Bókastaðir

Litlu síðar finnask þeir Mǫrðr ok þeir nafnar. Verða þeir eigi ásáttir. Þóttusk þeir láta út fé mikit við Merði, en hafa ekki í móti, ok báðu hann setja aðra ráðagerð, þá er Gunnarr væri til meins.

Mǫrðr kvað svá vera skuldu. "Ok er þat nú ráð mitt, at Þorgeirr Otkelsson fífli Ormhildi, frændkonu Gunnars, en Gunnarr mun af því láta vaxa óþokka við þik. Skal ek þá ljósta þeim kvitt upp, at Gunnarr muni eigi hafa svá búit við þik. Skuluð þit þá nokkuru síðar hafa atfǫr við Gunnar, en þó skuluð þit Gunnar eigi heim sœkja, því at þat má engi ætla, meðan hundrinn lifir."

Þeir sǫmðu þessa ráðagerð með sér, at sjá skyldi fram koma.

Nú líðr sumarit allt ór hendi. Venr Þorgeirr kvámur sínar til Ormhildar. Gunnari þótti þat illa, ok gerðisk óþokki mikill með þeim. Ok fór svá fram um vetrinn. Nú kemr sumar ok verða þá enn jafnan fundir þeirra á laun.

Þeir finnask nú jafnan Þorgeirr undan Þríhyrningi ok Mǫrðr ok ráða atfǫr við Gunnar, þá er hann riði ofan í Eyjar at sjá um verk húskarla sinna. Ok svá bar við einhverju sinni, at Mǫrðr varð varr við, er Gunnarr reið ofan í Eyjar, ok sendi undir Þríhyrning, kvað þá vænst mundu at fara at Gunnari. Þeir brugðu við skjótt ok fara ofan þaðan við inn tolfta mann. En er þeir koma í Kirkjubœ, þá eru þar fyrir þrettán menn. Þeir rœða um, hvar þeir skulu sitja fyrir Gunnari, ok kom þat ásamt, at þeir skuldu fara til Rangár ok sitja þar fyrir honum.

En er Gunnarr reið neðan ór Eyjum, þá reið Kolskeggr með honum. Gunnarr hafði boga sinn ok ǫrvar ok atgeirinn. Kolskeggr hafði saxit ok alvæpni.

Sá atburðr varð, er þeir riðu til Rangár upp, at blóð kom mikit á atgeirinn. Kolskeggr spurði, hví þat mundi gegna.

Gunnarr segir, ef slíkr atburðr yrði, at þat væri í ǫðrum lǫndum kallat benrǫgn. "Ok sagði svá Ǫlvir bóndi, at þat væri fyrir stórfundum." Ríða þeir upp þar til, er þeir sá mennina við ána, sjá, at þeir sitja en hafa bundit hestana. Gunnarr mælir:

"Fyrirsát er nú." Kolskeggr segir:

"Lengi hafa þeir ótrúligir verit," segir hann, "eða hvat skal nú til ráða?"

"Hleypa skulum vit upp hjá þeim," segir Gunnarr, "til vaðsins ok búask þar við."

Hinir sjá þat ok snúa upp eftir þeim. Gunnarr bendir upp bogann ok tekr ǫrvarnar ok steypir niðr fyrir sik ok skýtr þegar, er þeir kómu í skotmál. Særði Gunnarr við þat mjǫk marga, en drap suma.

Þá mælti Þorgeirr Otkelsson: "Þetta dugir oss ekki, gǫngum at sem harðast."

Þeir gerðu svá. Fyrst gekk Ǫnundr hinn fagri, frændi Þorgeirs. Gunnarr skaut atgeirnum til hans, ok kom á skjǫldinn, ok klofnaði hann í tvá hluti, en atgeirrinn hljóp í gegnum Ǫnund. Ǫgmundr flóki hljóp á bak Gunnari, en Kolskeggr at honum ok hjó undan honum báða fœtr ok hratt honum út á Rangá, ok drukknaði hann þegar. Gerðisk þá harðr bardagi. Hjó Gunnarr þá annarri hendi, en lagði annarri. Kolskeggr vá drjúgt menn, en særði marga. Er nú harðr bardagi.

Þorgeirr Starkaðarson mælti til nafna síns: "Alllítt sér þat á, at þú eigir fǫður þíns at hefna." Hann segir: "Víst eigi hefi ek mjǫk fram gengit, en þó hefir þú eigi gengit mér í spor, enda skal ek eigi þola þín frýjuorð." Hleypr af mikilli at Gunnari ok lagði í gegnum skjǫldinn ok svá í gegnum hǫnd Gunnari. Hann snaraði svá hart skjǫldinn, at spjótit brotnaði í sundr í falnum. Gunnarr sér annan mann kominn í hǫggfœri við sik ok høggr þann banahǫgg, en þrífr tveim hǫndum atgeirinn. Þá var Þorgeirr Otkelsson kominn svá nær honum ok hafði sverðit reitt. Gunnarr snýsk at honum skjótt af mikilli reiði ok rekr í gegnum hann atgeir ok vegr hann upp á loft ok keyrir hann út á Rangá, ok rekr hann á vaðit ofan ok festi þar á steini einum ok heitir þar síðan Þorgeirsvað.

Þorgeirr Starkaðarson mælti: "Flýjum vér nú. Ekki mun oss sigrs verða auðit at svá búnu."

Sneru þeir þá allir frá.

"Leggjum vit nú eftir þeim," segir Kolskeggr, "ok taktu bogann ok ǫrvarnar, ok muntu komask í skotfœri við Þorgeir." Gunnarr segir:

"Eyðask munu þó þykkja fésjóðarnir, um þat er þessir eru bœttir, er hér liggja dauðir."

"Ekki mun þér féfátt verða," sagði Kolskeggr, "en Þorgeirr mun eigi af láta fyrri en þú fær dauða."

"Standa munu nokkurir hans makar á gǫtu minni, áðr en ek hræðumk þá," segir Gunnarr.

Síðan ríða þeir heim, ok segja tíðendin. Hallgerðr fagnaði þessum tíðendum ok lofaði verkin. Rannveig mælti:

"Vera má, at gott sé verkit, en verra varð mér en ek ætla, at gott muni af leiða."

Þessi tíðendi spyrjask víða, ok var Þorgeirr mǫrgum mjǫk harmdauði. Þeir Gizurr hvíti riðu til ok lýstu vígunum ok kvǫddu búa til þings. Riðu þá vestr aftr.

Þeir Njáll fundusk ok Gunnarr ok tǫluðu um bardagann.

Mælti Njáll til Gunnars: "Vertu nú varr um þik. Nú hefir þú vegit tveim sinnum í inn sama knérunn ok hygg nú svá fyrir hag þínum, at þar liggr við líf þitt, ef þú heldr eigi þá sætt, sem gǫr er."

"Hvergi ætla ek mér," segir Gunnarr, "af at bregða, en þó mun ek þurfa liðsinni yðvart á þingi." Njáll segir:

"Halda mun ek við þik mínum trúnaði til dauðadags."

Reið Gunnarr þá heim.

Líðr nú til þings, ok fjǫlmenna hvárirtveggju mjǫk. Er þetta nú allfjǫlrœtt á þingi, hversu þessi mál mundu lúkask. Þeir Gizurr ok Geirr goði rœddu um með sér, hvárr þeirra skyldi lýsa vígsǫkinni Þorgeirs, en þar kom, at Gizurr tók undir sik málit ok lýsti sǫk at lǫgbergi ok kvað svá at orði, at "ek lýsi lǫgmætu frumhlaupi á hǫnd Gunnari Hámundarsyni um þat, er hann hljóp lǫgmætu frumhlaupi til Þorgeirs Otkelssonar ok særði hann holundarsári því, er at ben gerðisk, en Þorgeirr fekk bana af. Tel ek hann eiga at verða um sǫk þá sekjan skógarmann, óœlan, ok óferjanda, óráðanda ǫllum bjargráðum. Tel ek sekt fé hans halft mér, en halft fjórðungsmǫnnum þeim, er sekðarfé eigu at taka at lǫgum. Lýsi ek til fjórðungsdóms þess, er sǫkin á í at koma at lǫgum. Lýsi ek lǫglýsingu í heyranda hljóði at lǫgbergi. Lýsi ek nú til sóknar ok til sekðar fullrar á hǫnd Gunnari."

Í annat sinni nefnir Gizurr sér vátta ok lýsti sǫk á hǫnd Gunnari Hámundarsyni um þat, er hann særði Þorgeir Otkelsson holundarsári því, er at ben gerðisk, en Þorgeirr fekk bana af á því vættvangi, er Gunnarr hljóp til Þorgeirs lǫgmætu frumhlaupi áðr. Síðan lýsti hann þessi lýsingu sem hinni fyrri. Þá spurði hann at þingfesti ok heimilisfangi. Eftir þat gengu menn frá lǫgbergi, ok mæltu allir at honum mæltisk vel. Gunnarr var vel stilltr ok lagði fátt til.

Líðr nú þingit, þar til er dómar fara út. Gunnarr stóð norðan at Rangæingadómi ok hans menn. Gizurr hvíti stóð sunnan at ok hans menn ok nefndi vátta ok bauð Gunnari at hlýða til eiðspjalls síns ok til framsǫgu sakar ok sóknargagna þeirra allra, sem hann hugði fram at fœra. Eftir þat vann hann eið. Þá sagði hann fram sǫk svá skapaða í dóm, sem hann lýsti. Þá lét hann bera lýsingarvætti. En því eigi sakartǫkuvætti, at hann var aðilinn. Þá bauð hann búum í setu ok til ruðningar um kviðinn.

Þá mælti Njáll: "Nú mun eigi mega sitjanda hlut í eiga. Gǫngum nú þar til, er búarnir sitja."

Þeir gengu þangat til ok ruddu fjóra búa ór kvǫðinni, en kvǫddu hina fimm bjargkviðar, er eftir váru, um málit Gunnars, hvárt þeir Þorgeirr Starkaðarson eða Þorgeirr Otkelsson hefði farit með þann hug til fundarins at vinna á Gunnari, ef þeir mætti. En allir báru þat skjótt, at þat hefði verit. Kallaði Njáll þetta lǫgvǫrn fyrir málit ok kvazk mundu fram bera vǫrnina, nema þeir legði til sætta. Váru í þessu máli þá margir hǫfðingjar at biðja sættanna, ok fekksk þat af, at tólf menn skuldu gera um málit. Ganga hvárirtveggju þá til ok handsala þessa sætt.

Eftir þat var gǫrt um málit ok kveðit á fégjǫld, ok skyldi allt greitt þegar þar á þingi, en Gunnarr skyldi fara útan ok Kolskeggr ok vera í brottu þrjá vetr. En ef Gunnarr fœri eigi ok mætti hann komask, þá skyldi hann dræpr fyrir frændum hins vegna.

Gunnarr lét ekki á sér finna, at honum þœtti eigi góð sættin. Gunnarr spurði Njál at fé því, er hann hafði fengit honum til varðveizlu. Njáll hafði ávaxtat féit ok greiddi þá allt fram ok stózk þat á endum ok þat, er Gunnarr átti at gjalda fyrir sik.

Ríða menn nú heim.

Þeir Njáll ok Gunnarr riðu báðir samt af þingi.

Þá mælti Njáll til Gunnars: "Gerðu svá vel, félagi, at þú halt sætt þessa ok mun, hvat vit hǫfum við mælzk," segir hann. "Ok svá sem þér varð hin fyrri útanferð þín mjǫk til sœmðar, þá mun þér þó sjá verða meirr til sœmðar. Muntu koma út með mannvirðingu mikilli ok verða maðr gamall ok mun engi maðr hér þá þér á sporði standa. En ef þú ferr eigi útan ok rýfr sætt þína, þá muntu drepinn vera hér á landi, ok er þat illt at vita þeim, er vinir þínir eru."

Gunnarr kvazk ekki ætla at rjúfa sættir.

Gunnarr ríðr heim ok segir sættina. Rannveig kvað vel, at hann fœri útan ok ætti þeir við annan at deila.

Þráinn Sigfússson segir þat konu sinni, at hann ætlaði at fara útan þat sumar. Hon sagði, at þat væri vel. Tók hann sér fari með Hǫgna hinum hvíta. Gunnarr tók sér far ok Kolskeggr með Arnfinni hinum víkverska.

Þeir Grímr ok Helgi Njáls synir báðu fǫður sinn at leyfa þeim at fara útan. Njáll segir:

"Erfitt mun ykkr verða útanferð, svá at tvísýnt mun verða, hvárt þit fáið haldit lífinu, en þó munuð þit fá sœmð í sumu ok mannvirðing, en eigi ørvænt at af leiði vandræði, er þit komið út."

Þeir báðu jafnan at fara ok varð þat, at hann bað þá fara, ef þeir vildi. Réðu þeir þá sér far með Bárði svarta ok Óláfi syni Ketils ór Eldu. Ok er nú mikil umrœða, at mjǫk leysisk á brott hinir betri menn ór sveitinni.

Þeir váru frumvaxta synir Gunnars, Hǫgni ok Grani, ok váru menn óskapglíkir. Hafði Grani mikit af skapi móður sinnar, en Hǫgni var vel at sér.

Gunnarr lætr flytja vǫru þeirra brœðra til skips. Ok þá er ǫll fǫng Gunnars váru komin ok skip var mjǫk búit, þá ríðr Gunnarr til Bergþórshváls ok á aðra bœi at finna menn ok þakkaði liðveizlu ǫllum þeim, er honum hǫfðu lið veitt.

Annan dag eftir býr hann snemmendis ferð sína til skips ok sagði þá ǫllu liði, at hann mundi ríða í brott alfari, ok þótti mǫnnum þat mikit, en væntu þó tilkvámu hans síðar. Gunnarr hverfr til allra manna, er hann var búinn, ok gengu menn út með honum allir. Hann stingr niðr atgeirnum ok stiklar í sǫðulinn, ok ríða í brott. Þeir ríða fram með Markarfljóti. Þá drap hestr Gunnars fœti, ok stǫkk Gunnarr ór sǫðlinum.

Honum varð litit til hlíðarinnar ok bœjarins at Hlíðarenda ok mælti: "Fǫgr er hlíðin, svá at mér hefir hon aldri jafnfǫgr sýnzk, bleikir akrar ok slegin tún, ok mun ek ríða heim aftr ok fara hvergi."

"Gerðu eigi þann óvinafǫgnuð," segir Kolskeggr, "at þú rjúfir sætt þína, því at þér mundi engi maðr þat ætla. Ok máttu þat hugsa, at svá mun allt fara, sem Njáll hefir sagt."

"Hvergi mun ek fara," segir Gunnarr, "ok svá vilda ek, at þú gerðir."

"Eigi skal þat," segir Kolskeggr, "hvárki skal ek á þessu níðask ok engu ǫðru, því er mér er til trúat. Ok mun sjá einn hlutr svá vera, at skilja mun með okkr. En seg þat frændum mínum ok móður minni, at ek ætla mér ekki at sjá Ísland, því at ek mun spyrja þik látinn, frændi, ok heldr mik þá ekki til útferðar."

Skilr þar með þeim, ok ríðr Gunnarr heim til Hlíðarenda, en Kolskeggr til skips ok ferr útan.

Hallgerðr varð fegin Gunnari, er hann kom heim, en móðir hans lagði fátt til. Gunnarr sitr nú heima þetta haust ok þenna vetr ok hafði ekki margt manna um sik. Líðr nú vetr ór garði.

Óláfr pái sendi Gunnari mann ok bað hann fara vestr þangat ok Hallgerði, en fá búit í hendr móður sinni ok syni sínum Hǫgna. Gunnari þótti þat fýsiligt fyrst ok játaði því, en þá er at kom, vildi hann eigi.

En á þingi um sumarit lýsa þeir Gizurr at lǫgbergi sekð hans. En áðr en þinglausnir væri, stefndi Gizurr ǫllum óvinum Gunnars í Almannagjá: Starkaði undan Þríhyrningi ok Þorgeiri, syni hans, ok Merði ok Valgarði hinum grá, Geir goða ok Hjalta Skeggjasyni, Þorbrandi ok Ásbrandi Þorleiks sonum, Eilífi ok Ǫnundi, syni hans, ok Ǫnundi ór Trollaskógi, Þorgrími ór Sandgili.

"Ek vil biðja yðr, at vér farim at Gunnari í sumar ok drepim hann." Hjalti mælti:

"Því hét ek Gunnari hér á þingi, þá er hann gerði mest fyrir mín orð, at ek skylda aldri í atfǫrum vera við Gunnar, ok skal svá vera."

Síðan gekk Hjalti í brott, en þeir réðu atfǫr at Gunnari, er eftir váru, ok hǫfðu handtak at ok lǫgðu við sekð, ef nokkurr gengi ór. Mǫrðr skyldi halda njósn um, nær bezt fœri væri á, ok váru þat fjórir tigir manna, er í þessu sambandi váru. Þótti þeim sér nú lítit mundu fyrir verða at veiða Gunnar, er á brottu var Kolskeggr ok Þráinn ok margir aðrir þeir, er Gunnars vinir váru. Ríða menn nú heim af þingi.

Njáll fór at finna Gunnar ok sagði honum sekð sína ok ráðna atfǫr at honum.

"Vel þykki mér þér fara," segir Gunnarr, "er þú gerir mik varan við."

"Nú vil ek," segir Njáll, "at Skarpheðinn fari til þín ok Hǫskuldr, sonr minn, ok munu þeir leggja sitt líf við þitt líf."

"Eigi vil ek þat," segir Gunnarr, "at synir þínir sé drepnir fyrir mínar sakir, ok áttu annat at mér."

"Fyrir ekki mun þat koma," segir Njáll. "Þangat mun snúit vandræðum, þá er þú ert látinn, sem synir mínir eru."

"Eigi er þat óglíkligt," segir Gunnarr, "at svá sé, en eigi vilda ek, at þat hlytisk af mér. En þess vil ek biðja, at þér sjáið á með Hǫgna, syni mínum. En ek tala ekki um Grana, því at hann gerir margt ekki at mínu skapi." Reið Njáll þá heim ok hét því.

Þat er sagt, at Gunnarr reið til allra lǫgþinga ok gamans ok funda allra, ok þorðu óvinir hans aldri á hann at ráða. Fór svá fram nokkura hríð, at hann fór sem ósekr maðr.