Ok þat kann mér sízt gefask, er mér sómir mest. Ok þat, er ek vilda helzt hafa, vill mér sízt unna" ok sýndi þá konunginum sút ok sorg, angr ok óró, reiði ok hryggleik, með mǫrgum tárum.

Þá mælti konungr til hennar "mín fríða frú kvað hann hvat er yðr? eða hvat grætr þú?"

Þá svarar Ísǫnd "miklar eru sakir til sorgar minnar ok óbæriligra meina, nema þér leggið umbót til. Ek hugða, at yðr mundi gaman þat er þér rædduð í fyrri nótt, eða mundi þat vera leikr, at þér létusk vilja fara utanlands; enn nú hefi ek allt sannfregnat um ætlan brautferðar yðvarrar.

Vesǫl er sú kona, sem manni ann of mjǫk. Engi kona má karlmanni trúa, þat er þér ætlið at fara frá mér ok láta mik hér eptir vera. Með því at þér hafið þetta ráðit — því leyndu þér mik því? Í dag var mér sagt at sǫnnu, at þér vilið braut fara. Hvar vili þér láta mik vera? eða hverir vinir várir skulu varðveita mik?

Fyrir yðrar sakir lét ek ǫll hjálpræði, fǫður ok móður, frændr ok vini ok miklar sæmdir, sælu ok ríki. Þat er yðr skǫmm ok svívirðing at láta mik hér vera. Aldri fæ ek huggun nótt né dag þegar ek missi yðvarrar ástar. Fyrir guðs sakir dvelisk heima, eða mik harmfulla látið með yðr fara."

Markis konungr segir "mín frú, ekki skal ek þik [eina saman eptir láta; því at Tristram, systurson minn, skal gæta þín með miklum kærleika ok tignarligri þjónostu. Engi er sá í mínu ríki, sem ek ann jafnmikit, sem hann, einkanliga fyrir þat (er) hann þjónar yðr svá kurteisliga."

Ísǫnd svarar "at fullu fellr mér ógæfusamliga, er hann skal mik varðveita ok ek í hans gæzlu vera. Mér er kunnug hans þjónasta, ástsemd ok blíðlæti til mín.

Þat er fals ok hégómi með fagrmæli. Svá lætr hann, sem hann sé vinr minn — því at hann drap móðurbróður minn —, ok mælir hann því fagrt við mik, at ek skal ekki hefna hánum né hata hann. Enn þó viti hann þat at sǫnnu, at ekki blíðlæti hans getr mik huggat um þann hinn mikla harm, skǫmm ok skaða, er hann gørði mér ok ætt minni. Ok ef hann væri ekki systurson yðarr, minn herra, þá hefða ek fyrir lǫngu látit hann kenna minnar reiði ok hefna á hánum minn harm ok sút. Ok nú vilda ek aldri sjá hann né við hann ræða.

Enn sakir þess læt ek blítt við hann, at mér er ámælt með almenniligu hrópi, at ek hata frænda yðvarn ok hinn kærasta vin þinn; því at þat er opinberliga orðkvæði, at ferligt kann verða lunderni kvenna, at konur unna ekki frændum bœnda sinna eða vilja hafa þá nær rǫðu sinni eða verkum nætr sem daga. Nú hefi ek fyrir þessar sakir varazk hróp ok ámæli, þegit blíðlæti hans ok þjónostu. Aldri skal ek í valdi hans vera né þjónostu þiggja; heldr bið ek yðr, minn herra, at þér látið mik með yðr fara."

Svá mælti hón mart at því sinni, at konungrinn fyrirgaf henni alla reiði sína. Síðan gekk hann til ræðismanns ok segir hánum, at engi ást væri með þeim drótningu ok Tristram. Enn ræðismaðr freistaði þess með allri list at kenna konunginum, hvat hann skyldi rœða til drótningar ok freista hennar.

Ok sem konungrinn hafði heyrt orð hans, þá gekk hann til drótningar ok mælti, at hann vill at vísu svá braut fara, enn hón skal sitja eptir í gæzlu vildustu manna ok vina, er hana skyldu tigna með allskonar vild ok virðingu "ok engi vil ek gøri þat (er) yðr mislíkar eða neitt þat (er) yðr sé á móti skapi. Enn með því yðr hugnar ekki, at Tristram frændi minn sé í þjónostu með yðr, þá skal ek, sakir ástsemdar yðvarrar, hann nú firra yðr ok senda hann til annarra landa; því at øngum kosti skal ek unna hánum móti yðrum vilja ok sœmdum."

Ísǫnd svarar "herra kvað hón aldri skulu þér svá illa gøra; því at þá mundu menn mæla um allt ríki yðart, at ek hefða komit yðr í slíka ráðagørð ok at ek hata frænda yðarn, sakir dauða Mórholds, ok eggja yðr at hata hann, sakir þess, at ek ræni hann gœzku ríkis yðvars, enn hann er skyldastr ok næstr sjálfum yðr at varðveita. Ok mun ek af slíku verða hrópuð; ok vil ek ekki, at þér hatið frændr yðra sǫkum minnar ástsemdar.

Yðr sómir ekki at láta hann braut fara fyrir mínar sakir né fyrirláta ríki yðart, frið ok gœzku. Enn ek em kvennmaðr einn: ok ef ófriðr kann gǫrask, þá munu óvinir taka ríki yðart af mér skjótt; því at ek hefi ekki afl né mátt at verja. Ok mun þá mælt vera, at ek koma fyrir því Tristram braut, er hin ǫflgasta vǫrn er ríkis várs, at ek hataða hann svá mjǫk, at hann mátti ekki vera fyrir mér. Nú gǫr annat tveggja, at ek fara með þér skyndiliga, eða fáið hánum gæzlu ok vernd ríkis várs."

Konungrinn hlýddi gjarnsamliga til orða Ísǫndar, ok fann hann, at hón hafði mikinn góðvilja til Tristrams, ok íhugaði hann hina sǫmu grunsemd, ok hryggðisk hann þá af harmi ok hugsótt, ok endrnýjaðisk þá reiði hans ok hryggleikr.

Enn um morguninn gekk drótning á einmæli við Bringvet. Ok taldi hón hana heimska ok ekki gott kunna, ok kenndi hón henni þá góða list, hversu hón skal svara konungi um þat, er hann vill Tristram braut reka.

Hér eptir vill konungr, at Tristram sé ekki innan hirðar lengr, vegna hróps, sem á er fallit Tristram ok drótning, ok hefir hann nú vandliga skilit þau, ok býr nú Tristram í bœ nǫkkurum undir kastalanum. Hann helt sér þar herbergi ok mikinn kostnað. Ok var hann nú jafnan hryggr, ok svá Ísǫnd, at þau máttu ekki finnask. Nú af því at þau eru nú svá í sundr skilin, þá bliknuðu nú hvárttveggi þeirra af sorgum ok sútum; því þau hafa tapat sínu yndi.

Ok fann nú ǫll hirðin sótt þeirra. Ok finnr konungr þetta nú opinberliga, ok íhugaði hann nú eina vel; því hann vissi, at þau vildu gjarna finnask, enn þau báru angr ok harm um atskilnað sinn — ok er þeirra nú vandliga gætt.

Einn dag sendi konungr eptir veiðihundum sínum ok lét búa hesta sína ok sendi eptir veiðimǫrkinni at búa laufskála ok setja landtjǫld, ok var þangat flutt vín ok vistir; því hann lézk vilja dveljask á veiðum sex vikur eða lengr. Ok tók hann þá leyfi af drótningu at fara at skemmtan sinni, ok fór þá konungr í mǫrkina.

Sem Tristram frétti heimanferð konungs, þá huggaðisk allr hugr hans — ok lézk þá vera sjúkr ok dvaldisk heima at freista, ef nǫkkurr sá atburðr kynni at verða, sem hann mætti finna drótning. Ok tók hann þá vǫnd einn ok telgði fagra lokarspónu svá mikils hagleiks, at engi maðr hafði þess dœmi sét; því at þá (er) þeir váru á vatn kastaðir, þá spilltusk þeir ekki ok flutu á vatninu, sem froða væri, ok gat engi straumr ónýtt þá. Enn þeim sinnum sem Tristram vildi rœða við Ísǫnd, þá kastaði hann spónunum út á ána, er rann hjá turninum ok fyrir svefnhús drótningar; ok vissi þegar drótning ok fann af þessum vélum vilja hans ok vitjan.

Sem Tristram stóð ok telgði vǫnduna, þá kvam dvergr einn gangandi ór kastalanum ok mælti "guðs kveðju ok frúr Ísǫndar! Hón sendi yðr orð, at hón vill tala við yðr. Nú fyrirlát at øngum kosti at koma til hennar, þar sem þú fannt hana seinast; ok væntir mik, at þú munir vita ok muna staðinn. Ok segi ek þér þat einum í leynd. Ok ekki er ráðit, hvatnær svá kann til at bera, sem nú er orðit; því ǫll hirðin er braut farin á veiðar.

Ok því sendi hón yðr orð, at þér kvæmið í nótt at tala við hana. Nú segið mér þau orð, er þér vilið henni senda; því at ek þori ekki lengr hér at dveljask sakir illmenna þeirra, er mik ǫfunda ok segja þat konungi, at ek gøra illt þat allt, er í milli ykkar er. Ef þeir vissi nú, at ek væra hér, þá mundu þeir rœgja mik ok hrópa fyrir konungi."

Tristram mælti til hans "vinr kvað hann guð þakki þér, er þú vildir mér orðsendingar bera; ok gagn skal þér at verða, ef ek má lifa; enn nú at sinni, þó lítit sé, þá gef ek þér yfirklæði mitt með hvítum skinnum — ok skal annat sinn meira verða. Nú bið ek þik í ástsemd, at ek sendi hinni kurteisustu Ísǫnd guðs kveðju ok mína vináttu — ok seg henni, at ek má ekki koma; því at mér er þungt mjǫk í hǫfði, ok alla þessa nótt var ek mjǫk sjúkr. Enn á morgun, ef ek má nǫkkurum kosti, þá geng ek at sjá hana, ef hón vill mér nǫkkut; ok má hón þá mæla hvat hón vill."

Dvergrinn tók þá leyfi ok gekk heim til kastalans, þar sem konungrinn hafði leynzk at sæta þeim, ok segir hann þá konungi, hvat hann mælti við Tristram ok hverju hann svaraði. "Konungr kvað hann Tristram leynisk allr fyrir mér. Enn at sǫnnu þessa nátt munu þér sjá ok finna athæfi þeirra, er þau hafa lengi í leynd vanizk at vinna; því ek sá, (at) hann telgði spónuna, er hann var vanr at kasta á ána at lokka ok stefna Ísǫnd til sín."

Ok rœddu þeir þá svá mart, at þeir fundu um síðir þat ráð ok þá list, at konungr skyldi þar felask um nóttina ok sæta fund þeirra þar sem þau váru vǫn at hittask.

Sem kvelda tók, þá bjósk Tristram ok gekk at ánni hjá eplagarðinum; því Ísǫnd vandisk þangat hvert kveld at sitja nǫkkura stund hjá ánni í skemmtan sinni ok kæra atburði œsku sinnar. Ok er hón kvam þar, sá hón spónuna fljótandi, ok fann hón, at Tristram var þegar kominn í grasgarðinn, ok huldi hón sik alla með hvítum skinnum, sem var skikkja hennar, ok gekk hón þá í garðinn með huldu hǫfði fram at viðunum þar sem konungrinn var fyrir. Enn Tristram ǫðrum megin kvamsk um skíðgarðinn ok stefndi at trénu þar sem þau váru vǫn at finnask. Enn í því rann upp tunglit ok skein fagrt.

Sá hann þá skugga konungsins á jǫrðunni, ok nam hann þegar staðar; því at hann vissi, at konungr vildi þegar njósna um þau. Angraðisk hann ok hryggðisk mjǫk um drótningu, at hón mundi ekki gá skuggans. Enn því næst sá hón skugga konungsins, ok varð hón þá mjǫk hrædd um Tristram. Ok ganga þau bæði í braut. Ok sá þau þá, at þau váru svikin í þessu máli, angrsfull ok mikilla sorga. Enn konungrinn sat eptir undir viðinum, ok duldisk hann enn nú mjǫk um þessi mál, svá (at) hann gaf upp reiðina við bæði þau.

Þá bar svá til einn dag, at þau létu taka sér blóð konungr ok drótning ok Tristram; því konungr vill enn freista þeirra í svefnhúsi sínu leyniliga. Ok gat ekki Tristram fundit vel þeirra. Enn um nóttina, er allir váru í svefni, þá lét konungr øngvan þar vera nema Tristram einn.

"Frændi kvað konungr slǫkk ǫll stafkerti vár; mér er mein at ljósum." Enn því mælti hann svá, at hann hafði lengi íhugat mikla vel ok brǫgð, eptir ráðum hins illa dvergs, er jafnan lagði illt til Ísǫndar drótningar ok Tristrams. Sá hinn illi dvergr stóð þá upp leyniliga ór rekkju sinni ok tók laup þann er hann hafði hjá rekkju sinni, fullan með hveitiflúr, ok dreifði hveitinu um allt gólfit, at sjá skyldi mega fótspor Tristrams í flúrunum, ef hann gengi til drótningar.

Enn Bringvet varð þegar vǫr við, hvat hann gørði, ok undirvísaði þat Tristram. Því næst stóð konungr upp á miðri nótt ok kveðsk móðr vera af legunni ok vill ganga til óttusǫngs ok segir, (at) dvergrinn skyldi fylgja sér.

Sem konungr var braut genginn, enn Tristram lá eptir, þá íhugaði hann, hvernig hann kynni at komask at drótningu; því hann veit, ef hann gengr til hennar, þá má sjá fótspor hans í flúrunum. Því hljóp hann báðum fótum yfir um flúrin í rekkju drótningar, ok varð svá erfitt af hlaupinu, at æðar hans vǫktusk upp ok blœddu alla nóttina. Sem hann stóð upp, þá hljóp hann aptr í sína rekkju.

Ok í því kvam konungrinn ok sá, at blóð var á rekkju hans, ok spurði hann þá Ísǫnd, hvaðan þat blóð kvam. Hón segir, at hǫnd hennar blœddi. Konungr gekk þá til rekkju Tristrams ok sá hann blóðgan. Fann hann þá, at Ísǫnd laug.

Varð konungi þetta opinber grunsemd, ok varð þá konungr hryggr ok reiðr. Vissi hann ekki, hvat sannast var, nema af blóði því, sem hann þá sá; ok var þat ekki sannleiks sǫk né skilvís raun. Ok fyrir því er konungr í efa ok veit ekki, hverju hann skal af trúa; því hann má með øngri sannri raun þau af saka. Ok þó vill hann með øngum kosti upp gefa; heldr vill hann þetta upp segja; enn ekki vill hann svívirða þau.

Ok sendi hann þá eptir ǫllum sínum lendum mǫnnum ok ráðgjǫfum, ok kærði hann þá harm sinn fyrir þeim sakir Ísǫndar ok Tristrams. Ok rœddu þá allir lendir menn um þetta ok vildu gjarna hefna, ef sannar sakir fyndisk.