Bókastaðir

Enn sem ræðismaðr fann þenna atburð um sína fríðu frú, þá mælti hann, at skíra skyldi barnit svá (at) þat dœi ekki óskírt. Ok kvam þá kennimaðr með [krisma ok gaf barninu, ok segir, hvat heita skyldi.

Ok mælti "Þat þykki mér ráð, sǫkum harms ok hugsóttar, hryggleika ok óróa margra sorga, ok af hǫrmuligum atburði, er oss fell í hans burðartíð, þá sé sveinninn nefndr Tristam" — enn í þessu máli [er t ' st. hryggr, enn hum er maðr; ok var því snúit nafni hans, at fegra atkvæði er Tristam, enn Tristhum — "því skal hann svá heita" segir ræðismaðr "at hann var oss fœddr í hryggleik. Hann hefir tapat gamni ok gleði, fǫður sínum, várum herra, ok móður sinni, várri frú, ok sómir oss af þessu at hryggjask, at hann var í harmi ok sorgum fœddr".

Ok var hann þá Tristram kallaðr ok skírðr með því nafni. Ok af þessum sǫkum fekk hann þetta nafn, at hann var í sorgum getinn ok sóttum borinn — ok harmsfull var hans æfi.

Því næst lét ræðismaðr bera braut barnit með launungu ór kastalanum til hýbýla sinna ok lét varðveita hann virðuliga fyrir óvinum, ok þó leyniliga. Vill hann øngum manni sveininn upp segja, at hann sé son hans herra. Ok bauð hann þá systur sinni at leggjask í hvílu. Ok er nǫkkur stund var liðin, þá lét hann hana í kirkju ganga, ok lét hvervitna boða, at hón hefði þetta barn fœtt á þeim tíma; því hann vill ekki, at konungr yrði víss, at þessi er son hans herra; því ef konungr mætti sannfróðr verða um þetta, þá mundi hann skjótt láta hánum fyrirfara, at hann fái [ekki af hánum ófrið ok skaða, manndráp né ríkis háska. Ok fyrir því lét hann sveininn í leynd upp fóstrask ok fyrir sinn son virða ok halda.

Hér megu þér heyra drengskapar athæfi manndóms ok kurteissar hœversku; því at þessi hinn tryggvi ok trúnaðarfulli var vitr ok góðviljaðr — gørði sinn herra sinn son, at verja hann við vandræði ok hirða hann fyrir óvinunum ok tigna hann með virðingu.

Síðan lét hann kenna hánum bókfræði, ok var hann hinn næmasti, ok fræðisk hann í þessu næmi sjau hǫfuðlistum ok snilldask hann allskonar tungum. Því næst nam hann sjau strengleika, svá at engi fannsk hánum frægri né betr kunnandi. Enn at góðlyndi ok mildleik ok hirðligri hœversku, at viti, ráðum ok hreysti fannsk engi hánum gnógari. At siðum ok sœmdum var engi hans maki. Svá styrktisk hann batnandi.

Ok er hans fóstrfaðir fann hans siðu, þá tignaði hann hann með hinum ríkasta búnaði, góðum hestum [ok allskonar skemmtan, ok allt þat gott, er hann gat sýnt hánum með tignarligri vild ok virðingu; svá at synir hans urðu reiðir, ok undruðu, hví þeirra faðir var hánum svá margunnandi ok tignandi hann yfir sína sonu með ástsemd ok allskonar sœmdum, þjónustu ok góðu yfirlæti. Ok því reiddusk þeir við fǫður sinn, at þeir hugðu Tristram vera bróður sinn.

Því næst bar svá við einn dag, at mikit hafskip kvam siglanda at landi ok þeir kǫstuðu akkeri í hǫfn undir kastalanum. Þessir váru reknir þangat í lǫngum norðanveðrum, norrœnir kaupmenn með mǫrgum varningi. Þar var á mikil grávara ok hvítskinn [ok bjórskinn, svartr safali, tannvara ok bjarnfeldir, gáshaukar ok grávalir ok margir hvítvalir, vax ok húðir, bukkaskinn, skreið, tjara, lýsi ok brennisteinn, ok allskonar norrœn vara.

Ok koma þá þessi tíðendi til kastalans, ok mæltusk þeir við synir ræðismanns ok kǫlluðu til sín Tristram. Þeir mæltu til hans "hvat skulu vér at gøra? Vér hǫfum øngva fugla oss til skemmtunar; enn nú eru hér komnir á skipinu margir ok hinir fríðustu. Enn ef þú vill duga oss, þá kemr þú ǫllu á leið við fǫður várn; því aldri synjar hann, né móðir vár, þess er þú biðr; [fyrr kaupa þau vn hina vildustu, enn þau sjá þik angrask."

Báðu þeir hann þá svá mjǫk, at hann hét þeim til staðins. Fóru þeir þá til skips allir. Þeir létu sýna Tristram fuglana. Enn kaupmenn váru norrœnir ok skildu hvárki brezku né vǫlsku né aðrar tungur at fœra saman kaup sín. Enn Tristram var [þá fræddr nǫkkurum tungum, ok gørði hann kaup við þá um sjau fugla — enn fóstrfaðir hans greiddi verð fyrir — ok fekk þá bræðrum sínum. Síðan sá hann þar skáktaflsborð, ok spurði, ef nǫkkurr kaupmaðr vildi tefla, ok fór einn til at tefla við hann ok lagði við mikit fé.

Sem fóstri hans sá, at hann sat at skáktaflsborði, þá mælti hann til hans "son minn!" segir hann "ek geng heim; enn meistari þinn bíði þín ok fylgi þér heim þá (er) þú ert búinn."

Ok dvaldisk þá með hánum einn kurteiss ok hœverskr riddari. Enn kaupmenn undruðu þenna unga mann ok lofuðu kunnáttu hans ok list, fegrð ok atgǫrð, vizku ok meðferð, er hann upp lék þá alla. Ok íhuguðu þeir, at ef þeir kvæmi hánum í braut með sér, at þeim mundi mikit gagn af standa hans kunnáttu ok margfrœði — svá ok, ef þeir vilja selja hann, þá fá þeir mikit fé fyrir hann.

Sem hann sat, geymandi leiksins, þá drógu þeir upp sem leyniligast strengina ok akkerin ok létu út bera skipit ór váginum. Skipit var tjaldat, ok rak fyrir vindinum ok straumunum, svá at Tristram varð ekki varr við fyrr enn þeir váru fjarri landi.

Mælti hann þá til kaupmanna "herrar!" segir hann "hví vili þér gøra svá?"

Þeir segja "fyrir því, at vér viljum, (at) þú fylgir oss."

Þá tók hann þegar at gráta ok illa láta mjǫk harmandi, ok svá riddarinn, sǫkum ástsemdar. Ok þá tóku Norðmenn meistara hans ok létu á bát ok fengu hánum eina ár. Nú er uppi seglit ok skipit fullskriða. Enn Tristram sitr nú í þeirra valdi í harmi ok hugsótt.

Enn meistari hans kvamsk með kostgæfni til lands ok stóru starfi, ok vandaði sér ekki mjǫk hǫfn né lǫnding.

Enn Tristram sitr nú í harmi ok hugsótt, ok bað guð sér miskunnar, at hann verndi hann ok varðveiti fyrir háska ok vandræðum, at ekki tapi hánum vápn né vindr, svik né svívirðing, ótrú né villa heiðingja, eða hann sé seldr í vald þeirra. Hann andvarpaði mjǫk ok hryggðisk hǫrmuligum látum.

Nú er meistari hans heim kominn í kastalann, ok segir þau tíðendi, at øngum þeirra varð fǫgnuðr at. Allr sá hinn mikli fjǫldi — þúshundruð manna — fengu harm ok hugsótt af þessum tíðendum brautferðar hans. Enn sem þessi tíðendi kvámu, þá varð ǫll hirðin ófegin, ok hljóp þá allr sá lýðr ofan til strandar.

Hans fóstrfaðir vinnr harm allra annarra. Hann kunni þeirra verst, grét ok kærði þenna skaða ok kallaði allt þetta sína ógæfu, at þetta óhapp skyldi hann henda ok þessi harmr hánum til handa falla, með ógæfusamligum atburði.

Ok leit hann þá út á hafit ok œpti hárri rǫddu "Tristram" segir hann "huggun mín ok herra! hugarró mín! ást mín ok yndi! guði gef ek þik, ok undir hans vernd fel ek þik. Nú er ek hefi misst þik, er mér engi huggun at lifa, er vit erum skildir."

Svá hǫrmuliga opt ok iðuliga kærði hann sinn harm ok syrgði sinn Tristram. Ok allir ungir ok gamlir, er þar váru, grétu hann ok fyrir hánum báðu. Allir þeir, er hánum fǫgnuðu ok af hánum glaðir váru, eru nú hryggir ok harmsfullir, svá ríkir sem fátœkir. Allir, er hánum váru kunnugir, um allt hans ríki, váru nú sorgfullir.

Nú lét ræðismaðr búa til eitt skip sem skjótast með ǫllum reiða ok gnógum vistum; því hann vill fylgja kaupmǫnnum ok aldri lifandi aptr koma, fyrr enn yrði saunprófat, hvar Tristram fóstrsonr hans væri fram kominn. Nú skundar hann slíkt allt, er hann má. Er skip var búit með ǫllum reiða, víni ok vistum, þá gengr hann á skip ok lét upp draga alla strengi ok akkeri, ok undu því næst upp segl sín ok sigldu í haf út, ok stefndu þeir nú til Nóregs ok þoldu vás ok válk, hungr ok óhœgindi, hræzlur ok hryggleik í ókunnum lǫndum. Þeir kvámu þá í Danmǫrk ok Gautland ok á Ísland ok í Orkneyjar ok á Hjaltland, at leita síns herra Tristrams. Ok fannsk hann þar ekki.

Því at þeir, sem hann braut fluttu, þá (er) þeir kvámu heim til síns lands, kvam hvass vindr framan í segl þeirra með ákǫfum stormi ok straumi, at þeir váru sem týndir, hefði þeir ekki látit síga niðr seglit sem fljótast; enn hafit allt var með stórum fǫllum — hegndi ok rigndi þrumum ok eldingum. Tréit var hátt, enn hafit djúpt; ok hallaðisk skipit fyrir óveðrinu, svá (at) engi gat á fótum staðit. Ok lǫgðu þeir þá [skipinu rétt. Hryggðusk allir ok hræddusk, grétu ok illa létu, svá at hinir, er harðastir váru í þeirra liði, gǫrðusk hugsjúkir, ok hugðu allir, at þeir mundi týnask; því at rekstr þeirra var hinn harðasti, ok alla viku rak þá sá stormr ok leiddi, svá (at) þeir sá hvergi lǫnd, ok féngu þeir byr jafnhræddir ok hryggvir ok vissu hvergi til landa né hafna.

Mæltu þá allir við stýrimann "allr þessi stormr segja þeir vás ok háski, er vær þolum, fellr oss af tilverkan sjálfra várra; því at vér syndguðumsk á Tristram, þá (er) vér ræntum hánum frá frændum ok vinum sínum ok ríki; ok man þessi stormr aldri falla, né vér til lands komask, meðan vér hǫfum hann innanborðs. Nú ef guð vill miskunna oss ok gefa byr, svá (at) vér mættim til lands komask, þá heitum því fyrir oss, at hann skal í frelsi vera fyrir oss".

Ok játuðu því þá allir með sterkum handsǫlum. Því næst hvarf myrkr ok tók sólin at skína enn veðrit at minnka. Enn þegar þeir, fúsir ok fegnir, undu sitt segl upp, ok er þeir hǫfðu siglt um stund, þá sá þeir land, ok sigldu þeir alls segls byr at landinu ok kǫstuðu akkeri við land sjálft ok létu Tristram á land upp ok féngu hánum lítit af vistum ok báðu guð gefa hánum góðan dag. Vitu þeir nú ekki, á hvert land þeir hafa hann upp settan. Því næst drógu þeir upp segl sín ok fóru svá leið sína.

Nú er Tristram í ókunnu landi, hryggr ok ráðlauss. Sezk hann þá niðr ok sér eptir skipinu, hversu þat gekk með fullu segli. Ok vill hann ekki þaðan ganga, meðan hann sá skipit.

Síðan þat leið ór augsýn hans, þá leit hann umhverfis sik, svá mælandi með hryggum hug "almáttigr guð, er í þínu valdi skapaðir manninn eptir þinni mynd, svá sem þú ert einn guð í þrennum skilningi ok þrír skilningar í einum guðdómi! Nú hugga þú mik ok legg ráð fyrir mik, ok ver mik fyrir óráðum ok vandræðum, fyrir háska ok óvinum; því þú veizt, hvers ek em þurfandi; því at ek veit ekki, hvar ek em kominn eða í hverju landi ek em staddr.

Aldri var ek svá fyrr staddr ráðalauss ok hjálparlauss. Meðan ek var staddr á skipi með kaupmǫnnum, þá hafða ek huggun af þeirra félagskap, meðan vér várum saman. Nú em ek hér á strǫndinni niðr kominn í ókunnu landi.

Heðan má ek ekki sjá, nema fjǫll ok skóga, slétt bjǫrg ok hamra. Heðan kann ek hvárki veg né stíg, ok ekki sé ek heðan nǫkkurn mann. Ekki veit ek, hvárt skal heðan stefna, eða hvárt þetta land er kristit eða byggt. Hér er mér allt ókunnigt, nema hjálpleysi. Ek finn hér øngvan mann — sá er mér gǫri hjálp né huggun. Hvárki finn ek hér gǫtur né annan góðan leiðarvísi. Þat má ok vera, at ek kunna hér ekki manna mál, þó hér sé nǫkkurir menn.

Því em ek hræddr, at mik rífi león eða birnir bíti eða eitthvert annat kvikvendi þat sem ekki hræðisk manna mál. Ó minn faðir, tapaðir mér! Ó mín móðir, mik grátandi! Mínir vinir, mik harmandi! Mínir frændr, mik missandi!

Vei verði þeim fuglum, er ek girntumsk svá mjǫk at kaupa, ok því skáktafli, er ek sigruðumsk á. Því em ek hryggr mínum vinum. Ef þeir vissi mik lifanda, þá væri líf mitt þeirra huggun.

Nú veit ek mér tjár ekki at kæra þetta. Hvat tjár mér hér at sitja? Betra er mér braut at ganga, meðan dagr vinnsk ok ek má sjá fótum mínum forræði, ef mér vildi svá vel falla, at ek mætta hús nǫkkur finna ok mér ráðalausum herbergi fá".

Ok því næst gengr hann á berg nǫkkurt, ok finnr hann þar allskonar mannavegu, ok fylgði hann hánum fram feginn af skóginum, ok var hann þá móðr mjǫk, ok gekk hann þá sem harðast mátti, klæddr dýrligum klæðum, vel vaxinn ok drengiliga skapaðr. Ylr var mikill, ok gekk hann mǫttulslauss ok bar hann á ǫxl sinni, opt minnigr sinna frænda ok vina, biðjandi guð sér miskunnar. Hann var áhyggjufullr í sínum huga.

Því næst sá hann tvá pílagríma þann sama veg stefnandi. Þeir váru fœddir í Veneasor-borg ok komnir af fjalli hins mikla Michaels. Þangat váru þeir ok farnir at biðjask fyrir. Sem þeir fundu sveininn, þá fagnar hann þeim vel ok þeir hánum.

"Vinr!" segja þeir "hverra manna ertú? eða hvat gørir þú? eða hvaðan kvamtú?"

Tristram skildi, at þeir váru ekki af því landi, ok svaraði þeim listuliga, at þeir fyndi ekki opinberliga, með hverjum hætti hann kvam þar, eða hann var þar gangandi: "vinir!" kvað hann "ek em af þessu landi ok félaga minna leitandi, ok em ek øngvan þeirra finnandi. Vér várum hér í dag at veiðum, ok hafa þeir fylgt dýrunum, enn ek em einn eptir; ok munu þeir brátt hér koma á þenna veg, sem vér heiman fórum. Nú segið mér, hvert þér stefnið ok hvar þér vilið nú niðr koma; ok munu vér svá fylgjask at mínum vilja."

Þeir svǫruðu "í Tintajol-borg vildim vér herbergjask."

Þá mælti Tristram "ek hefi ok þangat skylt ørendi ok þar fyrir øruggan vina styrk, er vér komum þar at kveldi. Vér skulum með guðs vilja finna ríka vini ok góð hýbýli, er oss mun gǫra gnógan góðvilja".