Bókastaðir

Gunnarr reið til þings ok allir Sigfússynir, Njáll ok synir hans; þeir gengu með Gunnari allir, ok var þat mælt, at engi flokkr myndi jafnharðsnúinn þeim.

Gunnarr gekk einn dag til búðar Dalamanna. Hrútr var við búð ok Hǫskuldr, ok fǫgnuðu þeir vel Gunnari. Gunnarr segir þeim málaferli þessi ǫll.

"Hvat leggr Njáll til ráðs?" segir Hrútr.

"Hann bað mik finna ykkr brœðr ok segja svá, at eitt ráð myndi honum um þat sýnaz sem ykkr."

"Þat vill hann þá," segir Hrútr, "at ek kveða upp fyrir venzla sakir, ok skal svá vera. Þú skalt skora á hólm Gizuri hvíta, ef þeir bjóða þér eigi sjálfdœmi, en Kolskeggr Geiri goða; en fáz munu menn til at ganga at þeim Otkatli, ok hǫfu vér nú lið svá mikit allir saman, at þú mátt fram koma slíku sem þú vill."

Gunnarr gekk heim til búðar ok sagði Njáli.

Úlfr aurgoði varð víss þessar ráðagørðar ok sagði Gizuri.

Gizurr mælti til Otkels: "Hverr lagði þat til ráðs með þér, at þú skyldir stefna Gunnari?"

"Skamkell sagði mér, at þat væri ráðagørð ykkur Geirs goða."

"En hvar er mannfýla sú," segir Gizurr, "er þetta hefir logit?"

"Hann liggr sjúkr heima at búð," segir Otkell.

"Þar er hann standi aldri upp," segir Gizurr, "en nú skulu vér allir ganga at finna Gunnar ok bjóða honum sjálfdœmi; ok veit ek þó eigi, hvárt hann vill þau nú taka."

Margir menn mæltu illt við Skamkel, ok lá hann sjúkr um allt þingit.

Þeir Gizurr gengu til búðar Gunnars; kend var fǫr þeira, ok var sagt Gunnari inn í búðina; þeir gengu út allir ok fylkðu. Gizurr hvíti gekk fyrstr. Síðan mælti hann: "Þat er boð várt," sagði Gizurr, "at þú, Gunnarr! dœmir sjálfr þetta mál."

"Fjarri mun þat þá þínu ráði, er mér var stefnt," segir Gunnarr.

"Eigi réð ek því," segir Gizurr, "ok hvárgi okkarr Geirs."

"Þá munt þú vilja synja þess með skynsemð," segir Gunnarr.

"Hvers beiðiz þú?" segir Gizurr.

"Þess, at þú vinnir eið," segir Gunnarr.

"Þat vil ek gera," segir Gizurr, "ef þú vill þiggja sjálfdœmit."

"Þat bauð ek fyrir stundu," segir Gunnarr, "en nú þykki mér um meira at dœma."

Njáll mælti: "Eigi er at níta sjálfdœminu; þess at meiri sœmðar er fyrir vert, er meira er málit."

Gunnarr mælti: "Gera mun ek til skaps vina minna at dœma málit. En þat ræð ek Otkatli, at gera ekki til saka við mik síðan."

Þá var sent eptir Hǫskuldi ok Hrúti, ok kómu þeir þangat til. Vann þá Gizurr eið ok Geirr goði, en Gunnarr gerði gerðina ok réz við engan mann um, ok síðan sagði hann upp gerðina: "Þat er gerð mín," sagði hann, "at ek geri verð húss ok matar þess, er inni var, en fyrir þrælinn vil ek þér ekki bœta, þar er þú leyndir annmarka á honum; geri ek hann þér til handa, því at þar eru eyru sœmst sem óxu. Met ek svá, sem þér hafið stefnt mér til háðungar; ok fyrir því dœmi ek eigi minna til handa mér, en vert er þetta fé, húsit ok þat, er inni brann. En ef yðr þykkir betra, at vér sém ósáttir, þá læt ek þess enn kost, en gǫrt hefi ek þá enn eitt ráð fyrir mér, ok skal þat þá fram koma."

Gizurr svarar: "Þat vilju vér, at þú gjaldir ekki fé, en þess beiðu vér, at þú sér vinr Otkels."

"Þat skal verða aldri," segir Gunnarr, "meðan ek lifi, ok mun hann hafa vináttu Skamkels; þeiri hefir hann lengi hlítt."

Gizurr segir: "Þó vilju vér nú lúka málinu, þó at þú ráðir einn skildaganum."

Váru þá handsalaðar þessar sættir allar.

Gunnarr mælti til Otkels: "Ráðligra er þér at fara til frænda þinna, en ef þú vill vera þar í sveit, þá ger þú ekki til saka við mik."

Gizurr mælti: "Þetta er heilræði, ok skal hann svá gera."

Gunnarr hafði mikla sœmð af málinu. Riðu menn síðan heim af þingi. Sitr nú Gunnarr í búi sínu, ok er nú kyrt um hríð.

Rúnolfr hét maðr, sonr Ulfs aurgoða. Hann bjó í Dal fyrir austan Markarfljót. Hann gisti Otkel, er hann reið af þingi. Otkell gaf honum oxa alsvartan, níu vetra gamlan. Rúnolfr þakkaði honum gjǫfina ok bauð honum heim, þá er hann vildi fara, ok stóð þetta heimboð nokkut skeið svá, at hann fór eigi. Rúnolfr sendi honum oft menn ok minnti á, at hann skyldi fara, ok hét hann jafnan ferðinni. Otkell átti hesta tvá bleikálótta. Þeir váru beztir reiðhestar í heraðinu ok svá elskr hvárr at ǫðrum, at hvárr rann eftir ǫðrum.

Austmaðr var á vist með Otkeli, er Auðolfr hét. Hann lagði hug á Signýju, dóttur Otkels. Auðolfr var mikill maðr vexti ok sterkr.

Þat var um várit, at Otkell mælti, at þeir myndi ríða austr í Dal at heimboði, ok létu allir vel yfir því. Skamkell var í fǫr með Otkeli ok brœðr tveim, Auðolfr ok þrír menn aðrir. Otkell ríðr hinum bleikálótta hesti, en annarr rann hjá lauss. Stefna þeir austr til Markarfljóts. Hleypir Otkell fyrir. Œrask nú báðir hestarnir ok hlaupa af leiðinni upp til Fljótshlíðar. Ferr Otkell nú meira en hann vildi.

Gunnarr hafði farit einn saman heiman af bœ sínum, ok hafði kornkippu í annarri hendi, en í annarri handøxi. Hann gengr á sáðland sitt ok sár þar niðr korninu ok lagði af sér guðvefjarskikkju ok lagði niðr øxina hjá sér ok sár nú korninu um hríð.

Nú er at segja frá Otkeli, at hann ríðr meira en hann vildi. Hann hefir spora á fótum ok hleypir neðan um sáðlandit, ok sér hvárrgi þeirra Gunnars annan. Ok í því, er Gunnarr stendr upp, ríðr Otkell á hann ofan ok rekr sporann við eyra Gunnari ok rístr hann mikla ristu, ok blœddi þegar mjǫk. Þar riðu þá félagar Otkels.

"Allir meguð þér sjá," segir Gunnarr, "at þú hefir blóðgat mik, ok er slíkt ósœmiliga farit. Hefir þú stefnt mér fyrst, en treðr mik nú undir fótum ok ríðr á mik." Skamkell mælti:

"Vel er við orðit, en hvergi vartu óreiðuligri á þingi, er þú helt á atgeirnum." Gunnarr mælti:

"Þá er vit finnumsk næst, Skamkell, skaltu sjá atgeir."

Síðan skilja þeir.

Skamkell mælti: "Hart ríðið þér, sveinar."

Gunnarr gekk heim ok gat fyrir engum manni um ok ætluðu engir, at þetta mundi af mannavǫldum orðit hafa. Einuhverju sinni var þat, at hann segir Kolskeggi, bróður sínum. Hann mælir:

"Þetta skaltu segja fleirum mǫnnum, at eigi sé þat mælt, at þú gefir dauðum sǫk, því at þrætt mun vera í móti, ef eigi vitu vitni áðr, hvat þér hafið saman átt."

Gunnarr segir nábúum sínum ok var lítil orðrœða fyrst á.

Otkell kemr austr í Dal, ok er þar við þeim vel tekit, ok sitja þar viku. Skamkell segir allt Rúnolfi, hversu fór með þeim Gunnari. Þá frétti einn maðr: "Hversu varð Gunnarr við?" Skamkell segir:

"Þat mundi mælt, ef ótiginn maðr væri, at grátit hefði."

"Illa er slíkt mælt," segir Rúnolfr, "ok muntu þat til segja næst, er þit finnizk, at ór sé grátraust ór skapi hans. Ok væri vel, ef eigi gyldi betri menn þinnar illsku. Lízk mér nú hitt ráð, þá er þér vilið heim fara, at ek fara með yðr, því at Gunnarr mun eigi gera mér mein."

"Eigi vil ek þat," segir Otkell, "ok munum vér ríða neðarliga yfir fljótit."

Rúnolfr gaf honum góðar gjafir ok kvað þá eigi sjásk mundu oftar. Otkell bað hann þá muna syni sínum, ef svá bæri við, þat er með þeim var vel.

Nú er til at taka at Hlíðarenda. Gunnarr er úti ok sér smalamann sinn hleypa at garði. Hann reið heim í túnit. Gunnarr segir:

"Hví ríðr þú svá hart?"

"Ek vilda vera þér trúlyndr; ek sá menn ríða ofan með Markarfljóti átta saman, ok váru fjórir í litklæðum." Gunnarr mælti:

"Þar mun vera Otkell." "Ek hefi ok oft heyrt," segir smalamaðrinn, "mǫrg skapraunarmál við þik tǫluð, því at Skamkell sagði austr í Dal, at þú grétir, þá er þeir riðu á þik ofan, ok sagða ek þér af því, at mér þykkir illt orðtak vándra manna."

"Ekki skulum vit vera orðsjúkir," segir Gunnarr, "en þat eitt skaltu vinna, er þú vilt heðan í frá."

"Skal ek nokkut segja Kolskeggi, bróður þínum?"

"Far þú ok sof," segir Gunnarr, "en ek mun segja Kolskeggi."

Sveinninn lagðisk niðr ok sofnaði þegar.

Gunnarr tók smalahestinn ok lagði á sǫðul sinn. Hann tók skjǫld ok gyrði sik sverðinu Ǫlvisnaut, setr hjalm á hǫfuð sér, tekr atgeirinn, ok sǫng í honum hátt, ok heyrði Rannveig, móðir hans.

Hon gekk fram ok mælti: "Reiðuligr ertu nú, sonr minn, ok ekki sá ek þik slíkan fyrr."

Gunnarr gengr út ok stakk niðr atgeirnum, varp sér í sǫðulinn ok ríðr brott. Rannveig gekk til stofu. Þar var háreysti mikit.

"Hátt kveðið þér," segir hon, "en þó lét hæra atgeirr, er Gunnarr gekk út." Kolskeggr mælir: "Þat mun benda fyrir tíðendum."

"Þat er vel," segir Hallgerðr. "Nú munu þeir reyna, hvárt hann gengr grátandi undan þeim."

Kolskeggr tekr vápn sín ok leitar sér at hesti ok ríðr eftir, slíkt er hann mátti.

Gunnarr ríðr um Akratungu þvera ok svá til Geilastofna ok þannig til Rangár ok ofan til vaðs hjá Hofi. Konur váru þá á stǫðli. Gunnarr hljóp af hesti sínum ok batt. Þá riðu hinir at. Móhellur váru í gǫtunum við vaðit.

Gunnarr mælti til þeirra: "Nú er at verja sik. Er hér nú atgeirrinn. Munuð þér nú ok reyna, hvárt ek græt nokkut fyrir yðr."

Þeir hljópu þá allir af baki ok sóttu at Gunnari. "Þér vilda ek sízt illt gera, Hallbjǫrn," segir Gunnarr, "en ek mun engum hlífa, ef ek á hendr mínar at verja."

"Þat mun ekki gera," segir Hallbjǫrn. "Þú munt þó drepa vilja bróður minn, ok er þat skǫmm, ef ek sit hjá." Ok lagði til Gunnars tveim hǫndum með miklu spjóti.

Gunnarr skaut fyrir skildinum, en Hallbjǫrn lagði í gegnum skjǫldinn. Gunnarr skaut svá fast niðr skildinum, at hann stóð fastr í jǫrðunni, en hann tók til sverðsins svá skjótt, at eigi mátti auga á festa, ok hjó á hǫndina fyrir ofan ulflið, svá at af tók.

Skamkell hleypr á bak Gunnari ok høggr til hans með mikilli øxi. Gunnarr snerisk skjótt at honum ok lýstr við atgeirnum, ok kom undir kverk øxinni, ok hraut hon ór hendi honum út á Rangá. Gunnarr leggr atgeirnum í gegnum Skamkel ok vegr hann upp ok kastar honum í leirgǫtuna at hǫfði. Auðolfr þreif upp spjót ok skaut at Gunnari. Hann tók á lofti spjótit ok skaut aftr þegar, ok fló í gegnum skjǫldinn ok austmanninn ok niðr í vǫllinn. Otkell høggr með sverði til Gunnars, ok stefnir á fótinn fyrir ofan kné. Gunnarr hljóp í loft upp, ok missir hann hans. Gunnarr leggr til hans atgeirnum ok í gegnum hann. Þá kemr at Kolskeggr ok hleypr þegar at Hallkatli ok høggr hann banahǫgg með saxinu. Þar vega þeir þá átta.

Kona hljóp heim til bœjarins, er hon sá, ok sagði Merði ok bað hann skilja þá.

"Þeir einir munu vera," segir hann, "at ek hirði eigi, þó at drepisk."

"Eigi muntu þat vilja mæla," segir hon. "Þar mun vera Gunnarr, frændi þinn, ok Otkell."

"Klifar þú nokkut ávallt, mannfýla þín." Lá hann inni, meðan þeir bǫrðusk.

Gunnarr reið heim ok Kolskeggr eftir verk þessi, ok ríða þeir hart upp eftir eyrunum, ok stǫkk Gunnarr af baki ok kom standandi niðr. Kolskeggr mælir:

"Hart ríðr þú nú, frændi."

"Þat lagði mér til orðs Skamkell, er ek mælta svá, er riðit var á mik ofan."

"Hefnt hefir þú þess nú," segir Kolskeggr.

"Hvat ek veit," segir Gunnarr, "hvárt ek mun því óvaskari en aðrir menn, at mér þykkir meira fyrir en ǫðrum mǫnnum at vega menn."

Nú spyrjask tíðendi þessi víða, ok mæltu þat margir, at eigi þótti þetta fyrr fram koma en glíkligt var. Gunnarr reið til Bergþórshváls ok segir Njáli verk þessi. Njáll mælti:

"Mikit hefir þú at gǫrt, enda hefir þú verit mjǫk at þreyttr."

"Hversu mun nú ganga síðan?" segir Gunnarr. "Villtu þat láta segja þér, at eigi er fram komit?" segir Njáll. "Þú munt ríða til þings ok muntu njóta við ráða minna ok fá af hina mestu sœmð. Mun þetta nú upphaf vígaferla þinna."

"Ráð þú mér heilræði nokkur," segir Gunnarr.

"Ek skal þat gera," segir Njáll. "Veg þú aldri meirr í inn sama knérunn en um sinn ok rjúf aldri sætt þá, er góðir menn gera meðal þín ok annarra, ok þó sízt á því máli." Gunnarr mælti:

"Ǫðrum ætlaða ek, at þat mundi hættara verða en mér."

"Svá mun vera," segir Njáll, "en þó skaltu svá um þitt mál hugsa, ef þetta berr saman, at þá muntu skammt eiga ólifat, en ella muntu verða gamall." Gunnarr mælti:

"Veiztu, hvat þér mun verða at bana?"

"Veit ek víst," segir Njáll.

"Hvat?" segir Gunnarr.

"Þat, sem allir munu mér sízt ætla."

Síðan reið Gunnarr heim.

Maðr var sendr Gizuri ok Geir goða, því at þeir áttu eftir Otkel at mæla. Fundusk þeir þá at ok tǫluðu um með sér, hversu at skyldi fara. Kom þat ásamt með þeim, at sótt mundi málit til laga. Var þá at leitat, hverr við mundi taka vilja, en engi var til þess búinn.

"Svá lízk mér," segir Gizurr, "sem nú muni tveir kostir: at annarr hvárr okkarr sœki málit, ok munum vit þá hluta verða með okkr, eða mun maðrinn vera ógildr. Munum vit ok svá til mega ætla, at þungt mun at hrœra málit ok erfitt. Er Gunnarr frændmargr ok vinsæll. En sá okkarr, sem eigi hlýtr, skal til ríða ok ekki ór ganga, fyrri en til enda kemr málit."

Síðan hlutuðu þeir, ok hlaut Geirr goði at fara með sǫkina.

Litlu síðar riðu þeir vestan um ár ok kómu þar, sem fundrinn hafði verit við Rangá, ok grófu upp líkamina ok nefndu vátta at benjum. Síðan lýstu þeir ok kvǫddu níu búa um málit. Þeir spurðu, at Gunnarr var heima við þrjá tigu manna. Spurði þá Geirr goði, hvárt Gizurr vildi at ríða við hundrað manna.

"Eigi vil ek þat," segir hann, "þó at mikill sé liðsmunr."

Riðu þeir þá heim aftr. Málatilbúnuðrinn spyrsk um ǫll heruð, ok var sú orðrœða á, at róstumikit mun verða þingit.