Bókastaðir

Þeir riðu. Þrír saman brœðr. Gunnarr hafði atgeirinn ok sverðit Ǫlvisnaut, en Kolskeggr hafði saxit. Hjǫrtr hafði ok alvæpni. Ríða þeir nú í Tungu. Ásgrímr tók vel við þeim ok eru þeir þar nokkura hríð. Þá lýsir Gunnarr yfir því, at þeir ætla þá heim at fara. Ásgrímr gefr þeim góðar gjafir ok bauð at ríða með þeim austr. Gunnarr kvað engis mundu við þurfa, en bað hann gera sem honum glíkaði, en þó fór hann eigi.

Sigurðr svínhǫfði hét maðr. Hann kom undir Þríhyrning. Hann bjó við Þjórsá. Hann hafði heitit at halda njósnum um ferð Gunnars. Hann segir þeim nú til ferða Gunnars ok kvað ekki mundu verða vænna en svá, at hann var við þriðja mann.

"Hversu marga munum vér menn þurfa," segir Starkaðr, "í fyrirsát?"

"Rýrt mun verða fyrir honum smámennit," segir hann, "ok eigi er ráð at hafa færi en þrjá tigu manna."

"Hvar skulum vér fyrir sitja?"

"Við Knafhóla," segir Sigurðr. "Þar sér eigi fyrr en at er komit."

"Farðu," segir Starkaðr, "í Sandgil ok seg Agli, at þeir búisk þaðan fimmtán. En vér munum koma heðan aðrir fimmtán til Knafhóla."

Þorgeirr mælti til Hildigunnar: "Þessi hǫndin skal þér sýna Gunnar dauðan í kveld."

"En ek get," segir hon, "at þú berir bæði lágt hǫfuð ok hǫnd af þeim fundi."

Þeir fara fjórir feðgar undan Þríhyrningi ok ellifu menn aðrir. Fóru þeir til Knafahóla ok biðu þar.

Sigurðr kom í Sandgil. "Ek em sendr hingat," segir hann, "af Starkaði ok sonum hans at segja þér, Egill, at þér feðgar farið til Knafahóla at sitja fyrir Gunnari."

"Hversu margir skyldum vér fara?" segir Egill. "Fimmtán" segir hann, "með mér." Kolr mælti:

"Nú ætla ek mér í dag at reyna við Kolskegg."

"Mjǫk þykki mér þú ætla þér," segir Sigurðr.

Egill bað austmenn sína fara.

Þeir kváðusk engar sakir eiga við Gunnar. "Enda þarf hér mikils við," segir Þórir, "at fjǫlði manns skal fara at þrim mǫnnum."

Gekk þá Egill í brott ok var reiðr.

Húsfreyja mælti þá til austmanns: "Illa hefir Guðrún, dóttir mín, brotit odd af oflæti sínu ok legit hjá þér, er þú skalt eigi þora at fylgja mági þínum, ok muntu vera ragr maðr," segir hon.

"Fara mun ek," segir hann, "með bónda þínum ok mun hvárrgi okkarr aftr koma."

Síðan gekk hann til Þorgríms félaga síns, ok mælti: "Tak þú við kistuluklum mínum, því at ek mun þeim eigi lúka oftar. Bið ek, at þú eignizk slíkt af fé okkru sem þú vilt. En far útan ok ætlask ekki til hefnda eftir mik. En ef þú ferr eigi útan, þá mun þat verða þinn bani."

Austmaðr tekr vápn sín ok ræzk í flokk með þeim.

Nú er þar til at taka, at Gunnarr ríðr austr yfir Þjórsá. En er hann var kominn skammt frá ánni, syfjaði hann mjǫk ok bað hann þá æja. Þeir gerðu svá. Hann sofnaði fast. Hann lét illa í svefni. Kolskeggr mælti:

"Dreymir Gunnar nú." Hjǫrtr segir:

"Vekja vilda ek hann."

"Eigi skal þat," segir Kolskeggr. "Njóta skal hann draums síns."

Gunnarr lá mjǫk langa hríð ok varp síðan af sér skikkjunni ok var honum varmt mjǫk. Kolskeggr mælti:

"Hvat hefir þik dreymt, frændi?"

"Þat hefir mik dreymt," segir Gunnarr, "at ek mun eigi riðit hafa ór Tungu svá fámennr, ef mik hefði þetta dreymt."

"Seg, frændi, draum þinn."

"Þat dreymði mik," segir Gunnarr, "at ek þóttumsk ríða fram hjá Knafahólum. Þar þóttumk ek sjá marga varga ok þótti mér allir at mér sœkja, en ek snerumk undan fram at Rangá. Þá þótti mér þeir sœkja at ǫllum megin, en vit vǫrðumsk. Ek þóttumk skjóta af boga mínum alla þá, er first stóðu, þar til er þeir gengu svá at mér, at ek mátta honum ekki við koma. Tók ek þá at vega með sverðinu annarri hendi, en ek lagða með atgeirnum annarri. Hlífða ek mér þá ekki, ok þóttumk ek þá eigi vita, hvat mér hlífði. Drap ek þá marga varga ok þú með mér, Kolskeggr, en Hjǫrt þótti mér þeir hafa undir ok slíta af honum brjóstit, ok hafði einn hjartað í munni sér. En ek þóttumk verða svá reiðr, at ek hjó varginn með sverði í sundr fyrir aftan bóguna. Ok eftir þat þótti mér støkkva vargarnir. Nú er þat ráð mitt, Hjǫrtr frændi, at þú ríðir vestr aftr í Tungu."

"Eigi vil ek þat," segir hann, "þó at ek vita vísan bana minn, þá vil ek þér fylgja."

Síðan riðu þeir ok koma austr hjá Knafahólum. Kolskeggr mælti:

"Sér þú, frændi, mǫrg spjót koma upp hjá hólunum?"

"Ekki kemr mér þat at óvǫrum," segir Gunnarr, "at draumr minn sannisk."

"Hvat skal nú til ráða?" segir Kolskeggr. "Ek get, at þú vilir eigi renna undan þeim."

"Ekki skulu þeir oss um þat spotta," segir Gunnarr. "En ríða munum vér fram at Rangá í nesit. Þar var vígi nokkut."

Ríða þeir nú fram í nesit ok búask þar við.

Kolr mælir, er þeir riðu hjá fram: "Skal renna nú, Gunnarr?" Kolskeggr segir:

"Segðu svá fremi þat, er þessi dagr er allr."

Síðan eggjaði Starkaðr sína menn. Snúa þeir þá fram í nesit at þeim. Sigurðr svínhǫfði fór fyrstr ok hafði tǫrguskjǫld einbyrðan, en sviðu í annarri hendi. Gunnarr sér hann ok skýtr til hans af boganum. Hann brá upp skildinum, er hann sá ǫrina hátt fljúga, ok kom ǫrin í gegnum skjǫldinn ok í augat, svá at út kom um hnakkann, ok var þat víg fyrst. Annarri ǫr skaut hann at Ulfheðni, ráðamanni Starkaðar, ok kom sú á hann miðjan, ok fell hann fyrir fœtr bónda einum, ok fell bóndinn um hann. Kolskeggr kastaði til steini, ok kom í hǫfuð bóndanum, ok var þat hans bani.

Þá mælir Starkaðr: "Ekki mun oss þetta duga, at hann komi boganum við, ok gǫngum at fram vel ok snarpliga."

Síðan eggjaði hverr annan. Gunnarr varði sik með boga ok ǫrum, meðan hann mátti. Síðan kastar hann þeim niðr. Tók hann þá atgeirinn ok sverðit ok vegr með báðum hǫndum. Er þá bardagi hinn harðasti lengi. En þó vegr Gunnarr drjúgum menn ok Kolskeggr.

Þá mælti Þorgeirr Starkaðarson: "Ek hét at fœra Hildigunni hǫfuð þitt, Gunnarr." Hann segir:

"Ekki mun henni þat þykkja svá miklu varða," segir Gunnarr, "en þó muntu þá verða nær at ganga."

Þorgeirr mælti við brœðr sína: "Hlaupum vér at honum fram allir senn. Hann hefir engi skjǫld, ok munum vér hafa ráð hans í hendi."

Þeir hljópu fram Bǫrkr ok Þorkell ok urðu skjótari en Þorgeirr. Bǫrkr høggr til Gunnars. Hann laust við atgeirnum svá hart, at sverðit hraut ór hendi Berki. Sér hann þá til annarrar handar Þorkel standa í hǫggfœri við sik. Gunnarr stóð nokkut hǫllum fœti. Gunnarr sveiflar sverðinu ok kom á halsinn Þorkatli, ok fauk af hǫfuðit.

Kolr mælti Egils son: "Látið mik fram at Kolskeggi, því at ek hefi þat mælt, at vit myndim jafnfœrir menn til vígs."

"Slíkt megum vit nú reyna," segir Kolskeggr.

Kolr leggr til hans spjóti. Kolskeggr vá þá mann ok átti sem mest at starfa ok kom hann eigi fyrir sik skildinum, ok kom lagit í lærit útanfótar, ok gekk í gegnum.

Kolskeggr brásk við fast ok óð at honum ok hjó með saxinu á lærit ok undan fótinn ok mælti: "Hvárt nam þik eða eigi?"

"Þess galt ek," segir Kolr, "er ek var berskjaldaðr," ok stóð nokkura stund á hinn fótinn ok leit á stúfinn. Kolskeggr mælti:

"Eigi þarftu at hyggja. Jafnt er sem þér sýnisk. Af er fótrinn."

Kolr fell þá dauðr niðr. En er þetta sér Egill, hleypr hann at Gunnari ok høggr til hans. Gunnarr leggr í móti atgeirnum, ok kom á Egil miðjan. Gunnarr vegr hann upp á atgeirnum ok kastar honum út á Rangá.

Þá mælti Starkaðr: "Allvesall ertu, Þórir austmaðr, er þú sitr hjá. Nú er veginn Egill, húsbóndi þinn ok mágr." Þá spratt Þórir upp ok var mjǫk reiðr. Hjǫrtr hafði orðit tveggja manna bani. Austmaðr hleypr at honum ok høggr framan á brjóstit. Hjǫrtr fell þá þegar dauðr. Gunnarr sér þetta ok varpar sér skjótt til hǫggs við austmanninn ok høggr hann í sundr í miðju. Litlu síðar skýtr Gunnarr til Barkar atgeirnum, ok kom á hann miðjan ok í gegnum hann ok niðr í vǫllinn. Þá høggr Kolskeggr hǫfuð af Hauki Egilssyni, en Gunnarr hǫnd af Óttari í ǫlbogabót.

Þá mælir Starkaðr: "Flýjum nú, ekki er hér við menn um at eiga." Gunnarr mælir:

"Þat mun ykkr þykkja illt til frásagnar, ef ekki skal mega sjá á ykkr, at þit hafið í bardaga verit."

Síðan hljóp Gunnarr at þeim feðgum ok veitti þeim áverka. Eftir þat skilðu þeir, ok hǫfðu þeir Gunnarr marga þá særða, er undan heldu.

Á fundinum létusk fjórtán menn ok Hjǫrtr hinn fimmtándi. Gunnarr reiddi Hjǫrt heim á skildi sínum, ok var hann þar heygðr. Margir menn hǫrmuðu hann, því at hann var vinsæll.

Starkaðr kom ok heim, ok grœddi Hildigunnr sár þeirra Þorgeirs ok mælir: "Yðr væri mikit gefanda til, at þér hefðið ekki illt átt við Gunnar."

"Svá væri þat," segir Starkaðr.

Steinvǫr í Sandgili bað Þorgrím austmann vera fyrir fjárforráðum ok fara eigi útan ok muna svá lát félaga síns ok frænda. Hann segir:

"Þat spáði mér Þórir, félagi minn, at ek munda falla fyrir Gunnari, ef ek væra hér á landi, ok mun hann vita þat fyrir, er hann vissi dauða sinn."

"Ek mun gefa þér til Guðrúnu, dóttur mína, ok féit allt at helmingi við mik."

"Eigi vissa ek, at þú mundir þat svá miklu kaupa," segir hann.

Síðan kaupa þau þessu, at hann skal fá hennar, ok er boð þat um sumarit.

Gunnarr ríðr til Bergþórshváls, ok með honum Kolskeggr. Njáll var úti ok synir hans ok gengu í móti ok fǫgnuðu þeim vel. Síðan gengu þeir á tal. Gunnarr mælti:

"Hingat em ek kominn at sœkja at þér traust ok heilræði."

Njáll segir, at þat var makligt.

"Ek hefi ratat í vandræði mikil ok drepit menn, ok vil ek vita," segir Gunnarr, "hversu þú vilt láta nú með fara."

"Þat munu margir mæla," segir Njáll, "at þú hafir mjǫk verit til neyddr. En nú skaltu gefa mér tóm til ráðagerðarinnar."

Njáll gekk í brott einn saman ok hugsaði málit ok kom aftr síðan ok mælti: "Nú hefi ek nokkut at hugat, ok lízk mér sem þetta mál muni nú nokkut með kappi ok harðfengi verða at gera. Þorgeirr hefir barnat Þorfinnu, frændkonu mína, ok mun ek selja þér legorðssǫkina. Aðra skóggangssǫk sel ek þér á hendr Starkaði, er hann hefir hǫggvit í skógi mínum á Þríhyrningshalsum, ok skaltu sœkja þær sakir báðar. Þú skalt fara þangat sem þér bǫrðuzk ok grafa upp ina dauðu ok nefna vátta at benjum, at þú óhelgar alla hina dauðu fyrir þat, er þeir fóru með þann hug til fundar at veita þér ákvámur ok bráðan bana ok brœðrum þínum. En ef þetta er prófat á þingi, ok því sé við lostit, at þú hafir áðr lostit Þorgeir ok megir hvárki sœkja þína sǫk né annarra, þá mun ek svara því máli ok segja, at ek helgaða þik á Þingskálaþingi, at þú skyldir bæði mega sœkja þitt mál ok annarra, ok mun þá verða svarat máli því. Þú skalt ok finna Tyrfing í Berjanesi, ok skal hann selja þér sǫk á hǫnd Ǫnundi, er málit á eftir Egil, bróður sinn."

Reið þá Gunnarr heim fyrst.

En nokkurum nóttum síðar riðu þeir Njáls synir ok Gunnarr þangat til, sem líkin váru, ok grófu þá upp alla, sem jarðaðir váru. Stefndi Gunnarr þeim ǫllum þá til óhelgi fyrir atfǫr ok fjǫrráð ok reið heim eftir þat. Þetta haust it sama kom út Valgarðr inn grái ok fór heim til Hofs. Þorgeirr ferr at finna þá Mǫrð ok Valgarð ok sagði, hver firn í váru, er Gunnarr skyldi hafa óhelgat þá alla, er hann hafði vegit. Valgarðr kvað þetta vera mundu ráð Njáls ok þó eigi ǫll upp komin, þau sem hann mundi hafa ráðit honum. Þorgeirr bað þá feðga liðveizlu ok atgǫngu, en þeir fóru lengi undan ok mæltu til fé mikit. At lyktum var þat í ráðagerðum, at Mǫrðr skyldi biðja Þorkǫtlu, dóttur Gizurar hvíta, ok skyldi Þorgeirr þegar ríða vestr um ár með þeim Valgarði ok Merði, ok fór hann þá eigi heim.

Þorgeirr fór at finna þá Valgarð ok Mǫrð ok sagði, hver firn í váru, er Gunnarr skyldi hafa óhelgat þá alla, er hann hafði vegit. Valgarðr kvað þat vera mundu ráð Njáls, ok þó eigi ǫll upp komin, þau sem hann myndi hafa ráðit honum. Þorgeirr bað þá feðga liðveizlu ok atgǫngu, en þeir fóru lengi undan ok mæltu til fé mikit. At lykðum var þat í ráðagørðum, at Mǫrðr skyldi biðja Þorkǫtlu, dóttur Gizurar hvíta, ok skyldi Þorgeirr þegar ríða vestr um ár með þeim Valgarði ok Merði.

Annan dag eftir ríða þeir heiman tólf ok koma til Mosfells. Váru þar um nóttina. Vekja þeir þá til mála við Gizur um bónorðit. Lýkr svá þar með þeim, at ráðin skuldu takask, ok skyldi boð vera á halfs mánaðar fresti at Mosfelli. Ríða þeir heim. Síðan fjǫlmenna þeir feðgar mjǫk til boðsins. Var þar ok margt fyrirboðsmanna, ok fór þat vel fram. Fór Þorkatla heim með Merði ok var fyrir búi, en Valgarðr fór útan um sumarit.

Mǫrðr eggjar Þorgeir á um málatilbúnuð við Gunnar. Þorgeirr fór at finna Ǫnund, biðr hann nú búa til vígsmál bróður síns ok sona hans. "En ek mun búa til vígsmál brœðra minna ok áverkamál mitt ok fǫður míns."

Hann kvazk þess albúinn. Fara þeir þá ok lýsa vígunum ok kveðja heiman níu vættvangsbúa.

Þessi málatilbúnuðr spurðisk til Hlíðarenda. Reið Gunnarr þá at finna Njál ok segir honum ok spurði, hvat hann vildi þá láta at gera.

"Nú skaltu," segir Njáll, "stefna vættvangsbúum þínum ok nábúum saman ok nefna vátta fyrir búum ok kjósa Kol til veganda at vígi Hjartar, bróður þíns, því at þat er rétt. Síðan skaltu lýsa vígsǫkinni á hǫnd Kol, þó at hann sé dauðr. Þá skaltu nefna þér vátta ok kveðja búa alþingisreiðar at bera um þat, hvárt þeir væri í atvist ok atsókn, þá er Hjǫrtr var veginn. Nú skaltu ok stefna Þorgeiri um legorðssǫkina ok svá Ǫnundi í Trollaskógi um sǫkina Tyrfings."

Gunnarr ferr nú at ǫllu svá sem honum váru ráð til kennd af Njáli. Þetta þótti ǫllum undarligr málatilbúnuðr. Fara nú þessi mál til þings.

Gunnarr reið til þings, ok synir Njáls ok Sigfúss synir. Gunnarr hafði ok sent menn mágum sínum, at þeir skyldi ríða til þings ok fjǫlmenna mjǫk, kvað þeim þetta mjǫk kappdrœgt mundu verða. Þeir fjǫlmenntu mjǫk vestan.

Mǫrðr Valgarðsson reið til þings ok Rúnolfr ór Dal ok þeir undan Þríhyrningi ok Ǫnundr ór Trollaskógi.