Bókastaðir

Sá atburðr varð þremr vetrum síðar á Þingskálaþingi, at Ámundi inn blindi var á þingi, Hǫskulds son, Njáls sonar. Hann lét leiða sik búða í meðal. Hann kom í búð þá, er Lýtingr var inni af Sámsstǫðum. Hann lætr leiða sik inn í búðina ok þar fyrir, sem Lýtingr sat. Hann mælti:

"Er hér Lýtingr af Sámsstǫðum?" "Hvat villtu?" segir Lýtingr.

"Ek vil vita," segir Ámundi, "hverju þú vilt bœta mér fǫður minn. Ek em laungetinn, ok hefi ek við engum bótum tekit."

"Bœtt hefi ek víg fǫður þíns fullum bótum ok tók við Njáll ok fǫðurbrœðr þínir. En brœðr mínir váru ógildir. Ok var bæði, at ek hafða illa til gǫrt, enda kom ek ok hart niðr."

"Ekki spyr ek at því," segir Ámundi, "at þú hefir bœtt þeim. Veit ek, at þér eruð sáttir. En at því spyr ek, hverju þú vill mér bœta."

"Alls engu," segir Lýtingr.

"Eigi skil ek," segir Ámundi, "at þat muni rétt fyrir guði, svá nær hjarta sem þú hefir mér hǫggvit. Enda kann ek segja þér, ef ek væra heileygðr báðum augum, at hafa skylda ek annat hvárt fébœtr fyrir fǫður minn eða mannhefndir, enda skifti guð með okkr."

Eftir þat gekk hann út, en er hann kom í búðardyrrin, snýsk hann innar eftir búðinni, þar til er hann kemr fyrir Lýting ok høggr øxinni í hǫfuð honum, svá at hon stóð á hamri ok kippir at sér øxinni. Lýtingr fell áfram ok var þegar dauðr. Ámundi gengr út í búðardyrrin, ok er hann kom í þau spor in sǫmu, sem upp hǫfðu lokizk augun, þá lukusk aftr augu hans ok var hann alla ævi blindr síðan.

Eftir þat lætr hann fylgja sér til Njáls ok sona hans. Segir, hann þeim víg Lýtings.

"Ekki má saka þik um slíkt," segir Njáll, "því at slíkt er mjǫk á kveðit, en viðvaranarvert, ef slíkir atburðir verða, at stinga eigi af stokki við þá, er svá nær standa."

Síðan bauð Njáll sætt frændum Lýtings. Hǫskuldr Hvítanessgoði átti hlut, at þeir skuldu taka bótina, ok var þá lagit málit í grið, fellu halfar bœtr niðr fyrir sakastaði þá, er hann þótti á eiga. Eftir þat gengu menn til tryggða, ok veittu frændr Lýtings Ámunda tryggðir.

Menn riðu heim af þingi, ok er nú kyrrt lengi.

Valgarðr inn grái kom út. Hann var þá heiðinn. Hann fór til Hofs til Marðar, sonar síns, ok var þar um vetrinn.

Hann mælti til Marðar: "Riðit hefi ek hér um byggðina víða, ok þykki mér eigi mega kenna, at in sama sé. Ek kom á Hvítanes ok sá ek búðartóftir margar ok umbrot mikil. Ek kom ok á Þingskála, ok sá ek þar ofan brotna búð vára alla. Eða hví sæta firn slík?" Mǫrðr segir:

"Hér eru tekin upp ný goðorð ok fimmtardómslǫg, ok hafa menn sik sagt ór þingi frá mér ok í þing með Hǫskuldi." Valgarðr mælti:

"Illa hefir þú launat mér goðorðit, er ek fekk þér í hendr, at fara svá ómannliga með. Vil ek nú, at þú launir þeim því, at þeim dragi ǫllum til bana. En þat er til þess, at þú rœgir þá saman ok drepi synir Njáls Hǫskuld. En þar eru margir til eftirmáls um hann, ok munu þá Njáls synir af þeim sǫkum drepnir vera."

"Eigi mun ek þat gǫrt geta," segir Mǫrðr.

"Ek skal leggja ráð til," segir Valgarðr. "Þú skalt bjóða heim sonum Njáls ok leysa þá á brott með gjǫfum. En svá fremi skaltu rógit frammi hafa, er orðin er vinátta mikil með yðr ok þeir trúa þér eigi verr en sér. Máttu svá hefnask við Skarpheðin þess, er þeir tóku af þér féit eftir lát Gunnars. Muntu svá fremi taka hǫfðingskap, er þessir eru allir dauðir."

Þessa ráðagerð festu þeir með sér, at sjá skyldi fram koma.

"Þat vilda ek, faðir, at þú tœkir við trú," segir Mǫrðr. "Þú ert maðr gamall."

"Eigi vil ek þat," segir Valgarðr, "heldr vil ek, at þú kastir trunni, ok sjá, hversu þá fari."

Mǫrðr kvazk þat eigi gera mundu.

Valgarðr braut krossa fyrir Merði ok ǫll heilug tákn. Þá tók Valgarðr sótt ok andaðisk, ok var hann heygðr.

Nokkuru síðar reið Mǫrðr til Bergþórshváls ok fann þá Skarpheðin. Hann sló á fagrmæli við þá ok talaði hann dag allan ok kvezk við þá margt vilja eiga. Skarpheðinn tók því ǫllu vel, en kvað hann þó þess ekki leitat hafa fyrri.

Svá kom, at hann kom sér í svá mikla vináttu við þá, at hvárigum þótti ráð ráðit, nema um réðisk við aðra. Njáli þótti ávallt illt, er Mǫrðr kom þangat, ok fór svá jafnan, at hann amaðisk við.

Einhverju sinni var þat, at Mǫrðr fór til Bergþórshváls, at hann mælti til þeirra Njáls sona: "Veizlu hefi ek þar stofnaða, ok ætla ek at drekka erfi eftir fǫður minn, en til þeirrar veizlu vil ek bjóða yðr Njáls sonum ok Kára ok því heita, at þér skuluð eigi fara gjafalaust í brott."

Þeir hétu at fara. Ferr hann nú heim ok býr veizluna. Hann bauð þangat mǫrgum bóndum ok var veizla sú fjǫlmenn. Koma þangat Njáls synir ok Kári. Hann gaf Skarpheðni gullsylgju mikla, en Kára silfrbelti, en Grími ok Helga góðar gjafir.

Þeir koma heim ok hrósa gjǫfum þessum ok sýna Njáli.

Hann segir, at þeir mundu fullu verði keypt hafa. "Ok hyggið at því, at þér launið eigi því, sem hann mun vilja."

Litlu síðar hǫfðu þeir heimboð með sér Hǫskuldr ok Njáls synir, ok buðu þeir fyrri Hǫskuldi. Skarpheðinn átti hest brúnan, fjǫgurra vetra, bæði mikinn ok sjáligan. Hann var graðr ok hafði ekki verit fram leiddr. Þann hest gaf hann Hǫskuldi ok með merar tvær. Allir gáfu þeir Hǫskuldi gjafir ok mæltu til vináttu.

Síðan bauð Hǫskuldr þeim heim í Ossabœ. Hann hafði þar marga fyrirboðsmenn ok mikit fjǫlmenni. Hann hafði látit taka ofan skála sinn, en hann átti útibúr þrjú, ok váru þau búin at hvíla í. Þeir koma allir til veizlu, sem hann hafði boðit. Veizlan fór allvel fram. Ok þá er menn skuldu heim fara, valði Hǫskuldr mǫnnum góðar gjafir ok fór á leið með Njáls sonum. Sigfúss synir fylgðu honum ok fjǫlmennit allt. Mæltu þat þá hvárir, at engir skuldu komask í meðal þeirra.

Nokkuru síðar kom Mǫrðr í Ossabœ ok kallaði til máls við sik Hǫskuld. Þeir gengu á tal. Mǫrðr mælti:

"Mikill mannamunr verðr með yðr Njáls sonum. Þú gaft þeim góðar gjafir, en þeir gáfu þér gjafir með miklu spotti."

"Hvat fœrir þú til þess?" segir Hǫskuldr.

"Þeir gáfu þér hest brúnan, er þeir kǫlluðu váfola, ok gerðu þat fyrir spotts sakir við þik, því at þeim þóttir þú ok óreyndr. Ek kann ok at segja þér, at þeir ǫfunda þik um goðorðit. Tók Skarpheðinn þat upp á þingi, at þú komt eigi til þings á fimmtardómsstefnu. Ætlar Skarpheðinn ok aldri laust at láta goðorðit."

"Eigi er þat," segir Hǫskuldr, "ek tók við á leiðmóti á hausti."

"Njáll hefir því ollat þá," segir Mǫrðr. "Þeir rufu ok," segir Mǫrðr, "sætt á Lýtingi."

"Ekki ætla ek þat þeim at kenna," segir Hǫskuldr.

"Eigi máttu mæla í móti því," segir Mǫrðr, "þá er þit Skarpheðinn fóruð austr at Markarfljóti, fell øx undan belti honum, ok hafði hann ætlat at drepa þik."

"Þat var," segir Hǫskuldr, "viðarøx hans, ok sá ek, er hann lét undir belti sér, ok er hér svá skjótt at segja," segir Hǫskuldr, "um mik, at þú segir aldri svá illt frá Njáls sonum, at ek muna því trúa. En þó at því sé at skifta ok segir þú satt, at annat hvárt sé, at þeir drepi mik eða ek þá, vil ek hǫlfu heldr þola dauða af þeim en ek gera þeim nokkut mein. En þú ert maðr at verri, er þú hefir þetta mælt."

Síðan fór Mǫrðr heim.

Nokkuru síðar ferr hann at finna Njáls sonu. Hann talaði margt við þá brœðr ok Kára.

"Sagt er mér," segir Mǫrðr, "at Hǫskuldr hafi þat mælt, at þú, Skarpheðinn, hafir rofit sætt á Lýtingi. En ek varð þess víss, at honum þóttir þú hafa haft við sik fjǫrráð, er þit fóruð austr til Markarfljóts. En þau þykki mér þó ekki minni fjǫrráð, er hann bauð þér til veizlu ok skipaði þér í útibúr þat, er first var húsum. Ok þar var borinn at viðr alla nóttina. Ok ætlaði hann at brenna yðr inni. En þat bar við, at Hǫgni kom um nóttina. Ok varð þá ekki af því, at þeir gengi at, því at þeir hræddusk hann. Síðan fylgði hann þeim á leið ok mikill flokkr manna. Þá ætlaði hann þér aðra atgǫngu ok setti til Grana Gunnarsson ok Gunnar Lambason at vega at þér, en þeim varð bilt, ok þorðu eigi á þik at ráða."

En er hann hafði þetta mælt, þá mæltu þeir fyrst í móti. En þar kom, er þeir trúðu, ok gerðusk þá fáleikar miklir af þeirra hendi til Hǫskulds, ok mæltu nær ekki við hann, hvar sem þeir fundusk. En Hǫskuldr gaf þeim lítt tillæti, ok fór svá fram um hríð.

Hǫskuldr fór austr til Svínafells at heimboði um haustit, ok tók Flosi við honum vel. Hildigunnr var ok þar.

Flosi mælti til Hǫskulds: "Þat segir Hildigunnr mér, at fáleikar sé miklir með yðr Njáls sonum, ok þykki mér þat illa, ok vil ek bjóða þér, at þú ríðir eigi vestr, ok mun ek fá þér bústað í Skaftafelli, en ek mun senda Þorgeir, bróður minn, í Ossabœ, ok skal hann þar búa."

"Þá munu þat mæla sumir," segir Hǫskuldr, "at ek flýja þaðan fyrir hræzlu sakir, ok vil ek þat eigi."

"Þat er þá glíkara," segir Flosi, "at hér leiði af stórvandræði."

"Illa er þá," segir Hǫskuldr, "því at heldr vilda ek vera ógildr en margir hlyti illt af mér."

Hǫskuldr bjósk heim fám nóttum síðar, en Flosi gaf honum skarlatsskikkju, ok var hlað í skaut ofan. Reið Hǫskuldr heim í Ossabœ. Ok er nú heima um hríð.

Hǫskuldr var svá vinsæll, at fáir váru hans óvinir. In sama er óþekkð með þeim allan vetr í gegnum.

Njáll hafði tekit til fóstrs son Kára, er Þórðr hét. Hann hafði ok fóstrat Þórhall, son Ásgríms Elliða-Grímssonar. Þórhallr var rǫskr maðr ok harðgǫrr í ǫllu. Hann hafði numit svá lǫg at Njáli, at hann var inn þriði mestr lǫgmaðr á Íslandi.

Nú várar snemma um várit, ok fœrðu menn snemma niðr korn.

Þat var einn dag, at Mǫrðr kom til Bergþórshváls. Þeir gengu þegar á tal, Njáls synir ok Kári. Mǫrðr rœgir Hǫskuld at vanða ok hefir þá enn margar nýjar sǫgur ok eggjar einart Skarpheðin ok þá at drepa Hǫskuld ok kvað hann mundu verða skjótara, ef þeir fœri eigi þegar at honum.

"Gera skal þér kost á þessu," segir Skarpheðinn, "ef þú vill fara með oss ok gera at nokkut."

"Þat vil ek til vinna," segir Mǫrðr. Ok bundu þeir þat með fastmælum, ok skyldi hann þar koma um kveldit. Bergþóra spyrr Njál:

"Hvat tala þeir úti?"

"Ekki em ek í ráðagerð með þeim," segir hann. "Sjaldan var ek þá frá kvaddr, er in góðu váru ráðin."

Skarpheðinn lagðisk ekki til svefns um kveldit ok ekki brœðr hans né Kári. Þessa nótt ina sǫmu kom Mǫrðr ok tóku þeir Njáls synir þá vápn sín ok hesta ok ríða síðan í brott allir.