Bókastaðir

Gizurr hét maðr. Hann var Teits son, Ketilbjarnar sonar hins gamla frá Mosfelli. Móðir Gizurar hét Álǫf ok var dóttir Bǫðvars hersis, Víkinga-Kára sonar. Hans sonr var Ísleifr byskup. En móðir Teits hét Helga ok var dóttir Þórðar skeggja, Hrapps sonar, Bjarnar sonar bunu. Gizurr hvíti bjó at Mosfelli ok var hǫfðingi mikill.

Sá maðr er nefndr til sǫgunnar, er Geirr hét. Hann var kallaðr Geirr goði. Móðir hans hét Þorkatla ok var dóttir Ketilbjarnar hins gamla frá Mosfelli. Geirr bjó í Hlíð. Þeir Gizurr fylgðusk á hverju máli.

Í þenna tíma bjó Mǫrðr Valgarðsson at Hofi á Rangárvǫllum. Hann var slœgr ok illgjarn. Þá var Valgarðr útan, faðir hans, en móðir hans ǫnduð. Hann ǫfundaði mjǫk Gunnar frá Hlíðarenda. Hann var vellauðigr at fé.

Otkell hét maðr. Hann var Skarfs son, Hallkels sonar. Sá Hallkell barðisk við Grím í Grímsnesi ok felldi hann á holmi. Þeir váru brœðr Hallkell ok Ketilbjǫrn hinn gamli. Otkell bjó í Kirkjubœ. Þorgerðr hét kona hans. Hon var Márs dóttir, Brǫndolfs sonar, Naddaðar sonar hins færeyska. Otkell var auðigr at fé. Sonr hans hét Þorgeirr. Hann var á ungum aldri ok gerviligr maðr.

Skamkell hét maðr. Hann bjó at Hofi ǫðru. Hann átti fé vel. Hann var maðr illgjarn ok lyginn, ódæll ok illr viðreignar. Hann var vinr Otkels.

Hallkell hét bróðir Otkels. Hann var mikill maðr ok sterkr ok var þar með Otkeli. Bróðir þeirra hét Hallbjǫrn hvíti. Hann flutti út þræl, er er Melkolfr hét. Hann var írskr ok heldr óvinsæll. Hallbjǫrn fór til vistar með Otkeli ok þeir Melkolfr. Þrællinn mælti þat jafnan, at hann þœttisk sæll, ef Otkell ætti hann. Otkell var vel til hans ok gaf honum kníf ok belti ok alklæðnuð. En þrællinn vann allt þat, er hann vildi. Otkell falaði þrælinn at bróður sínum. Hann kvazk mundu gefa honum þrælinn, ok kvað hann þó vera verra grip en hann ætlaði. En þegar Otkell átti þrælinn, þá vann hann allt verr. Otkell rœddi um oft fyrir Hallbirni hvíta, at honum þótti þrællinn lítit vinna. Hann segir honum þó allt annat verr gefit.

Í þann tíma kom hallæri mikit, svá at menn skorti bæði hey ok mat, ok gekk þat um allar sveitir. Gunnarr miðlaði mǫrgum manni hey ok mat, ok hǫfðu allir þeir, er þar kómu, meðan til var. Svá kom, at Gunnar skorti bæði hey ok mat. Þá kvaddi Gunnarr Kolskegg til ferðar með sér ok Þráin Sigfússson ok Lamba Sigurðarson. Þeir fóru í Kirkjubœ ok kǫlluðu Otkel út. Hann fagnaði Gunnari vel. Hann tók vel kveðju hans. "Svá er háttat," segir Gunnarr, "at ek em kominn at fala at þér hey ok mat, ef til væri."

"Hvárttveggja er til," segir Otkell, "en hvárki vil ek þér selja."

"Villtu gefa mér," segir Gunnarr, "ok hætta á, hverju ek launa þér?"

"Eigi vil ek þat," segir hann.

Skamkell var tillagaillr. Þráinn Sigfúss son mælti:

"Þess væri vert, at vér tœkim upp bæði hey ok mat ok legðim verð í staðinn."

"Aldauða eru Mosfellingar þá, ef þér Sigfúss synir skuluð þá ræna."

"Með engi rán vil ek fara," segir Gunnarr.

"Villtu kaupa þræl at mér?" segir Otkell.

"Þat spari ek eigi," segir Gunnarr.

Síðan keypti Gunnarr þrælinn ok fór í brott með svá búit.

Þetta spurði Njáll ok mælti: "Illa er slíkt gǫrt, at varna sǫlu slíkum slíkum manni, sem Gunnarr er. Ok mun þar eigi ǫðrum góðs ván, er slíkir skulu eigi fá." "Hvat þarftu," segir Bergþóra, "margt til slíks at tala? Ok er nú miklu drengiligra at miðla honum hey ok mat, er þik skortir hvárki til." Njáll mælti:

"Þetta er dagsanna, ok skal ek birgja hann at nokkuru." Fór hann upp í Þórolfsfell ok synir hans ok bundu þar hey á fimmtán hesta, en á fimm hestum hǫfðu þeir mat. Njáll kom til Hlíðarenda ok kallaði Gunnar út. Gunnarr fagnaði þeim vel. Njáll mælti:

"Hér er hey ok matr, er ek vil gefa þér. Vil ek at þú leitir aldri annarra en mín, ef þú þarft nokkurs við."

"Góðar eru gjafir þínar," segir Gunnarr, "en meira þykki mér vert vinfengi þitt ok sona þinna."

Fór Njáll heim ok líðr nú várit.

Gunnarr ríðr til þings um sumarit, en at Gunnari gisti fjǫlmenni mikit austan af Síðu ok bauð hann, at þeir gisti þar, er þeir riði af þingi. Þeir kváðusk svá gera mundu, ríða nú til þings. Njáll var ok á þingi ok synir hans. Þingit er kyrrt. Ok er þá fátt frá at segja.

Nú er þar til at taka, at Hallgerðr at Hlíðarenda kemr at máli við Melkolf þræl. "Sendifǫr hefi ek þér hugat," segir hon. "Þú skalt fara í Kirkjubœ."

"Hvat skal ek þangat?" segir hann.

"Þú skalt stela þaðan mat á tvá hesta ok hafa smjǫr ok ost. En þú skalt leggja eld í útibúrit ok munu allir ætla, at af vangeymslu hafi orðit, en engi mun ætla, at stolit hafi verit." Þrællinn mælti:

"Vándr hefi ek verit, en þó þó hefi ek aldri þjófr verit."

"Heyr endemi," segir hon, "þú gerir þik góðan, þar sem þú hefir verit bæði þjófr ok morðingi, ok skaltu eigi þora annat en fara, ella skal ek láta drepa þik."

Hann þóttisk vita, at hon mundi svá gera, ef hann fœri eigi. Tók hann um nóttina tvá hesta ok lagði á lénur ok ferr í Kirkjubœ. Hundr gó eigi at honum ok kenndi hann ok hljóp í móti honum ok lét vel við hann. Síðan fór hann til útibúrs ok lauk upp ok klyfjaði þaðan tvá hesta af mat, en brenndi búrit ok drap hundinn. Hann ferr upp með Rangá. Þá slitnar skóþvengr hans, ok tekr hann knífinn ok gerir at. Honum liggr eftir knífrinn ok beltit, ok ferr þar til, er hann kemr til Hlíðarenda. Þá saknar hann knífsins ok þorir eigi aftr at fara. Fœrir nú Hallgerði matinn. Hon lét vel yfir hans ferð.

Um morgininn, er menn kómu út í Kirkjubœ, sá menn þar skaða mikinn. Var þá sendr maðr til þings at segja Otkeli, því at hann var á þingi. Hann varð vel við skaðann, kvað þat valda mundu, at eldhúsit var áfast útibúrinu, ok ætluðu þat þá allir, at þat mundi til bera.

Nú ríða menn heim af þingi ok ríða margir til Hlíðarenda. Hallgerðr bar mat innar um kveldit, ok kom innar ostr ok smjǫr. Gunnarr vissi slíks matar þar ekki ván ok spurði Hallgerði, hvaðan þat kœmi.

"Þaðan, sem þú mátt vel eta, enda er þat ekki karla at annask um matreiðu."

Gunnarr reiddisk ok mælti: "Illa er þá, ef ek em þjófsnautr." Ok lýstr hana kinnhest.

Hon kvazk þann hest muna skuldu ok launa, ef hon mætti. Gekk hon þá fram ok hann með henni, ok var þá borit allt af borðinu ok borit innar slátr eitt, ok ætluðu allir, at þat mundi hafa til borit, at þat mundi þykkja fengit betr. Fara nú í brott þingmenn.

Nú er at segja frá Skamkeli, at hann ríðr at sauðum upp með Rangá, ok sér hann, at glóar nokkut í gǫtunni, ok hleypr af baki ok tekr upp, ok var þat knífr ok belti, ok þykkisk hann kenna hvárttveggja ok ferr í Kirkjubœ. Otkell er úti staddr ok fagnar hann vel. Skamkell mælti: "Kennir þú nokkut til gripa þessa?" "Kenni ek," segir hann.

"Hverr á?" segir Skamkell.

"Melkolfr," segir Otkell.

"Kenna skulu fleiri en vit," segir Skamkell, "því at trúr skal ek þér í ráðum."

Þeir sýndu mǫrgum ok kenndu, at sá var.

Þá mælti Skamkell: "Hvat muntu nú til ráða taka?" Otkell segir:

"Vit skulum fara at finna Mǫrð Valgarðsson ok bera þetta upp fyrir hann."

Síðan fóru þeir til Hofs ok sýna Merði knífinn ok spyrr, ef hann kenni. Mǫrðr kvezk kenna knífinn. "Eða hvat er at slíku? Eða þykkizk þér til Hlíðarenda eiga eftir nokkuru at sjá?"

"Vant þykkir oss með slíku at fara," segir Skamkell, "er við slíka ofreflismenn er um at eiga."

"Svá er víst," segir Mǫrðr, "en þó mun ek vita þá hluti ór hýbýlum Gunnars, er hvárrgi ykkarr mun vita."

"Gefa viljum vit þér fé til, at þú leitir eftir þessu máli."

"Þat fé mun mér fullkeypt, en þó má vera, at ek líta á."

Síðan gáfu þeir honum þrjár merkr silfrs til þess, at hann væri með þeim í liðveizlu. Hann gaf þat til ráðs, at konur skuldu fara með smávarning ok gefa húsfreyjum ok vita, hverju þeim væri launat, "því at allir hafa þat skap at gefa þat upp fyrst, er stolit er, ef þat hafa at varðveita. Ok svá mun hér, ef af mannavǫldum er. Skulu þær þá sýna mér af hverju gefit er hvargi. Vil ek þá vera lauss máls þessa, ef uppvíst verðr." Sá var skildagi þeirra. Fóru þeir, en Mǫrðr sendi konur í herað, ok váru þær í brott halfan mánuð. Þá kómu þær aftr ok hǫfðu byrðar stórar. Mǫrðr spurði, hvar þeim hefði mest gefit verit. Þær sǫgðu, er at Hlíðarenda væri mest gefit ok Hallgerðr yrði þeim beztr drengr.

Hann spyrr, hvat þeim væri þar gefit. Þær segja, at þeim væri þar gefit ostr ok smjǫr.

Hann beiddisk at at sjá. Þær sýndu honum ok váru þat sneiðir margar. Tók hann þær ok varðveitti. Litlu síðar ferr hann at finna Otkel. Ok bað hann, at taka skyldi ostkistu Þorgerðar, ok var svá gǫrt. Lagði hann þar í sneiðirnar, ok stózk þat á endum ok ostkistan. Sá þeir þá, at heill hleifr hafði þeim verit gefinn.

Þá mælti Mǫrðr: "Nú meguð þér sjá, at Hallgerðr mun stolit hafa ostinum."

Drógu þeir þá ǫll dœmi saman. Segir þá Mǫrðr, at hann þykkisk lauss vera máls þessa. Skilðu þeir at því.

Kolskeggr kom at máli við Gunnar ok mælti: "Illt er at spyrja. Alrœmt er, at Hallgerðr muni stolit hafa ok valdit þeim inum mikla skaða ór Kirkjubœ."

Gunnarr kvazk ætla, at svá mundi vera, "eða hvat er nú til ráða?" Kolskeggr mælti:

"Þú munt þykkja skyldastr til at bœta fyrir konu þína, ok þykki mér ráð, at þú farir at finna Otkel ok bjóðir honum góð boð."

"Þetta er vel mælt," segir Gunnarr, "ok skal svá vera."

Litlu síðar sendi Gunnarr eftir Þráin Sigfússsyni ok Lamba Sigurðarsyni. Þeir fóru þegar til Hlíðarenda ok spurði Þráinn, hvat þeir skyldi. Gunnarr segir: "Ek ætla at fara í Kirkjubœ." Þráinn lét vel yfir því, því at hann var vinr Hallgerðar. Þeir ríða tólf saman ok koma í Kirkjubœ, kalla út Otkel.

Þar var Skamkell ok mælti: "Ek skal út ganga með þér, ok mun nú betra at hafa vitsmuni við. Munda ek þat vilja at standa þér þá næst, er þú þyrftir mest, sem nú mun vera. Þykki mér þat ráð, at þú látir drjúgliga."

Síðan gengu þeir út, Otkell ok Skamkell, Hallkell ok Hallbjǫrn. Þeir heilsuðu Gunnari. Hann tók því vel. Otkell spyrr, hvert hann ætlaði at fara.

"Eigi lengra en hingat," segir Gunnarr, "ok er þat ørendi mitt hingat at segja þér um skaða þann inn illa, at hann er af vǫldum konu minnar ok þræls þess, er ek keypta at þér." "Slíks var at honum ván," segir Hallbjǫrn. Gunnarr mælti:

"Hér vil ek bjóða fyrir góð boð, at hinir beztu menn skipi um í heraðinu." Skamkell mælti:

"Þetta eru áheyrilig boð ok ójafnlig. Þú ert vinsæll af bóndum, en Otkell er óvinsæll."

"Bjóða mun ek at gera um sjalfr ok lúka upp þegar ok leggja þó á vináttu mína ok greiða nú allt féit. Ok mun ek bœta þér tvennum bótum." Skamkell mælir:

"Þenna skaltu eigi þiggja ok er þat grunnúðligt, ef þú ætlar at selja honum sjalfdœmi." Gunnarr mælir:

"Skil ek hér tillǫgur manna, nær sem þat verðr launat," segir hann. "Enda dœm þú nú sjalfr."

Otkell laut at Skamkeli ok mælir: "Hverju skal ek nú svara?"

"Þetta skaltu kalla vel boðit en víkja máli þínu undir Gizur hvíta ok Geir goða. Munu þat þá margir mæla, at þú sér glíkr Hallkatli, fǫðurfǫður þínum, at mestr kappi hefir verit." Otkell mælir:

"Vel er þetta boðit, Gunnarr, en þó vil ek, at þú ljáir mér tómstund til at finna Gizur hvíta ok Geir goða." Gunnarr mælir: "Farðu með, sem þú vill nú. En þat munu sumir menn mæla, at þú kunnir eigi at sjá sóma þinn, er þú vilt eigi þessa kosti, er ek hefi boðit."

Ríðr Gunnarr heim. En er hann var í brottu, tók Hallbjǫrn til máls. "Hér veit ek mestan mannamun. Gunnarr bauð þér mǫrg góð boð, en þú vildir engi af taka, eða hvat muntu mega ætla þér at deila við Gunnar illdeildum, þar sem engi er hans maki? En þó er hann svá vel at sér, at hann mun láta standa boð þessi, þó at þú þiggir síðar. Þykki mér ráð, at þú farir at finna Gizur hvíta ok Geir goða nú þegar."

Otkell lét taka hest sinn ok bjó sik at ǫllu. Otkell var ekki gløggskyggn. Skamkell gekk á leið með Otkeli.

Hann rœddi við Otkel: "Undr þótti mér, er bróðir þinn vildi eigi taka af þér þetta starf. Vil ek bjóða þér at fara fyrir þik, er ek veit, at þér þykkir mikit fyrir ferðum."

"Þat mun ek þiggja," segir Otkell, "ok vertu sem réttorðastr."

"Svá skal vera," segir Skamkell.

Tók hann þá við hesti Otkels ok klæðum hans, en Otkell gengr heim.

Hallbjǫrn var úti ok mælti til Otkels: "Illt er at eiga þræl at eingavin, ok munum vér þessa jafnan iðrask, er þú hefir aftr horfit, ok er þat óvitrligt bragð at senda inn lygnasta mann þess ørendis, er svá mun mega kalla at líf manna liggi við."

"Hræddr mundir þú verða," segir Otkell, "ef Gunnarr hefði á lofti atgeirinn, er þú ert svá enn." "Eigi veit þat, hverr þá er hræddastr, en þat muntu eiga til at segja, at Gunnarr mun ekki lengi munda atgeirnum, ef hann er reiðr." Otkell mælir:

"Hvikið þér allir nema Skamkell."

Váru þeir þá báðir reiðir.

Skamkell kom til Mosfells ok hermði boð ǫll fyrir Gizuri.

"Svá virðisk mér," segir Gizurr, "sem þetta hafi allvel boðit verit eða hví þá hann eigi þessi boð?"

"Þat var mest í því, at allir vildu leita þér vegs í því, at bíða þinna atkvæða ok mun ǫllum þat bezt gegna."

Þar var Skamkell um nóttina.

Gizurr sendir mann eftir Geir goða ok kom hann ofan snemma.

Segir þá Gizurr honum. "Eða hverju villtu nú vera láta eða?" segir Gizurr.

"Þat sem þú munt hafa ráðit við þik," segir Geirr goði, "at gera þat af þessu máli sem bezt gegnir.

Nú munu vit láta Skamkel segja sǫguna í annat sinn ok vita, hversu honum hermiz."

Þeir gerðu svá.

Gizurr mælti: "Rétt munt þú sagt hafa sǫgu þessa; en þó hefi ek þik sét illmannligstan mann, ok eigi deilir litr kosti, ef þú gefz vel."

Fór Skamkell heim ok ríðr fyrst í Kirkjubœ ok kallar út Otkel; hann fagnar vel Skamkatli.

Skamkell segir honum kveðju Gizurar ok Geirs — "en um málaferli þessi þarf ekki at tala hljóðliga, at þat er vili þeira Geirs goða ok Gizurar at sættaz ekki á mál þessi; gaf hann þat til ráðs, at farin væri stefnufǫr ok stefnt Gunnari um afneyzlu fjárins en Hallgerði um stulð."

Otkell mælti: "Svá skal með ǫllu fara, sem þeir hafa ráð til gefit."

"Þeim þótti undir því mest," segir Skamkell, "at þú hefðir látit sem drjúgligast, en ek gerða þik sem mestan mann af ǫllu."

Nú segir Otkell brœðrum sínum.

Hallbjǫrn mælti: "Þetta mun vera en mesta lygi."

Nú líða stundir, þar til er stefnudagar kómu enir síðustu til alþingis. Otkell kvaddi brœðr sína ok Skamkel at ríða til Hlíðarenda stefnufǫr.

Hallbjǫrn kvaz fara mundu, en kvað þá þessar ferðar iðraz mundu — "þá er stundir líða." Nú ríða þeir tólf saman til Hlíðarenda, en er þeir kómu í túnit, þá var Gunnarr úti ok fann eigi fyrr en þeir kómu allt at bœnum. Hann gengr þá eigi inn. Otkell lætr þegar dynja stefnuna, en er þeir hǫfðu fram flutt stefnuna, þá mælti Skamkell: "Hvárt er rétt, bóndi?"

"Þér vituð þat," segir Gunnarr, "en minna skal ek þik á ferð þessa, Skamkell! eitt hvert sinn ok tillǫgur þínar."

"Þat mun oss ekki saka," segir Skamkell, "ef atgeirrinn er eigi á lopti."

Gunnarr var enn reiðasti ok gekk inn ok sagði Kolskeggi.

Kolskeggr mælti: "Illa var, er vér várum eigi úti; þeir skyldi hafa farit hingat ena mestu sneypu, ef vér hefðim við verit."

Gunnarr mælti: "Hvat bíðr sinnar stundar, en ekki mun þeim fǫr sjá til sœmðar verða."

Lítlu síðar fór Gunnarr ok sagði Njáli.

Njáll mælti: "Lát þú lítt á þik fá, því at þetta mun þér verða til ennar mestu sœmðar, áðr þessu þingi sé lokit. Skulu vér ok fylgja þér allir með ráðum ok kappi."

Gunnarr þakkaði honum ok reið heim.

Otkell ríðr til þings ok brœðr hans ok Skamkell.

Nú mun ek láta "" kost, en gǫrt hefi ek þá enn eitt ráð fyrir mér, "segir hann," ok skal þat fram koma." Gizurr segir: "Þat viljum vér, at þú gjaldir ekki. En þess beiðum vér, at þú sér vinr Otkels." "Þat skal verða aldri," segir Gunnarr, "meðan ek lifi, ok mun hann hafa vináttu Skamkels. Þeirri hefir hann lengi hlítt." Gizurr segir: "Þó viljum vér nú lúka málinu, þó at þú ráðir einn skildaganum." Váru þá handsalaðar þessar sættir allar. Gunnarr mælti til Otkels: "Ráðligra er þér at fara til frænda þinna. En ef þú vilt vera þar í sveit, þá gerðu ekki til saka við mik." Gizurr kvað þat vera heilræði. "Ok skal hann svá gera." Gunnarr hafði mikla sœmð af málinu. Riðu menn síðan heim af þingi. Sitr Gunnarr þá í búi sínu, ok er nú kyrrt um hríð.