Bókastaðir

Sem Tristram kenndi sik græddan ok fullkominn at heilsu ok fengit hold ok allt sitt afl ok fríðleik, þá íhugaði hann marga vega, hversu hann mætti ór Írlandi komask; því at hann þorði nú ekki þar lengr at vera. Hann hræddisk, at hann mundi þar verða kenndr, hvaðan hann væri; ok því gekk hann æ sem hræddr, at nǫkkurr mœtti hánum, sá er hann þekkti með einhverjum atburð. Ok festi hann þá ráð sitt ok íhugandi.

Ok kvam hann þá á ǫðrum degi til drótningar ok settisk á kné fyrir henni ok mælti fǫgrum ok ástsamligum orðum til hennar "þakkir gǫri ek yðr, mín virðuga frú, guðs ok allra heilagra fyrir þitt lítilláta starf ok góðvilja virðuligrar þjónostu ok tignarligrar hœversku, er þú grœddir sár mitt ok huggaðir hugsóttar-harm minn ok helduð mik virðuliga. Ek em yðr hollr ok heimull í þjónostu, ok allskonar em ek skyldugr yðr virðing at veita, með fullkominni vináttu ok óbrigðulli ástsemd. Nú vil ek heim fara með yðru leyfi ok vitja vina minna ok frænda. Enn ek em yðr, meðan ek má lifa, reiðubúinn.

Frændr mínir ok vinir vitu ekki, hvar ek em niðr kominn, eða hvárt ek em lífs eða dauðr; því þá (er) ek fór á braut, þá hugða ek, at ek skylda niðr koma á Spaníalandi; því at ek vilda nema stjǫrnulist ok fróðleik ókunnigra hluta. Enn nú vil ek vitja vina minna ok hugga harma þeirra.

Látið búa skip mitt, ok vil ek nú braut fara með yðru leyfi. Guð þakki yðr ok umbuni alla yðra góða gǫrninga, er þér hafið mér gǫrt mildiliga ok miskunnsamliga, svá mjǫk sem ek var þurfandi."

Þá segir drótning "vinr minn segir hón skip þitt er þegar búit, er þú vill. Enn svá ferr oss um útlenzkan mann at fóstra. Nú fyrirlætr þú oss — er oss líkar bezt at hafa þik — sakir vina þinna ok virðir enkis starf várt, enn vér hǫfum mikit til þín lagt. Enn með því þú vill oss ekki lengr þjóna, þá vilju vér ekki halda þér nauðgum. Þú skalt hafa albúit skip þitt, þegar þú vill fara, í guðs lofi ok váru, þangat sem þér líkar. Nú gef ek þér í viðskilnað várn til skotpennings mǫrk af brenndu gulli."

Tristram tók við gullinu ok þakkaði henni margfaldliga miskunn, mildleik, ríkar gjafir ok gnógan góðleik. Enn ef drótning mætti ráða hánum, þá vildi hón heldr, at hann væri, enn svá skjótt fœri.

Nú tekr Tristram hǫrpu sína ok gekk til skips skemmtandi sér; ok var þá albúit skip hans með ǫllum þeim hlutum, er hann þurfti at hafa. Því næst gekk Tristram á skip, fekk byr ok sigldi í haf.

Svá gekk Tristram vel af Írlandi, at hann lendi þar sem hann vildi á Bretlandi í hǫfn undir kastala konungsins. Enn þeir, er váru fyrir, kenndu þegar skip Tristrams ok hljópu þegar á bát ok spyrja, hvar Tristram var, ok fundu hann heilan ok kátan ok heilsuðu hánum ok blíðliga fǫgnuðu — ok gekk hann af skipi — ok leiddu til hans einn mikinn ok stóran hest.

Steig hann á hest þann ok reið svá heim til kastalans, ok hljópu þá móti þeim þjónostumenn konungs, ok fǫgnuðu hánum yngri menn ok ellri ok glǫddusk af miklum fǫgnuði, sem hann væri af dauða aptr kominn. Sem konungr fekk tíðendi, þá stóð hann þegar upp ok gekk í móti hánum ok heilsaði blíðliga ok minntisk við hann.

Ok er konungr hafði sett hann niðr hjá sér, sagði Tristram konungi um ferðir sínar, hvar hann hefði verit ok hverr hann hefði græddan. Tristram segir hánum, at á Írlandi hefði hánum verit hjálpat, ok segir hann, at hann fann list ok lygi sér til hjálpar, "ok at sjálf drótningin græddi hann með tignarligum hætti ok krǫptugum læknigum.

Ǫll konungs hirð, er þetta heyrði, undraði þessi tíðendi; því at þat hugðu allir, er hann var svá vanfœrr ok illa staddr, er hann braut fór, at hann mundi síðan aldri aptr koma né þeirra vitja. Sumir segja, at hann mundi kunna undarliga kunnáttu ok vélar, er hann kvamsk í braut frá slíkum óvinum. Enn þat segja sumir, at hann kynni um snúa manna lunderni — segja þeir hann mundu hefna sín á ǫllum þeim, er í sótt hans hǫfnuðu hánum.

Jarlar ok riddarar, lendir menn ok hinir ríkustu menn, er í váru Bretlandi, hræddusk þá Tristram fyrir vizku hans ok listir, ok (at) hann mundi verða konungr eptir móðurbróður sinn — ok man þá vilja hefna sín ok gǫra þá mikla mótstǫðu þeim er svívirðiliga hǫfnuðu hánum ok sjúkleik hans ok vesǫld. Gørðu þeir þá í leynd ráðagørð sína á móti Tristram; því at þeir óttuðusk ok ǫfunduðu góðleik hans, vit ok gœzku.

Því næst létu þeir í ljós þat er þeir hǫfðu ráðit, at konunginum hœfði þá at kvángask ok efna sér til arfa, hvárt sem guð vildi karlmann eða kvendi, er réði ríki hans ok mætti taka eptir hans dag. Ok sǫfnuðusk þeir þá allir saman fyrir konunginn ok birtu hánum ráðagørð sína — Sýndu hánum þá ok sǫnnuðu, er hann kvángaðisk (ekki) í fyrra lagi þeirri konu, er hann megi arfa við eiga ok hans ríki megi eptir hans dauða stjórna, þá er hræðiligt, at ófriðr gǫrisk, ok sá einhverr til hǫfðingja hefisk, er með rǫngu kallisk til þessa ríkis. Ok fyrir því létu þeir þat fylgja, at þeir vilja øngum kosti lengr þjóna konungi, nema hánum líki þetta ráð þeirra.

Þá segir konungr "þakkir gǫri ek yðrum góðvilja, er þér vilið sœmd mína ok forsjón hafa til minnar tignar, at ek fá mér konu ok ek eiga arfa þann, er ríki mitt hafi eptir mína daga. Veit ek, at þér meguð óhræddir vera við ófriði — gott er um øruggt at búa.

Nú með því at þetta er mér til sœmdar, þá vil ek gjarna yðrum ráðum hlýða; ok finnið mér þá, sem minn jafningi sé at ætt, hyggni ok hœversku, friðleik ok kurteisi, kvennsku ok tignum meðferðum, at ek kvángumsk ekki ór ætt minni. Þá gǫri ek þat gjarna, er þér biðið. Þér eruð mínir menn handgengnir, ok sómir ekki, (at) neitt ráð móti mér gangi."

"Gef oss þá, herra segja þeir at íhuga ok eindaga oss stefnudag þessa máls; ok skulu vér leita yðr þess [a] ráðs, er vildast er, svá at vér skulum ekki fá þar af ófrægð, heldr þǫkk af yðr ok fullkominn góðvilja. Svá ok með því þú leggr þessa ráðagørð undir oss ok vára forsjá, þá skulu vér gǫra svá ráð fyrir yðr, sem þér vilið sjálfir óska."

Þá mælti konungr "þat vil ek gjarna, at svá sé. Ek set yðr fjǫrutigi daga frest. Sýnið mér þá ráðagørð yðra. Ok ef mér þekkisk, þá skal ek gjarna fylgja, ef at góðu ráði verðr."

Nú sem stefnudagr kvam, þá kvámu þeir allir til konungs; því at þeir vilja falsa Tristram; því at sjaldan lætr maðr þann frið hafa, er hánum er alhugat um at hata.

Þeir vilja nú, at konungr kvángisk þeirri konu, er hann megi arfa við geta. Enn konungr vill at øngum kosti nǫkkurrar konu fá, nema þeirrar, at jǫfn sé at ætt við hann, ok hyggin sé ok hœversk at ǫllum siðum sínum ok kunnáttu, fræg ok lofsæl. Ok með þessum hætti vill hann við sjá ráðum þeirra einum, at hann vill ekki aðra eiga, enn fyrr var sagt.

"Herra konungr kvað einn þeirra á þessum degi gørðu þér oss stefnu at nefna yðr þá konu til eignar, er yðr sómir með skynsemd ok sœmd at hafa til konungligrar drótningar ok yðr sé ekki minni ættum ok sem þér hafið oss beðit at kjósa yðr. Enn þér hafið opt heyrt, at Íra konungr á dóttur fríða — ok svá náttúrlig gæfa gefin, at hana skortir ekki góðleik ok skǫrugleik, sem kvennmanna hœversku sómir at hafa. Þessi er hin frægsta ok hin fríðasta, hin hyggnasta ok hin kurteisasta, allra kvenna, at ǫllum atgǫrðum, er nú vitu menn í ǫllum kristnum lǫndum. Ok er yðr ekki ókunnig ætt hennar, at hón er dóttir konungs ok drótningar.

Nú ef þér vilið ekki þessarrar meyjar fá, þá finnsk oss sem þér vilið øngva konu hafa ok øngva arfa eiga til yðvars ríkis. Enn Tristram systursyni yðrum er þetta kunnigt ok þar váttr til, at vér hǫfum kosit yðr þá, er vér vitum vildasta; því at meira eru góðleikar hennar frásǫgu kunnáttu várrar."

Þá þagði konungr um stund, ok hugleiddi hann andsvǫr ok mælti "ef svá væri kvað hann at ek vilda þessa hafa — með hverjum hætti skylda ek at henni komask, þar sem faðir hennar ok allt hans lið hatar mik ok allt mitt fólk, svá at hvern lifanda, sem í þessu landi er, vilja þeir drepa? Ek hræðumsk, ef ek sendi menn mína, at hann láti svívirða þá ok drepa ok neiti mér dóttur sína; enn þat verðr mér háð ok spott ok háðulig hafnan — ok segja þat óvinir mínir, at ógn hans kúgar oss at biðja dóttur hans."

"Herra kvað einn lendr maðr hans þat kann optliga falla, at konungar ófriðask í ýmsum konungdómum, í lǫngu angri ok margskonar skaða í manndrápum, síðan bœta reiði sína ok hatr ok snúa fjandskap í frið ok angrsemi í ástsemd — sakir dœtra sinna ok systra — ok virðuligustu vináttu, af getningum ættanna. Nú ef vér mættim gǫra þetta samband ok hjúskap með friði ok fǫgnuði, þá má svá vel at berask, at þér megið ǫllu Írlandi ráða; því at jungfrú Ísǫnd er einberni Íra konungs."

Þá segir konungr "ef þetta mætti með sœmdum verða, fremjask ok fullgǫrask, þá vil ek øngva aðra eiga, enn hana; því at Tristram hefir mjǫk lofat hœversku hennar ok vizku ok allar atgǫrðir, sem kvennmanni sómir. Nú hugsið um, hversu vér skulum at henni komask; því aldri skal ek aðra fá, ef ek mætta henni ná."

Þá segir jarl einn "herra segir hann engi í verǫldu getr sótt hana, utan Tristram frændi yðvarr. Hann kennir konunginn ok meyna, ok hann er vingaðr vel við drótningina. Hann kann ok írsku, ok hánum er kunnigt allt Írland. Ef hann vill alhuga á leggja, þá getr hann at vísu sótt hana, með vél, stuldi eða ráni, eða konungrinn sé hana giptandi."

Nú hefir Tristram skilit rœðu þeirra, at þeir hafa fengit talt fyrir konungi með áeggjan sinni, at hann verðr nú at vísu kvángask, ok hann vill øngrar annarrar fá enn Ísǫndar. Fannsk hánum ok svá, at frændi hans á øngvan arfa, er ríki hans megi ráða eptir hans dag. Ok hugsar hann nú með sér, ef hann synjar ferðarinnar, gǫri hann þeim grunsemi ok — hyggja, (at) hann vili ekki annan arfa enn sik. Ok fann hann nú ǫll brǫgð þeirra vélar ok undirhyggju.

Ok svarar hann þá skynsamliga með hógværi "herra konungr kvað hann verit vel skiljandi um þessa ferð, er þér hafið mik til nefndan. Kunnigt er mér Írland ok írskra manna siðir. Kunnigr er mér konungr ok allir hans hinir vildustu menn, drótning ok jungfrú Ísǫnd.

Enn ek drap bróður hennar; ok ef ek fer þangat at biðja meyjarinnar, ok (þau) verða vís, hverr ek em, þá lætr hann mik aldri lífs aptr koma.

Enn at ek fá ekki óvináttu af yðr eða ǫðrum, ok at ek vilda, at frændi minn fengi lǫgligan arfa, þá skal ek gjarnsamliga fara at frama frænda míns frægð ok gǫra slíkt, sem guð vill lofa mér, eptir fremsta mætti ok allri kunnáttu. Ek skal at vísu fara til Írlands þessa sendiferð at fullgǫra. Ef ek má ekki Ísǫnd ná, þá kem ek aptr."

Því næst bjó hann ferð sína ok kaus með af konungs liði tuttugu þá sem hann vissi frœknasta ok fríðasta ok vaskasta af ǫllu konungs hirðliði, með hinum beztum vápnum ok góðum hestum — Ok fara svá til skips albúnir með gnógum vistum ok góðum drykk ok miklum fjárhlutum ok hlóðu af góðu hveiti, flúr ok hunangi, víni ok ǫllum hinum vildustum drykkjum, er menn megu hafa sér til þarfa. Nú er skip þeirra skipat — ok sigla nú til óvina sinna í sendiferð.

Ok veit hann ekki, hvárt (hann) skal biðja meyjarinnar eða með nǫkkurri list koma henni á skip ok sigla braut með hana. Enn ef hann biðr hennar, þá má þat vera, at hánum sé þegar synjat. Enn at ræna hana frá svá ríkum fǫður ok frændum, getr hann ekki sét, hversu þat má verða, ok talaði þetta fyrir félǫgum sínum, ok kunni engi þeirra hánum svǫr at veita eða órskurð gǫra. Kærðu þeir sína sendiferð ok váru hryggvir ok bǫlvaðu konungs ráðgjǫfum, er slíkt váru þeim ætlandi.

Nú siglir Tristram um Írlandshaf ok var nú angráðr ok áhyggju fullr. Íhugar hann nú, at þat muni þeim heldr hlýða, ef hann mætti koma Ísǫnd með sér á skip ok hlaupa á braut með hana; því at hann hefir nú ráðit, at þeir skyldi kallask kaupmenn ok lengi dveljask at fá góð órræði at íhuga, hversu hann megi helzt með góðri list at henni komask ok leyniligast.

Nú hafa þeir siglt svá nætr ok daga, þar til þeir kǫstuðu akkeri fyrir Dýflinisborg ok skutu báti sínum ok sendu tvá riddara sína at fá leyfi af konungi, frið ok frelsi til sǫlu síns varnings. Sem riddarar kvámu til konungs, þá kvǫddu þeir hann fǫgrum orðum; því at þeir váru vanir ǫllum hœverskum siðum.

Sem þeir hǫfðu nú heilsat konunginum, þá mæltu þeir "vit erum kaupmenn ok fǫrum landa á meðal með varning várn at afla oss fjár, er ekki kunnu vér at starfa með ǫðru móti. Ok hlóðu vér skip várt á Bretlandi ok ætluðum oss til Flandrs. Ok er vér kvámum í haf, þá kvam stormr í móti, ok rak oss svá lengi með miklu válki, at vér kvámum hér til hafnar. Ok spurðu vér nú, at hǫrð er vistakaup á Írlandi, ok því fóru vér hingat með þunga várn.

Nú ef vér fám leyfi af yðr, ef vér seljum í friði vín várt ok vistir, þá vilju vér inn leggja skipi váru í hǫfn ok verja varningi várum. Enn ef þér vilið ekki þat, þá vilju vér sigla til annarra landa."

Þá svarar konungr "leyfi gef ek yðr, frið ok frelsi at kaupa hér þat (er) yðr líkar. Ekki skal yðr sakir gefa né rangt gǫra. Þér skuluð hafa hinn bezta fagnað ok frelsi braut at fara þá er þér vilið."

Sem þeir hǫfðu leyfi þegit af konungi, þá þǫkkuðu þeir hánum, fóru til skips ok lǫgðu til hafnar, festu ok tjǫld (uð) u, mǫttuðusk ok drukku ok léku allskonar tǫflum, meðan sá dagr endisk, ok var øngum kaupum keypt, nema skemmtu sér með mikilli kæti ok hœverskum riddurum viðrœðu hirðligra siða.

Enn um morguninn, þegar þeir vǫknuðu, heyrðu þeir upp hefjask á strætunum óp ok ill læti karla ok kvenna. Ok sjá þeir því næst, at fólkit undan flýði ofan at sjónum at hjálpask af hryggleik ok hræzlu eins ógnarligs dreka, er þar var í því konungsríki ok hvern dag vandisk at koma í borgina ok gørði mikinn mannskaða, at hann drap alla þá, er hann mátti ná, með eldi þeim, er hann skaut ór sér. Engi var sá í ǫllu því konungsríki, svá hraustr ok djarfr, at þyrði at bíða hans: allir riddarar ok borgarmenn flýðu, er heyrðu ferð hans, ofan á strǫndina at hjálpa sér.

Konungrinn hafði látit blása um allt ríki sitt, at, ef nǫkkurr væri svá traustr riddari, at dræpi drekann, sá skyldi eignask dóttur hans ok hálft ríki hans, með allri sœmd, sér ok sínum ǫrfum. Ok þat hafði konungr enn svá ritat ok með staðfesti tekit, ǫllum sínum ríkismǫnnum á heyrandum. Ok hǫfðu þá margir við leitat, er drekinn hafði drepit, svá at engi fannsk svá djarfr né traustr, at hans þyrði at bíða né eptir á veg hans verða: þeir, er hraustastir váru, hljópu þegar at gæta sín.

Sem Tristram sá nú þá svá hlaupandi, þá spurði hann Íra, hvat þeim væri eða því þeir hlaupa svá. Ok þá segja þeir hánum, hvat títt var, bæði um drekann ok hvat konungr hefir skilt þeim er dræpi drekann. Ok varð hann þá allvíss, hvar drekinn bjó um nætr ok um hvern tíma hann vandisk at vitja borgarinnar.

Ok beið hann þá til kvelds svá (at) hann segir øngum manni sína ætlan. Ok mælti hann þá við stýrimann, at hann láti taka hest hans, sǫðul ok ǫll herklæði sín. Ok er daga tók, herklæðisk hann ǫllum herklæðum sínum.