Bókastaðir

Því næst, sem allir sátu, var drótning inn leidd sœmiliga í hǫllina, ok svá tignarliga, sem henni sómdi, ok settisk niðr hjá konungi — enn Tristram, sem henni fylgði, næst hjá jungfrú Ísǫnd, friðr ok vel eygðr ok tignarliga klæddr. Allir undruðu, er sá hann, hverr hann væri — því þeir vissu, (at) hann var ekki írskr —, ok spurði hverr annan, ok kunni engi at segja, hverr hann væri.

Enn í þeim hinum mikla fjǫlda, er þar var, af hǫfðingjum ok lendum mǫnnum, þá stóð upp ræðismaðr skyndiliga, ýfðisk ok rembðisk við ok mælti hárri rǫddu "konungr kvað hann hlýðið ørendi váru í dag, er þér stefnduð mér hingat; ok sómir yðr at halda mér formála mínum, at sá, er drekann dræpi, skyldi eiga dóttur yðra ok hálft ríki yðvart. Enn ek em mikillar hreysti ok riddaraskapar. Fyrir miklum fjǫlda riddara þinna drap ek drekann, ok hjó ek af hánum hǫfuðit í einu hǫggi með mínu sverði, ok megu þér sjá nú, at ek hefi hingat fœrt hǫfuð hans.

Nú því at ek drap hann, þá bið ek yðr, herra konungr ok drótning, at þér gefið mér meyna. Enn ef þér vilið ekki þeim formála halda, þá em ek búinn mitt mál at verja ok rétt minn at sœkja, ef nǫkkurr er sá, er fyrir vill halda eða verja, ok svá sem hirðin vill dœma ok vitrir menn kunna fyrir skilja."

"Þat veit trú mín kvað jungfrú Ísǫnd gaurr ok gassi sá, er kaup ok leigu vill hafa fyrir starf sitt, hánum sómir með ǫðru móti at at komask; ella er hann aldri verðr at hafa umbun. Enn sá riddari veit ekki, hvat hann gørir, er sér kennir annars atgǫrð ok hreysti annars dregr á sik. All-oflitla mótstǫðu fekktu af drekanum til þess at komask at mér ok miklu ríki fyrir alls ekki. Enn mik varir, at þú þurfir meira til mín at vinna, ok svá mikils ríkis, enn sýna hǫfuð af drekanum; því þat er lítit starf at bera þat hingat í konungs garð. Margir mundu lǫngu fyrri hafa hingat borit hǫfuð ormsins, ef þeir mætti svá léttiliga ok með litlu starfi at mér komask, sem þér fell, þá (er) þú hjótt hǫfuð af drekanum. Enn ef guð vill, þá skaltu mik ekki fá með svá lítilli tilgjǫf."

Þá svarar ræðismaðr "jungfrú Ísǫnd kvað hann hvat viltu mér svá gagnstœðligt, sem þú mælir stríðliga við mik? Lát nú konunginn svara fyrst, er betri svǫr mun gefa oss ok skynsamligra mun svara. Hann mun at vísu gǫra minn vilja, bæði um þik ok ríki sitt, svá sem sœmiligast berr.

Enn þú gørir ekki eptir því, sem þér sómir; því þú vill aldri unna þeim, er þér unna. Sá er siðr flestra kvenna at gǫra jafnan útbrjót ok ámæli sér unnandum ok vera óvinum sínum vinr. Kona hatar jafnan sik elskanda, ok girnisk hón þat, er hón má ekki fá, ok við leitar þat, (er) hón má ekki áleiðis koma, ok hafnar þeim, sem henni sómir at unna.

Nú með því at ek hefi svá mjǫk ok lengi unnt ok elskat þik, þá horfir allr vili þinn frá mér, ok hér á ofan lastar þú með ǫllu afli sœmd mína, er ek sótta með mínum drengskap ok hinum vaskasta riddaraskap, at neita ok ræna mik. Enn at sǫnnu, þá er ek drap drekann, þá vildir þú ekki hafa þar komit fyrir allt þetta konungsríki. Svá myndir þú hrædd verða, at þú mundir hamstola verða at sjá þat hit harða viðskipti ok ógurlig víg, er ek vann á drekanum ok ek sigruðumsk á hánum."

Þá svarar jungfrú Ísǫnd "þú segir satt kvað hón víst ekki munda ek þora at sjá fyrir allt gull ok gersimar þessa ríkis, at þú drapt drekann. Ok of mjǫk væra ek þá aumlig, ef ek vilda allt þat, er ek má, ok elskaða ek alla þá, sem mér vildi unna.

Enn þú kannt ekki mína náttúru, þá er þú segir, at ek hafna því, er ek vil hafa. Ek vil ok ek et ekki mat minn; því at ek vil suman, enn ekki allan: þann mat minn et ek, sem mér sómir, enn ekki þann (er) mik svíkr ok svívirðir. Þú vill hafa mik, enn ek aldri þik... ok konungs gjǫf neina. Ok aldri skaltú mik (hafa) sakir øngrar þjónostu þinnar, er enn hefir þú gǫrt. Enn sakir þinnar mikillar speki ok atgǫrða, er þú kveðsk gǫrt hafa, þá skal þér gefask sú gjǫf, er þér hœfir.

Þat er mælt hér í konungs garði, at annarr drap drekann, enn þú eigi. Ok þat hugðir þú at taka umbun annars tilverka: enn þú skalt aldri þann dag lifa né því fagna."

Þá segir ræðismaðr "seg mér nú, hvar þeir eru, er slíkt mæla; því engi er sá í konungs ríki, er sannara mun segja; enn ek drap drekann. Enn ef sá finnsk, sem annat vill mæla, þá skal ek hánum á hǫnd snúask með vápnum ok bardaga, at hann hefir fals fram at bera."

Tristram hlýðir nú á rœðu Ísǫndar ok fann, at hón vildi ekki lengr ræðismanni svara, ok hóf hann þá upp rœðu sína djarfliga ok mælti með skilvísum orðum fyrir ǫllum hǫfðingjum ok hirðmǫnnum "hlýð nú ræðismaðr — þú kvaðsk hafa drepit drekann, er þú tókt hǫfuð af hánum. Enn at sǫnnu skal þat reynask, at annarr var þá fyrr enn þú kvamt þar. Ek em albúinn þat at sanna. Ef þú þorir móti at mæla, þá skaltu sjálfum þér til verja, ef þú ert hraustr: ok mun þá sannask, hversu þú ert sannsǫgull. Ok skal sýnask, at ek drap orminn, enn þú krefr kaups af konungi með rǫngu. Þat em ek albúinn með mínum vápnum at verja fyrir þínum falskligum sǫkum, eptir því, sem konungr vill skipa ok hirðin vill fyrir skilja ok hinir vitrustu menn dœma."

Þá mælti konungr "festið bardaga ykkar í milli með handsǫlum ok fáið oss gísla ok vǫrzlumenn, at þat haldisk, er nú er skilt." Þá fekk Tristram konungi glófa sinn til festarveðs, ok mælti þá konungr "ek kæri fyrir hann, ok munu flænskir kaupmenn, félagar hans, skjótt frelsa hann."

Því næst hljópu upp tuttugu félagar Tristrams, er hverr þeirra var hinn hraustasti riddari, fríðir ok vel vápnaðir, ok mæltu "herra konungr segja þeir vér erum gíslar fyrir hann, félaga várn, ok allt várt fé ok kaupeyrir."

Þá mælti konungr "frú drótning, ek fel þér í vald ok varðveizlu þenna mann. Ef hann bregzk ok þorir ekki at halda handsǫlin, þá skal ek taka hǫfuð af yðr; því hann skal at vísu þetta mál verja."

Þá svarar drótning "ek skal varðveita hann svá virðuliga, sem mér sómir, í váru herbergi, með guðs gæzlu ok sœmiligum fǫgnuði ok øruggum friði, svá at eigi skal nǫkkurr dirfask hánum at misbjóða."

Nú gáfu þeir báðir veð sitt ok settu gísla ok eindǫguðu bardaga. Enn Tristram er nú í herbergi drótningar, ok eru gǫrvar hánum laugar ok lækningar, ok er hann varðveittr rœkiliga ok sœmdr tignarliga, ok er allt veitt, hvat hann biðr.

Einn dag, er hann sat í laugu, er hánum var með virktum gǫr, með allskonar græðingargrǫsum — ok koma verkjum ór ǫllum líkama hans, þá kvam jungfrú Ísǫnd til hans at ræða við hann.

Ok leit hón þá á hit fríða andlit hans, með ástsamligum augum, ok íhugaði þá ok mælti "ef þessi maðr hefir hugdirfð eptir vexti sínum, þá er vánligt, (at) hann geti varit sik fyrir einum manni; ok eptir því, sem líkligt er, hefir hann afl til at gǫra harðan bardaga — því hann er vaxinn riddaraliga."

Því næst gekk hón at vápni hans ok leit á. Ok sem hón sá brynhosur hans ok brynju (mælti hón) "þessi er hin bezta brynjuver, ok hjálmr þessi mun ekki bila." Ok gekk hón þá til sverðsins ok tók í hjǫltun ok mælti "þetta er langt sverð; ok ef drengr heldr á, þá mun hann með þessu gǫra slag ok dauða þeim er fyrir verðr. Þessi eru ǫll góð herklæði (þeim) er með friði kaupa ok selja; ok er sverðit hit þekkiligasta, utan stálit bili eða spillzk hafi í eitri drekans."

Ok af því hana forvitnaði at sjá sverðit, þá brá hón því, ok sá hón þegar skarðit, er gerðisk, þegar Tristram drap Mórhold; ok kvam henni þá mart í hug, með þeim atburð skarðit mundi hafa gǫrzk í sverðinu; ok sýndisk henni sem þat mundi ekki hafa gǫrzk í drápi drekans, heldr at þat hafði lengi þar verit. Ok gekk hón þá til mjǫðdrekku sinnar ok tók sverðsbrotit, þat er hón hafði hirt, ok lagði í skarðit, ok fell samfeldliga í sverðit, sem þat hafði ór stokkit.

Sem hón sá, at brotit fell svá hœverskliga við sverðit, þá hryggðisk hón af ǫllu hjarta ok tók þegar ǫll at skjálfa af œði ok reiði, ok sveittisk hón ǫll af illgirndar-ǫfund þeirri, er hana sturlaði ok angraði, ok mælti hón þá "þessi gaurr kvað hón hann hefir drepit móðurbróður minn. Enn ef ek drep hann ekki með þessu sverði, þá em ek ill ok øngu nýt [ok fyrirfer ekki lífi hans] — ef ek fyrirfer ekki lífi hans ok gǫri mér gaman at dauða hans."

Ok gekk hón þegar með brugðnu sverði þangat, sem hann sat í lauginni, ok reiddi þegar sverðit yfir hǫfuð sér ok mælti til hans "þú hinn vándi gaurr kvað hón þú skalt deyja sakir móðurbróður míns, er þú þorðir drepa. Eigi skal þér trúa, þó at þú hafir lengi leynzk. Nú beint í stað skaltú deyja, ok með sverði þessu skal ek drepa þik. Ekki neitt má þér nú hjálpa" ok reiddi hón þá enn sverðit.

Enn hann þegar hljóp í móti jungfrúnni ok mælti "miskunn! miskunn! lát mik mæla þrjú orð, áðr enn þú drepr mik. Gǫr síðan, sem þér líkar.

Þú hefir tvisvar gefit mér líf ok komit mér ór tvaufǫldum dauða. Þú mátt mik syndlaust drepa. Fyrst þú græddir mik dauðvána — þat sár, er ek fekk af eitruðu sverði —, þá er ek kennda þér hǫrpusláttinn. Nú hefir þú í ǫðru sinni lífgat mik.

Nú er í þínu valdi at drepa mik í laugarkeri þessu — enn ek gisling þín ok eindagaðr til bardaga at verja sœmd þína; ok er þat hvárki kvennska né kurteisi, frægð né fagnaðr, at drepa mik. Þú hin kurteisa mær ok hin góðlynda, til hvers vildir þú græða mik, enn þú vill mér nú grœddum ok heilum fyrirfara? Allt þat, (er) þú hefir mik starfat, er þegar týnt, er þú sér mik deyja; ok verða þá ekki fleiri vinir þínir, enn nú eru. Hin fríða Ísǫnd kvað hann íhuga þú, at ek em eindagaðr fǫður þínum, enn gislaðr þér ok móður þinni: ef þú drepr mik, þá skal móðir þín upp gjalda mik konunginum, svá sem hann skildi sjálfr fyrir."

Sem Ísǫnd heyrði, at hann nefndi stefnudag bardagans, er hann eindagaði ræðismanni, þá íhugar hón, at hón hatar ræðismann [yfir hvern lifanda mann, er eiga vill hana nauðga. Ok leit hón til Tristrams, er hana skyldi verja, ok dró hón þá at sér sverðit ok vildi ekki hǫggva hann, ok grét hón þá mjǫk ok andvarpaði af ǫllu hjarta, mjǫk reið ok í illu skapi; enn kvennska hennar aptr helt sverðinu at þyrma hánum. Í hvert sinn, er hón reiddisk, þá reiddi hón sverðit; enn þá (er) hón hugsaði um ræðismann, þá hvarf reiði hennar.

Því næst kvam Ísodd drótning. Ok er hón leit dóttur sína ok sverðit í hendi hennar, þá mælti hón "ertú ór viti þínu? Hverjar sakir gefr þú kaupmanninum?" Ok greip hón þegar um armlegg hennar ok tók af henni sverðit.

Þá segir jungfrú Ísǫnd "hó hó, móðir, þessi maðr drap bróður yðvarn Mórhold."

Sem móðir hennar skildi þat, sem mærin mælti, þá hljóp hón þegar at Tristram ok vildi hǫggva hann. Enn jungfrú Ísǫnd hljóp þegar til ok helt henni.

Þá mælti drótning "flý undan. Ek hefni bróður míns."

Þá mælti jungfrú Ísǫnd "ljá mér sverðit. Ek vil hefna Mórhalds; því ek má betr án ámælis drepa hann. Þessi er gisling yðr ok í yðra gæzlu fenginn til friðar. Þér hétuð at fá hann konunginum heilan ok haldinn. Því sómir yðr ekki at drepa hann."

Þá tálmaði hvár annarri, svá (at) drótning gat ekki hefnt bróður síns. Hvárgi þeirra vildi af láta sverðinu, ok fyrir því hamlaðisk ok dvaldisk hefndin.

Tristram óttaðisk ok bað sér miskunnar ok líkna lífi sínu "drótning kvað hann miskunna mér". Svá mælti hann mart með mjúklyndi ok fagrmæli ok tíðum miskunnar biðjandi, at hvárgi vildi þá um síðir drepa hann.

Síðan sendu þær eptir konungi. Ok er hann var kominn, þá féllu þær til fóta hánum "herra sǫgðu þær játið oss eina bœn, er vér viljum biðja yðr."

"Gjarna kvað konungr er mér sómir at veita."

"Hér er nú kominn kvað drótning Tristram, er drap bróður minn. Enn nú síðan drap hann drekann. Ok bið ek, at þér fyrirgefið dauða Mórholds, með þeim formála, at hann frelsi ríki várt ok dóttur okkra ór klandri ok rangendum ráðismanns, svá sem hann hefir heitit oss."

Þá segir konungr "með því at ek játaða yðvarri bón" — ok þú hefir meira látit enn ek —, með því "at þit vilið báðar fyrirgefa hánum dauða Mórholds" — engi hefir í þessu meira látit enn þit —, ok "vil ek af þessu gǫra sem ykkr líkar bezt."

Þá féll Tristram til fóta konungi ok þakkaði hánum. Enn jungfrú Ísǫnd ok drótning reistu hann upp.

Þá mælti hann til konungs "hlýðið, herra konungr. Hinn mildi ok ríki Markis konungr yfir Englandi sendir yðr sína orðsending, at þér gefið hánum Ísǫndu dóttur yðra. Ok ef þér vilið satt vita ok með þeim hætti sáttir gǫra, þá skal hón eignask í tilgjǫf sína allt Bretland ok vera frú yfir ǫllu Englandi. Ekki er betra land í ǫllum heimi né hœverskari menn. Jarlar ok lendir menn skulu gǫrask henni handgengnir. Er hón þá drótning yfir Englandi; ok fyrir því sómir vel sœmdum ykkrum þessi sáttargǫrð, hvárutveggju ríki, Englands ok Írlands, til friðar ok fagnaðar."

Sem konungr heyrir þessar orðsendingar, þá mælti hann til Tristrams "fest mér þat nú, at þessi formáli skal haldask. Svá vil ek ok (at) þínir félagar gǫri, svá at engi svik skulu undir búa. Ok skal ek konunginum, móðurbróður þínum, með þér jungfrú Ísǫnd, dóttur mína, senda."

Þá lét konungrinn bera inn helgidóma. Ok vann þá Tristram eið, at þessi formáli skal haldask af Englands konungs hálfu.

Nú kvam sá stefnudagr, er eindagaðr var jǫrlum ok lendum mǫnnum konungs hirðar, at sjá bardaga, er þeir hǫfðu fest, Tristram ok ræðismaðr. Ok leiddi konungrinn þá Tristram inn í hǫllina ok mælti þá ǫllum á heyrandum "nú eru þér allir váttar, at ek hefi dyggiliga gætt gísla míns ok nú látit hann koma, sem skilit var ok eindagat."

Þá mælti Tristram fyrir ǫllum hǫfðingjum ok lendum mǫnnum konungs til ræðismanns "heyr þú gaurr kvað hann tungu þessa, er ek hefi hér, skar ek ór hǫfði því, er þar liggr, þá er ek drap drekann. Ok enn mun sýnask í hǫfðinu, hvar ek tók tunguna, ok þat sannask opinberliga, at ek ber ekki lygi né hégóma fyrir góða ok marga hǫfðingja. Nú ef þér trúið mér ekki, þá hafið hǫfuð (it) í hǫndum ok sjáið, hvat títt er í munninum. Enn ef hann vill enn ekki við ganga því, (at) hann lýgr, þá gangi hann til herklæða sinna ok búisk til at verja; því at vísu skal ek gjalda hánum lygi þá, at aldri drap hann drekann."

Konungr lét bera fyrir sik drekahǫfuðit, ok fundu þá allir, at tungan var þar skorin. Síðan hæddi ok hataði hann hverr maðr; ok var hann jafnan síðan rekinn, hrjáðr ok svívirðr, at hann þorði at bera svá mikla lygi fram fyrir hǫfðingja ok vitra menn í landinu.

Enn á meðan hǫfðingjarnir váru nú svá saman komnir í konungs garði, þá segir konungr ǫllum Írum ráðagørð sína þá er hann hafði hugat fyrir dóttur sinni, at hann hafði gipt hana Englands konungi. Ok sýndisk þat ǫllum hit tignarligasta ráð, at hatr ok ófriðr mætti niðr leggjask, enn friðr ok frelsi haldask ok staðfestask milli Írlands ok Bretlands.