Bókastaðir

Um haustit sendi Mǫrðr Valgarðsson orð, at Gunnarr mundi einn heima, en lið allt mundi vera niðri í Eyjum ok lúka heyverkum. Riðu þeir Gizurr hvíti ok Geirr goði austr yfir ár, þegar þeir spyrja þat, ok austr til Hofs. Þá sendu þeir orð Starkaði undir Þríhyrningi. Ok fundusk þeir þar allir, er at Gunnari skuldu fara, ok réðu, hversu þeir skuldu með fara.

Mǫrðr segir, at þeir mundu eigi komask á óvart Gunnari, nema þeir tœki bónda þar á næsta bœ, er Þorkell hét, ok léti hann fara nauðgan með sér at taka hundinn Sám ok fœri hann einn heim á bœinn.

Fóru þeir síðan austr til Hlíðarenda, en sendu menn at fara eftir Þorkatli, tóku hann ok gerðu honum tvá kosti, at þeir myndi drepa hann, ella skyldi hann taka hundinn, en hann køri heldr at leysa líf sitt ok fór með þeim. Traðir váru fyrir ofan garðinn at Hlíðarenda, ok námu þeir þar staðar með flokkinn. Þorkell gekk heim, ok lá rakkinn á húsum uppi, ok teygir hann hundinn brott með sér í geilar nokkurar. Í því sér hundrinn, at þar eru menn fyrir ok hleypr á hann Þorkel upp ok grípr í nárann. Ǫnundr ór Trollaskógi hjó með øxi í hǫfuð hundinum, svá at allt kom í heilann. Hundrinn kvað við hátt, svá at þat þótti með ódœmum, ok fell hann dauðr niðr.

Gunnarr vaknaði í skálanum ok mælti: "Sárt ertu leikinn, Sámr fóstri, ok mun svá til ætlat, at skammt skili okkar í meðal."

Skáli Gunnars var gǫrr af viði einum ok súðþakðr útan ok gluggar hjá brúnásunum ok snúin þar fyrir speld. Gunnarr svaf í lofti einu í skálanum ok Hallgerðr ok móðir hans.

Þá er þeir kómu at, vissu þeir eigi, hvárt Gunnarr mundi heima vera, ok báðu, at einnhverr mundi fara ok forvitnask um. En þeir settusk niðr á vǫllinn. Þorgrímr gekk upp á skálann. Gunnarr sér, at kyrtil berr við glugginum rauðan, ok leggr út með atgeirnum á hann miðjan. Austmanninum varð lauss skjǫldrinn, ok spruttu honum fœtrnir, ok hrataði ofan af þekjunni, gengr síðan at þeim Gizuri, er þeir sátu á vellinum.

Gizurr leit við honum ok mælti: "Hvárt er Gunnarr heima eða eigi?" Þorgrímr segir:

"Vitið þér þat, en hitt vissa ek, at atgeirr hans var heima."

Síðan fell hann niðr dauðr. Þeir sóttu þá at húsunum. Gunnarr skaut út ǫrum at þeim ok varðisk vel, ok gátu þeir ekki at gǫrt. Þá hljópu sumir í húsin inn ok ætluðu þaðan at sœkja. Gunnarr kom þangat at þeim ǫrunum, ok gátu þeir ekki at gǫrt, ok fór svá fram um hríð. Þeir tóku hvíld ok sóttu at í annat sinni. Gunnarr skaut enn út ǫrunum, ok gátu þeir enn ekki at gǫrt ok hrøkkva frá í annat sinni.

Þá mælti Gizurr hvíti: "Sœkjum at betr, ekki verðr af oss."

Gerðu þeir þá hríð hina þriðju ok váru við lengi. Eftir þat hrukku þeir frá. Gunnarr mælti:

"Ǫr liggr þar úti á vegginum, ok er þat af þeirra ǫrum, ok skal ek þeirri skjóta til þeirra. Er þeim þat skǫmm, ef þeir fá geig af vápnum sínum."

Móðir hans mælti: "Gerðu eigi þat, at þú vekir nú við þá, er þeir hafa áðr frá horfit."

Gunnarr þreif ǫrina ok skaut til þeirra, ok kom á Eilíf Ǫnundarson, ok fekk hann af sár mikit. Hann hafði staðit einn saman, ok vissu þeir eigi, at hann var særðr.

"Hǫnd kom þar út," segir Gizurr, "ok var á gullhringr, ok tók ǫr, er lá á þekjunni. Ok mundi eigi út leitat viðfanga, ef gnógt væri inni. Ok skulum vér nú sœkja at honum." Mǫrðr mælir:

"Brennum vér hann inni."

"Þat skal verða aldri," segir Gizurr, "þó at ek vita, at líf mitt liggi við. Er þér sjalfrátt at leggja til ráð þau, er dugi, svá slœgr sem þú ert."

Strengir lágu á vellinum ok váru hafðir til at festa með hús jafnan. Mǫrðr mælti:

"Tǫkum vér strengina ok berum um ássendana, en festum aðra enda um steina ok snúum í vindása ok vindum af ræfrit af skálanum."

Þeir tóku strengina ok veittu þessa umbúð alla, ok fann Gunnarr eigi fyrr en þeir hǫfðu undit allt ræfrit af skálanum. Gunnarr skýtr þá af boganum, svá at þeir komask aldri at honum. Þá mælti Mǫrðr í annat sinni: "Brennum hann inni." Gizurr segir:

"Eigi veit ek, hví þú vill þat mæla, er engi vill annarra, ok skal þat aldri verða."

Í þessu bili hleypr upp á þekjuna Þorbrandr Þorleiksson ok høggr í sundr bogastrenginn Gunnars. Hann þrífr þá báðum hǫndum atgeirinn ok snýsk at honum svá skjótt ok rekr í gegnum hann atgeirinn ok kastar honum út af þekjunni. Þá hljóp upp Ásbrandr, bróðir hans. Gunnarr leggr til hans atgeirnum, ok kom hann skildi fyrir sik. Atgeirrinn renndi í gegnum skjǫldinn ok í meðal handleggjanna. Snaraði Gunnarr þá atgeirinn, svá at klofnaði skjǫldrinn klofnaði, en brotnuðu handleggirnir, ok fell hann út af þekjunni. Áðr hafði Gunnarr særða átta menn en vegit tvau. Þá fekk Gunnarr sár tvau, ok segja þat allir menn, at hann brygði sér hvárki við sár né bana.

Hann mælti til Hallgerðar: "Fá mér leppa tvá ór hári þínu, ok snúið þit móðir mín saman til bogastrengs mér."

"Liggr þér nokkut við?" segir hon.

"Líf mitt liggr við," segir hann, "því at þeir aldri fá sótt, meðan ek kem boganum við."

"Þá skal ek nú," segir hon, "muna þér kinnhestinn, ok hirði ek aldri, hvárt þú verr þik lengr eða skemmr."

"Hefir hverr til síns ágætis nokkut," segir Gunnarr, "ok skal þik þessa eigi lengi biðja." Rannveig mælti:

"Illa ferr þér ok mun þín skǫmm lengi uppi."

Gunnarr varði sik vel ok frœknliga ok særir nú aðra átta menn svá stórum sárum, at mǫrgum lá við bana. Gunnarr verr sik, þar til er hann fell af mœði. Þeir særðu hann þá mǫrgum stórum sárum, en þó komsk hann þá enn ór hǫndum þeim ok varði sik þá enn lengi, en þó kom þar, at þeir drápu hann.

Um vǫrn hans orti Þorkell Elfaraskáld í vísu þessi:

Gizurr mælir:

"Mikinn ǫldung hǫfum vér nú at velli lagt, ok hefir oss erfitt veitt, ok mun hans vǫrn uppi," segir hann, "meðan landit er byggt."

Síðan gekk hann til fundar við Rannveigu ok mælti: "Villtu veita mǫnnum várum tveim jǫrð, er dauðir eru, at þeir sé hér heygðir?" "At heldr tveim, at ek munda veita yðr ǫllum," segir hon.

"Várkunn er þér til þess, er þú mælir," segir hann, "því at þú hefir mikils misst," ok sagði, at þar skyldi engu ræna né spilla. Fóru á brott síðan.

Þá mælti Þorgeirr Starkaðarson: "Eigi megum vér vera heima heima í búum várum fyrir þeim Sigfúss sonum, nema þú, Gizurr, eða Geirr sé suðr hér nokkura hríð."

"Þetta mun svá vera," segir Gizurr, ok hlutuðu þeir, ok hlaut Geirr eftir at vera.

Síðan fór hann í Odda ok settisk þar. Hann átti son, er Hróaldr hét. Hann var laungetinn. Móðir hans hét Bjartey ok var systir Þorvalds ins veila, er veginn var við Hestlœk í Grímsnesi. Hann hrósaði því, at hann hefði veitt Gunnari banasár. Hróaldr var með fǫður sínum. Þorgeirr Starkaðarson hrósaði ǫðru sári, at hann hefði sært Gunnar. Gizurr sat heima at Mosfelli. Víg Gunnars mæltisk illa fyrir um allar sveitir, ok var hann mǫrgum harmdauði vinum hans.

Njáll kunni illa láti Gunnars ok svá Sigfúss synir. Þeir spurðu, hvárt Njáli þœtti nokkut eiga at lýsa vígsǫk Gunnars ok búa mál til. Hann kvað þat ekki mega, er maðr var sekr orðinn, ok kvað heldr mundu verða at veita þeim í því vegskarð at vega nokkura í hefnd eftir hann.

Þeir urpu haug eftir Gunnar ok létu hann sitja upp í hauginum. Rannveig vildi eigi at atgeirrinn fœri í hauginn ok kvað þann einn skuldu á honum taka, er hefna vill Gunnars. Tók því engi á atgeirnum. Hon var svá hǫrð við Hallgerði, at henni helt við, at hon mundi drepa hana, ok kvað hana valdit hafa vígi Gunnars. Stǫkk þá Hallgerðr til Grjótár ok Grani sonr hennar. Var þá gǫrt féskifti með þeim. Skyldi Hǫgni taka land at Hlíðarenda ok bú á, en Grani skyldi hafa leigulǫnd.

Sá atburðr varð at Hlíðarenda, at smalamaðr ok griðkona rak fé hjá haugi Gunnars. Þeim þótti Gunnarr vera kátr ok kveða í hauginum. Fóru þau heim ok sǫgðu Rannveig, móður Gunnars, atburðinn, en hon bað þau segja Njáli. Þau gerðu svá. En hann lét þau segja sér þrim sinnum. Síðan talaði hann lengi hljótt við Skarpheðin.

Síðan tók Skarpheðinn øxi sína ok ferr með þeim til Hlíðarenda. Þau Hǫgni ok Rannveig tóku við honum allvel ok urðu honum fegin mjǫk. Rannveig bað hann vera þar lengi, ok hann hét því. Þeir Hǫgni gengu út ok inn jafnan. Hǫgni var maðr vaskligr ok vel at sér gǫrr ok tortryggr. Þorðu þau eigi af því at segja honum atburðinn.

Þeir Skarpheðinn ok Hǫgni váru úti eitt kveld fyrir sunnan haug Gunnars. Tunglskin var bjart, en stundum dró fyrir. Þeim sýndisk haugrinn opinn, ok hafði Gunnarr snúizk í hauginum ok sá í móti tunglinu. Þeir þóttusk fjǫgur ljós sjá brenna í hauginum, ok bar hvergi skugga á. Þeir sá, at Gunnarr var kátligr ok með gleðimóti miklu. Hann kvað vísu ok svá hátt, at þó máttu þeir gǫrla heyra, þó at þeir væri firr:

Síðan lauksk aftr haugrinn.

"Mundir þú trúa," segir Skarpheðinn, "fyrirburð þessum, ef Njáll segði þér?" "Trúa munda ek því, er hann segði," segir Hǫgni, "því at þat er sagt, at hann ljúgi aldri."

"Mikit er um fyrirburði slíka," segir Skarpheðinn, "er hann sjalfr vitrask okkr, vildi heldr deyja en vægja fyrir óvinum sínum, ok kenndi hann okkr þau ráð."

"Engu mun ek til leiðar koma," segir Hǫgni, "nema þú vilir mér at veita."

"Nú skal ek þat muna," segir Skarpheðinn, "hversu Gunnarr fór eftir víg Sigmundar, frænda yðvars. Skal ek nú veita þér slíkt, er ek má. Hét faðir minn því, þar er þú ættir hlut at ok móðir hans."

Gengu þeir síðan heim til Hlíðarenda Skarpheðinn rœddi:

"Nú skulum vit fara þegar í nótt, því at ef spyrsk, at ek em hér, þá munu þeir vera at ǫllu varari."

"Þínum ráðum vil ek fram fara," segir Hǫgni.

Eftir þat tóku þeir vápn sín, þá er allir menn váru í rekkjum. Hǫgni tekr ofan atgeirinn, ok sǫng í honum.

Rannveig spratt upp af œði mikilli ok spyrr: "Hverr tekr atgeirinn, þar er ek bannaða ǫllum með at fara?"

"Ek ætla," segir Hǫgni, "at fœra fǫður mínum, ok hafi hann til Valhallar ok beri fram á vápnaþingi."

"Fyrri munt þú nú bera hann," segir hon, "ok hefna fǫður þíns, því at atgeirrinn segir manns bana, eins eða fleiri."

Síðan gekk Hǫgni út ok sagði Skarpheðni orðrœðu þeira ǫmmu hans.

Síðan fara þeir til Odda. Hrafnar tveir flugu með þeim alla leið.

"Fyrri" Þeir kómu um nóttina í Odda. Þeir ráku fénuð heim á húsin. Þá hljóp út Hróaldr ok Tjǫrvi ok ráku féit upp í geilarnar ok hǫfðu vápn sín með sér.

Skarpheðinn spratt upp ok mælti: "Eigi þarft þú at at hyggja, jafnt er sem þér sýniz".

Skarpheðinn sprettr upp ok mælti: "Eigi þarftu at hyggja at. Jafnt er sem þér sýnisk."

Síðan høggr Skarpheðinn hann banahǫgg. Hróaldr hafði spjót í hendi ok hleypr Hǫgni at honum. Hróaldr leggr til Hǫgna, en hann hjó í sundr spjótskaftit með atgeiri, en rekr atgeir í gegnum hann. Síðan gengu þeir frá þeim dauðum. Snúa þaðan upp undir Þríhyrning. Skarpheðinn hleypr á hús upp ok reytti gras, ok ætluðu þeir er inni váru, at fénuðr væri. Tók Starkaðr ok Þorgeirr klæði sín ok fóru út ok hljópu upp um garðinn. En er Starkaðr sá Skarpheðin, hræddisk hann ok vildi aftr snúa. Skarpheðinn høggr hann við garðinum. Þá kemr Hǫgni í mót Þorgeiri ok vegr hann með atgeirnum.

Þaðan fara þeir til Hofs. Ok var Mǫrðr úti á velli ok bað sér griða ok bauð alsætti.

Skarpheðinn segir Merði víg þeirra fjǫgurra ok segir, at slíka fǫr skal hann hafa eða selja sjalfdœmi, ef Hǫgni vildi taka.

Hǫgni kvazk hitt hafa ætlat at sættask ekki við fǫðurbana sína, en tók hann sjalfdœmi um síðir.

Njáll átti hlut at við þá, er eftirmál áttu eftir þá Starkað ok Þorgeir, at þeir skyldi taka sættum, ok var heraðsfundr til lagðr ok teknir menn til gerðar, ok váru virðir í allir hlutir, tilfǫr við Gunnar, þó at hann væri sekr, en slík fégjǫld sem gǫr váru, þá galt Mǫrðr allt, því at þeir luku eigi upp fyrri gerð á hǫnd honum en gǫrt var áðr um hitt málit, ok létu þeir þat á endum standask. Váru þeir þá alsáttir.

En á þingi var rœða mikil, ok kom þar, at þeir sættusk, þeir Geirr goði ok Hǫgni, ok helzk sú sætt með þeim síðan. Bjó Geirr goði í Hlíð til dauðadags, ok er hann ór sǫgunni.

Njáll bað konu til handa Hǫgna, Alfeiðar, dóttur Vetrliða skálds, ok var hon honum gefin. Þeirra sonr var Ari, er sigldi til Hjaltlands, inn vaskasti maðr. Hǫgni helt vináttu sinni við Njál, ok er hann ór þessi sǫgu.