Bókastaðir

Annan dag eftir fundusk þeir Ásgrímr ok Gizurr hvíti ok Hjalti Skeggjason ok Einarr Þveræingr. Þar var þá ok Mǫrðr Valgarðsson. Hann hafði þá látit af hǫndum sóknina ok selt í hendr Sigfúss sonum.

Þá mælti Ásgrímr: "Þik kveð ek at þessu fyrstan Gizurr hvíti, ok Hjalta ok Einar, at ek vil segja yðr, hvers efni í eru. Yðr er kunnigt, at Mǫrðr hefir hefir sótt málit, en svá er við vaxit, at Mǫrðr hefir verit at vígi Hǫskulds ok sært hann því sári, er engi var til nefndr. Sýnisk mér sem þat mál muni ónýtt vera fyrir laga sakir."

"Þá viljum vér bera þat fram," segir Hjalti.

Þórhallr Ásgrímsson mælti ok kvað þat ekki ráð, at eigi fœri leynt, þar til er dómar fœri út.

"Hvat skiftir þat?" segir Hjalti. Ásgrímr mælti:

"Ef þeir vitu nú þegar, at rangt hefir verit til búit, þá megu þeir svá bjarga sǫkinni at senda þegar mann heim af þingi ok stefna heiman til þings, en kveðja búa á þingi, ok er þá rétt sótt málit." "Vitr maðr ertu, Ásgrímr," segja þeir, "ok skal þín ráð hafa."

Eftir þat gekk hverr þeirra til sinnar búðar.

Sigfúss synir lýstu sǫkum at lǫgbergi ok spurðu at þingfesti ok heimilisfangi, en fǫstunótt skuldu fara út dómar til sóknar. Er nú kyrrt þingit þar til. Margir menn leituðu sættir með þeim, ok varð Flosi erfiðr, en aðrir þó miklu orðfleiri, ok þótti óvænliga horfa.

Nú kemr at því, er dómar skulu út fara fǫstukveldit. Gengr þá allr þingheimr til dóma. Flosi stóð sunnan at Rangæingadómi ok lið hans. Þar var með honum Hallr af Síðu ok Rúnolfr Ulfsson ok aðrir þeir, er Flosa hǫfðu liði heitit. En norðan at Rangæingadómi stóðu þeir Ásgrímr ok Gizurr hvíti, Hjalti ok Einarr Þveræingr, en Njáls synir váru heima at búð ok Kári ok Þorleifr krákr ok Þorgrímr inn mikli ok sátu með vápnum, ok var þeirra flokkr óárenniligr.

Njáll hafði leitt dómendr at ganga í dóminn. Sigfúss synir sœkja nú málit. Þeir nefndu vátta ok buðu Njáls sonum at hlýða til eiðspjalls. Síðan unnu þeir eið. Þá sǫgðu þeir fram sǫk. Þá létu þeir bera lýsingarvætti. Buðu þeir búum í setu. Þá buðu þeir til ruðningar um kviðinn. Þórhallr Ásgrímsson nefndi vátta ok varði lýriti kviðburðinn ok fann þat til, at sá hafði lýst sǫkinni, er sannir lagalestir váru á ok sjalfr var útlagi.

"Til hvers mælir þú þetta?" segir Flosi. Þórhallr segir:

"Mǫrðr Valgarðsson fór til vígs Hǫskulds með Njáls sonum ok særði hann því sári, er engi var til nefndr, þá er váttar váru nefndir at benjum. Meguð þér eigi í móti mæla, at ónýtt er málit."

Njáll stóð upp ok mælti: "Þess bið ek Hall af Síðu ok Flosa ok alla Sigfúss sonu ok alla vára menn, at þér gangið eigi á brott ok heyrið mál mitt."

Þeir gerðu svá.

"Svá sýnisk mér sem þetta mál sé komit í ónýtt efni, ok er þat at glíkendum, því at af illum rótum hefir upp runnit. Ek vil yðr kunnigt gera, at ek unna meira Hǫskuldi en sonum mínum, ok þá er ek spurða, at hann var veginn, þótti mér sløkkt it sœtasta ljós augna minna. Ok heldr vilda ek misst hafa allra minna sona ok lifði hann. Nú bið ek þess Hall af Síðu ok Rúnolf ór Dal, Gizur hvíta, Einar Þveræing ok Hafr inn spaka, at ek ná at sættask á vígit fyrir hǫnd sona minna, ok vil ek, at geri um þeir, er bezt eru til fallnir."

Þeir Gizurr ok Einarr ok Hafr tǫluðu langt ørendi sitt sinni hverr þeirra ok báðu Flosa sættask ok hétu honum sinni vináttu á mót. Flosi svaraði ǫllu vel ok hét þó eigi.

Hallr af Síðu mælti til Flosa: "Villtu nú efna orð þín ok veita mér bœn mína, er þú hézt mér, þá er ek kom útan Þorgrími Digr-Ketilssyni, frænda þínum, er hann hafði vegit Halla inn rauða?" Flosi mælti:

"Veita vil ek þér, mágr, því at þú munt þess biðja, at mín sœmð sé þá meiri en áðr." Hann mælti:

"Þá vil ek, at þú sættisk skjótt ok látir góða menn gera, ok kaup þér svá vináttu inna beztu manna." Flosi mælti:

"Þat vil ek yðr kunnigt gera, at ek vil gera fyrir orð Halls, mágs míns, ok annarra inna beztu manna, at hér geri um sex menn af hvárra hendi, lǫgliga til nefndir. Þykki mér makligr Njáll, at ek unna honum þessa."

Njáll þakkaði þeim ǫllum ok aðrir þeir, er hjá váru, ok segja Flosa vel fara. Flosi mælti: "Flosi mælti.

Nú mun ek nefna mína gerðarmenn. Nefni ek fyrstan Hall ok Ǫzur frá Breiðá, Surt Ásbjarnarson ór Kirkjubœ, Móðolf Ketilsson," Hann bjó þá í Ásum. "Hafr ok Rúnolf ór Dal, ok mun einmælt, at þessir eru bezt til fallnir af ǫllum mínum mǫnnum." Ok bað Njál nefna sína gerðarmenn.

Njáll stóð upp ok mælti: "Til þessa nefni ek fyrstan Ásgrím Elliða-Grímsson ok Hjalta Skeggjason ok Gizur hvíta ok Einar Þveræing, Snorra goða, Guðmund ríka."

Síðan tókusk þeir í hendr, Njáll ok Flosi ok Sigfúss synir, ok handsalaði Njáll fyrir alla sonu sína ok Kára, ok skuldu þessir tólf menn dœma, ok mátti svá at kveða, at allr þingheimrinn yrði þessu feginn. Váru þá sendir menn eftir Snorra ok Guðmundi, því at þeir váru í búðum sínum. Var þá mælt, at dómendr skuldu sitja eftir í lǫgréttu, en allir aðrir gengu í brott.

Snorri goði mælti svá: "Nú erum vér hér tólf dómendr, er málum þessum er til skotit. Vil ek biðja yðr alla, at vér hafim engi trega í málum þessum, svá at þeir megi eigi vel sáttir vera." Guðmundr mælti:

"Vilið þér nokkurar heraðssekðir gera eða útanferðir?"

"Engar," segir Snorri, "því at þat hefir oft eigi efnzk, ok hafa menn fyrir þat drepnir verit ok orðit ósáttir. En gera vil ek fésætt svá mikla, at engi maðr hafi dýrri verit á landinu en Hǫskuldr."

Hans orð mæltusk vel fyrir. Síðan tǫluðu þeir um ok urðu eigi ásáttir, hverr fyrst skyldi upp kveða, hversu mikit fésætt at vera skyldi, ok kom svá, at þeir hlutuðu, ok hlaut Snorri upp at kveða. Snorri mælti:

"Ekki mun ek lengr yfir þessu sitja. Þat eru mín atkvæði, at ek vil láta Hǫskuld bœta þrennum manngjǫldum, en þat eru sex hundruð silfrs. Skuluð þér nú at gera, ef yðr þykkir of mikit eða of lítit."

Þeir segja, at þeir vildu hvergi at gera.

"Þat skal ok fylgja, at hér skal allt féit upp gjaldask á þinginu." Þá mælti Gizurr: "Þetta þykki mér varla vera mega, því at þeir munu hér lítinn hlut hafa at gjalda fyrir sik."

Guðmundr mælti: "Ek veit, hvat Snorri vill. Hann vill, at vér gefim til, allir gerðarmenninir, slíkt sem várr drengskapr er til, ok munu þar margir eftir gera."

Hallr af Síðu þakkaði honum ok kvezk gjarna vilja til gefa sem sá, er mest gæfi. Játuðu því þá allir gerðarmenn. Eftir þat gengu þeir í brott ok réðu þat með sér, at Hallr skyldi segja upp gerðina at lǫgbergi.

Eftir þat var hringt ok gengu allir menn til lǫgbergs. Hallr stóð upp ok mælti: "Mál þessi, er vér hǫfum gǫrt, hǫfum vér orðit sáttir ok gerðum sex hundruð silfrs. Skulum vér gjalda upp helminginn gerðarmenn, ok skal hér allt goldit á þinginu. Er þat bœnarstaðr minn til allrar alþýðu, at nokkurn hlut gefi til fyrir guðs sakir." En allir svara vel. Nefndi Hallr þá vátta at gerðinni, at engi skyldi hana rjúfa mega. Njáll þakkaði þeim gerðina. Skarpheðinn stóð hjá ok þagði ok glotti við. Gengu menn þá frá lǫgbergi ok til búða sinna.

Ok gerðarmenn báru saman í bóndakirkjugarði fé þat, sem þeir hǫfðu heitit til at leggja. Synir Njáls seldu frá fé þat, er þeir hǫfðu, ok svá Kári, ok var þat hundrað silfrs. Njáll tók þá fé þat, er hann hafði, ok var þat hundrað. Síðan var borit saman fé þetta allt í lǫgréttu, ok gáfu menn þá svá til, at engi penning skorti á. Njáll tók silkislœður ok bóta ok lagði á ofan á hrúguna.

Síðan mælti Hallr, at Njáll skyldi ganga eftir sonum sínum, "en ek mun ganga eftir Flosa, ok veiti nú hvárir ǫðrum tryggðir."

Njáll gekk þá heim til búðar ok mælti til sona sinna: "Nú er máli váru komit í gott efni. Vér erum menn sáttir ok fé allt komit í einn stað. Skulu nú hvárirtveggju ganga til ok veita ǫðrum grið ok tryggðir. Vil ek nú biðja yðr, at þér spillið í engu um."

Skarpheðinn strauk um ennit ok glotti í móti. Ganga þeir þá allir til lǫgréttu.

Hallr gekk til móts við Flosa ok mælti: "Gakk þú nú til lǫgréttu, ok er nú féit allt vel af hendi goldit ok saman komit í einn stað."

Flosi bað Sigfúss sonu ganga til með sér. Gengu þeir þá út allir ok gengu austan at lǫgréttu. Njáll gekk vestan at ok synir hans. Skarpheðinn gekk á miðpallinn ok stóð þar.

Flosi gekk í lǫgréttu at hyggja at fénu ok mælti: "Þetta fé er mikit ok gott ok vel af hǫndum greitt, sem ván er at."

Síðan tók hann upp slœðurnar ok veifði ok spurði, hverr til mundi hafa gefit, en engi svaraði honum. Í annat sinn veifði hann slœðunum ok spurði ins sama ok hló at, ok svaraði engi. Flosi mælti:

"Hvárt er þar, at engi yðvarr veit, hverr þenna búning hefir átt, eða þorið þér eigi at segja mér?" Skarpheðinn mælti:

"Hvat ætlar þú, hverr til hafi gefit?" Flosi mælti:

"Ef þú vill þat vita, þá mun ek segja þér, hvat ek ætla: þat er mín ætlun, at til hafi gefit faðir þinn, karl inn skegglausi, því at margir vitu eigi, er hann sjá, hvárt hann er karlmaðr eða kona."

Skarpheðinn mælti: "Illa er slíkt gǫrt, at sneiða á honum afgǫmlum, er engi hefir til orðit áðr dugandi manna. Meguð þér þat vita, at hann er karlmaðr, því at hann hefir sonu getit við konu sinni. Hafa fáir várir frændr legit óbœttir hjá garði, svá at vér hafim eigi hefnt."

Síðan tók Skarpheðinn til sín slœðurnar, en kastaði brókum blám til Flosa ok kvað hann þær meirr þurfa. Flosi mælti:

"Hví mun ek þeirra meirr þurfa?" Skarpheðinn mælti: "Ef þú ert brúðr Svínfellsás, sem sagt er, hverja ina níundu nótt ok geri hann þik at konu."

Flosi hratt þá fénu ok kvezk þá engi penning skuldu af hafa ok sagði, at vera skyldi annat hvárt, at Hǫskuldr skyldi vera ógildr, ella skyldi þeir hefna hans.

Vildi þá Flosi engi grið selja ok engi taka ok mælti til Sigfúss sona: "Gǫngum nú heim. Eitt skal yfir oss ganga."

Síðan gengu þeir heim til búðar. Hallr mælti:

"Hér eigu helzti miklir ógæfumenn hlut at."

Þeir Njáll ok synir hans gengu heim til búðar. Njáll mælti:

"Nú kemr þat fram, er mér sagði lengi hugr um, at oss myndi þungt falla þessi mál."

"Eigi er þat," segir Skarpheðinn. "Þeir megu aldrigi sœkja oss at landslǫgum."

"Þat mun þá fram koma," segir Njáll, "er ǫllum mun verst gegna."

Menn tǫluðu um, þeir er gefit hǫfðu féit, at þeir mundu í brott taka.

Guðmundr mælti: "Þá skǫmm kýs ek eigi mér til handa at taka þat aftr, er ek gef, hvárki hér né annars staðar."

"Vel er þat mælt," segja þeir.

Vildi þá ok engi í brott taka. Snorri goði mælti:

"Þat er mitt ráð, at Gizurr hvíti ok Hjalti Skeggjason varðveiti fé þetta til annars alþingis. Segir mér svá hugr um, at eigi muni langt líða, áðr til mun þurfa at taka til þessa fjár."

Hjalti tók ok varðveitti helming fjárins, en Gizurr sumt. Gengu menn þá til búða sinna.

Flosi stefndi ǫllum sínum mǫnnum upp í Almannagjá ok gekk þangat sjalfr. Þá váru þar komnir allir hans menn, ok váru þat tíu tigir manna.

Flosi mælti til Sigfúss sona: "Hversu veiti ek yðr svá at málum, at yðr sé skapfelldligast?" Gunnarr Lambason mælti:

"Ekki glíkar oss, fyrr en þeir brœðr eru allir vegnir." Flosi mælti:

"Því vil ek heita Sigfúss sonum at skiljask eigi við þeirra mál, fyrr en aðrir hvárir hníga. Vil ek ok þat vita, hvárt nokkurr er sá hér, at oss vili eigi veita at þessu máli."

Allir kváðusk þeim veita vilja. Flosi mælti:

"Gangi allir til mín ok sveri eiða, at engi skerisk ór þessu máli."

Gengu þá allir til Flosa ok sóru honum eiða. Flosi mælti:

"Vér skulum ok hafa handtak at því, at sá skal hafa fyrirgǫrt fé ok fjǫrvi, er ór gengr þessu máli."

Þessir váru hǫfðingjar með Flosa: Kolr, sonr Þorsteins breiðmaga, bróðursonr Halls af Síðu, Hróaldr Ǫzurarson, Ǫzurr Ǫnundarson tǫskubaks, Þorsteinn fagri Geirleifs son, Glúmr Hildisson ins gamla, Móðolfr Ketilsson, Þóris sonar, Þórðar sonar, Illuga sonar ór Mǫrtungu, frændr Flosa, Kolbeinn ok Egill, Ketill Sigfússson ok Mǫrðr bróðir hans, Þorkell ok Lambi, Grani Gunnarsson, Gunnarr Lambason ok Sigurðr, bróðir hans, Ingjaldr frá Keldum, Hróarr Hámundarson.

Flosi mælti til Sigfúss sona: "Kjósið þér yðr hǫfðingja þann, er yðr þykkir bezt til fallinn, því at einnhverr mun þurfa fyrir at vera málinu." Ketill mælti: "Ef undir oss skal kørit, þá munum vér þat allir kjósa, at þú sér fyrir. Heldr þar margt til þess: þú ert ættstórr ok hǫfðingi mikill, harðdrœgr ok vitr. Virðum vér ok svá, at þú setisk fyrir vára nauðsyn í málit." Flosi mælti:

"Þat er glíkast, at vér játimsk undir þetta, sem bœn yður er til. Mun ek nú ok á kveða, hverja atfǫr vér skulum hafa. Ok er þat mitt ráð, at hverr ríði heim af þinginu ok sé við bú sitt í sumar, meðan tǫðuannir eru. Ek mun ok ríða heim ok vera heima í sumar. En dróttinsdag, þá er átta vikur eru til vetrar, þá mun ek láta syngja mér messu heima ok ríða síðan vestr yfir Lómagnúpssand. Hverr várr mun hafa tvá hesta. Ekki mun ek lið auka ór því, sem nú hefir til eiða gengit, því at vér hǫfum þat œrit margt, ef oss kœmi vel at haldi. Ek mun ríða dróttinsdaginn ok svá nóttina með. En annan dag vikunnar mun ek kominn á Þríhyrningshalsa fyrir miðjan aftan. Skuluð þér þá allir þar komnir, er eiðsvarar eru. En ef nokkurr er sá þá eigi þar kominn, er í mál þessi hefir gengit, sá skal engu týna fyrir nema lífinu, ef vér megum ráða." Ketill mælti:

"Hversu má þat saman fara, at þú ríðir dróttinsdag heiman, en komir annan dag viku á Þríhyrningshalsa?" Flosi mælti:

"Ek mun ríða upp ór Skaftártungu ok fyrir norðan Eyjafjallajǫkul ok ofan í Goðaland, ok má þetta endask, ef ek ríð hvatliga. Mun ek nú segja yðr alla mína ætlun, at þá er vér komum hér saman, skulum vér ríða til Bergþórshváls með ǫllu liðinu ok sœkja Njáls sonu með eldi ok járni ok ganga eigi fyrr frá en þeir eru allir dauðir. Skuluð þér þessi ráðagerð leyna, því at líf várt allra liggr við. Munum vér nú láta taka hesta vára ok ríða heim."

Gengu þeir þá til búða sinna.

Síðan lét Flosi sǫðla hesta þeirra, ok riðu síðan heim ok biðu engra manna, því at hann vildi eigi finna Hall mág sinn. Hann þóttisk vita, at hann mundi letja allra stórvirkja.

Njáll reið heim af þingi ok synir ok váru þeir heima allir um sumarit. Njáll spurði Kára, hvárt hann mundi ríða austr til Dyrholma til bús síns. Kári segir:

"Ekki skal austr ríða, því at eitt skal ganga yfir mik ok sonu þína."

Njáll þakkaði honum ok kvað slíks at honum ván. Þar var jafnan nær hǫlfum þriðja tigi vígra karla með húskǫrlum.

Þat var einu sinni, er Hróðný Hǫskuldsdóttir kom til Keldna. Ingjaldr, bróðir hennar, fagnaði henni vel. Hon tók ekki kveðjunni, en bað hann út ganga með sér. Hann gerði svá. Þau gengu ór garði bæði saman. Síðan þreif hon til hans, ok settusk þau niðr.

Hon mælti þá: "Er þat satt, at þú hefir svarit eið at fara at Njáli ok sonum hans ok drepa þá?" Hann segir:

"Satt er þat."

"Þú ert allmikill níðingr," segir hon, "þar sem Njáll hefir þik þrysvar leyst ór skógi."

"Svá er nú komit," segir hann, "at líf mitt liggr við, ef ek geri eigi þetta."

"Eigi mun þat," segir hon. "Lifa muntu allt at einu ok heita þá góðr maðr, ef þú svíkr þann eigi, er þú átt bezt at launa."

Hon tók þá línhúfu ór pússi sínum alblóðga ok mælti: "Þessa hafði Hǫskuldr Njálsson ok systursonr þinn á hǫfði sér, þá er þeir vágu hann. Þykki mér þér því verr sama at veita þeim, er þaðan standa at." Hann segir:

"Svá mun nú ok fara," segir hann, "at ek mun eigi vera í mót Njáli, hvat sem á bak kemr. En þó veit ek, at þeir munu at mér snúa vandræðum." Hon mælti:

"Þú mátt nú mikit lið gera Njáli ok segja honum ráðagerð þeirra."

"Þat mun ek eigi gera," segir Ingjaldr, "því at þá em ek hvers manns níðingr, ef ek segi þat, er þeir trúðu mér til. En þat er karlmannligt bragð at skiljask við þeirra mál, er maðr veit hefnda ván. En seg þú þat Njáli ok sonum hans, at hann sé þetta sumar allt varr um sik ok hafi mannmart, því at þat er honum heilræði."

Síðan fór hon til Bergþórshváls ok segir Njáli þessa ráðagerð alla.

Njáll þakkaði henni ok kvað hana vel hafa gǫrt, "því at honum mundi helzt misgerð í at vera í móti mér allra manna."

Hon fór þá heim, en Njáll segir þá sonum sínum.

Kerling var sú at Bergþórshváli, er Sæunn hét. Hon var fróð at mǫrgu ok framsýn. En þá var hon gǫmul mjǫk ok kǫlluðu Njáls synir hana gamalœra, er hon mælti margt, en þó gekk þat margt eftir. Þat var einn dag, at hon þreif lurk í hǫnd sér ok gekk upp um hús at arfasátu einni. Hon laust arfasátuna ok bað hana aldri þrífask, svá veslug sem hon var. Skarpheðinn hló at ok spurði, hvers hon kynni arfasátuna. Kerling mælti:

"Þessi arfasáta mun tekin ok kveyktr við eldr, þá er Njáll er inni brenndr ok Bergþóra, fóstra mín, ok berið þér hana á vatn," segir hon, "eða brennið hana sem skjótast."

"Eigi munum vér þat gera," segir Skarpheðinn, "því at fásk mun annat til eldkveikna, þó at hon sé eigi, ef þess verðr auðit." Kerling klifaði oft um arfasátuna, at inn skyldi bera, en þó fórsk þat ávallt fyrir.

At Reykjum á Skeiðum bjó Rúnolfr Þorsteinsson. Hildiglúmr hét sonr hans. Hann gekk út dróttinsnótt, þá er tólf vikur váru til vetrar. Hann heyrði brest mikinn, ok þótti honum skjalfa bæði jǫrð ok himinn. Síðan leit hann í vestrættina, ok þóttisk hann sjá hring ok eldslit á ok í hringinum mann á grám hesti. Hann bar skjótt yfir, ok fór hann hart. Hann hafði loganda brand í hendi. Hann reið svá nær nær honum, at hann mátti gǫrla sjá hann. Honum sýndisk hann svartr sem bik, ok heyrði, at hann kvað vísu með mikilli raust:

Þá þótti honum hann skjóta brandinum austr til fjallanna, ok þótti honum hlaupa upp eldr svá mikill, at hann þóttisk ekki sjá til fjallanna fyrir. Síðan gekk hann inn ok til rúms síns ok fekk langt óvit ok rétti við ór því. Hann mundi allt þat, er fyrir hann hafði borit, ok sagði fǫður sínum, en hann bað hann segja Hjalta Skeggjasyni. Hann fór ok sagði honum. Hann mælti:

"Þú hefir sét gandreið, ok er þat ávallt fyrir stórtíðendum."