Bókastaðir

Sigmundr hét maðr. Hann var Lamba son, Sighvats sonar ins rauða. Hann var farmaðr, mikill maðr ok sterkr, ok vænn at áliti. Hann var metnaðarmaðr mikill ok skáld gott ok at flestum íþróttum vel búinn ok hávaðamaðr mikill, spottsmaðr ok ódæll. Hann kom út austr í Hornafirði. Skjǫldr hét félagi hans. Hann var sœnskr maðr ok illr viðreignar. Þeir fengu sér hesta ok riðu austan ór Hornafirði ok linntu eigi fyrr ferðinni en þeir kómu í Fljótshlíð til Hlíðarenda. Gunnarr tók vel við þeim. Var þar frændsemi mikil með þeim Gunnari. Bauð Gunnarr Sigmundi at vera þar um vetrinn. Hann kvazk þat þiggja mundu, ef Skjǫldr væri þar, félagi hans.

"Svá er mér frá honum sagt," segir Gunnarr, "at hann sé þér engi skapbœtir. En þú þarft hins heldr, at bœtt sé um með þér. Er hér ok vǫnd vistin. Vilda ek ráða yðr ráð, frændum mínum, at þér hlypið eigi upp at frameggjun Hallgerðar, konu minnar, því at hon tekr þat margt upp, er fjarri er mínum vilja."

"Veldrat sá er varar," segir Sigmundr.

"Þá er at geyma ráðsins," segir Gunnarr, "mjǫk muntu at þreyttr ok gakk jafnan með mér ok hlít mínum ráðum."

Síðan váru þeir í fylgð með Gunnari.

Hallgerðr var vel til Sigmundar, ok þar kom, at þar gerðisk svá mikill ákafi, at hon bar fé á hann ok þjónaði honum ekki minnr en bónda sínum. Ok lǫgðu þeim margir þat til orðs ok þóttusk eigi vita, hvat undir mundi mundi búa.

Hallgerðr mælti við Gunnar: "Eigi er gott við at una þat hundrað silfrs, er þú tókt fyrir Brynjolf, frænda minn, enda skal ek hefna þess, ef ek má," segir hon.

Gunnarr kvazk ekki vilja skifta orðum við hana ok gekk í brott. Hann fann Kolskegg ok mælti til hans: "Far þú ok finn Njál ok seg honum, at Þórðr sé varr um sik, þó at sættir sé, því at mér þykkir eigi trúliga vera."

Hann reið ok sagði Njáli, en hann segir Þórði, ok þakkaði þeim trúlyndi sína.

Þat var einhverju sinni, at þeir sátu úti, Njáll ok Þórðr, at þar var vanr at ganga hafr um túnit, ok skyldi engi hann í brott reka. Þá mælti Þórðr:

"Undarliga bregðr nú við," segir hann.

"Hvat sér þú nú þess, er þér þykkir með undarligu móti vera?" segir Njáll.

"Mér þykkir hafrinn liggja hér í dœlinni ok er alblóðugr allr."

Njáll kvað þar eigi vera hafr ok ekki annat.

"Hvat er þat þá?" segir Þórðr.

"Þú munt vera maðr feigr," segir Njáll, "ok muntu sét hafa fylgju þína, ok vertu varr um þik."

"Ekki mun mér þat stoða," segir Þórðr, "ef mér er þat ætlat." Hallgerðr mælti við Þráin Sigfússson: "Mágr, þœtti mér þú vera," segir hon, "ef þú dræpir Þórð lausingja son."

"Eigi mun ek þat gera," segir hann, "því at þá mun ek verða fyrir reiði Gunnars, frænda míns. Mun ok þar stórt á liggja, því at vígs þess mun brátt hefnt verða."

"Hverr mun hefna," segir hon, "hvárt karl hinn skegglausi?"

"Eigi mun þat," segir hann, "synir hans munu hefna."

Síðan tǫluðu þau lengi, Þráinn ok Hallgerðr, hljótt ok vissi engi, hvat þau hǫfðu í ráðagerðum.

Einu sinni var þat, þá er Gunnarr var eigi heima ok þeir félagar. Þar var kominn Þráinn frá Grjótá. Þá sátu þau Hallgerðr út ok tǫluðu.

Þá mælti Hallgerðr: "Því hafa þeir heitit félagar, Sigmundr ok Skjǫldr, at drepa Þórð lausingja son, fóstra Njáls sona, en þú hefir mér því heitit at vera við staddr."

Þeir gengu við allir, at þeir hǫfðu þessu heitit henni.

"Nú mun ek gefa ráðit til," segir hon. "Þér skuluð ríða austr til Hornafjarðar eftir fé yðru ok koma heim um þing ǫndvert, en ef þér eruð heima, þá mun Gunnarr vilja, at þér ríðið til þings með honum. Njáll mun vera á þingi ok synir hans ok svá Gunnarr. En þér skuluð þá drepa Þórð."

Þeir játtuðu, at þessi ráðagerð skyldi fram koma. Síðan bjuggu þeir austr í fjǫrðu, ok varaðisk Gunnarr þat ekki, reið Gunnarr þá til þings.

Njáll sendi Þórð lausingja son austr undir Eyjafjǫll ok bað hann vera í brott eina nótt. Hann fór austr ok gaf honum eigi austan, því at fljótit var svá mikit, at langt var um óreitt. Njáll beið hans eina nótt, því at hann ætlaði, at hann skyldi riðit hafa með honum. Njáll mælti við Bergþóru, at hon skyldi senda Þórð til þings, þegar hann kœmi heim. Tveim nóttum síðar kom Þórðr austan.

Bergþóra sagði honum, at hann skyldi til þings. "En nú skaltu ríða upp í Þórolfsfell ok sjá þar um bú ok vera þar eigi meirr en eina nótt eða tvær."

Sigmundr kom austan ok þeir félagar. Hallgerðr segir þeim, at Þórðr var heima, en hann skyldi þá þegar til þings ríða á fárra nátta fresti.

"Mun yðr nú fœri," segir hon, "en eigi, ef þetta berr undan."

Menn kómu til Hlíðarenda ór Þórolfsfelli ok sogðu Hallgerði, at Þórðr var þar.

Hallgerðr gekk til þeirra Þráins ok mælti til hans: "Nú er Þórðr í Þórolfsfelli, ok er yðr nú at vega at honum, er hann ferr heim."

"Þat skulum vér nú gera," segir Sigmundr.

Gengu þeir þá út ok tóku vápn sín ok hesta ok riðu á leið fyrir hann.

Sigmundr mælti til Þráins: "Nú skaltu ekki at gera, því at oss mun eigi alla til þurfa."

"Svá mun ek gera," segir hann.

Þá reið Þórðr lítlu síðar at þeim.

Sigmundr mælti til hans: "Gefsk þú upp," segir hann, "því at nú skaltu deyja."

"Eigi skal þat," segir Þórðr. "Gakktu til einvígis við mik."

"Eigi skal þat," segir Sigmundr. "Þess skulum vér njóta, at vér erum fleiri. En eigi er kynligt, at Skarpheðinn sé hetja mikil, því at þat er mælt, er at fjórðungi bregði til fóstrs."

"At því mun þér verða," segir Þórðr, "því at Skarpheðinn mun mín hefna."

Síðan sœkja þeir at honum, ok brýtr hann spjót fyrir hvárumtveggja þeirra. Svá varðisk hann vel. Þá hjó Skjǫldr hǫnd af honum. Varðisk hann þá með annarri nokkura stund, þar til er Sigmundr lagði hann í gegnum. Fell hann þá dauðr til jarðar. Þeir báru at honum torf ok grjót. Þráinn mælti:

"Vér hǫfum illt verk unnit, ok munu synir Njáls illa kunna víginu, þá er þeir spyrja."

Þeir riðu heim ok sǫgðu Hallgerði. Hon lét vel yfir víginu.

Rannveig segir, móðir Gunnars: "Þat er mælt, at skamma stund verðr hǫnd hǫggvi fegin, enda mun hér svá. En þó mun Gunnarr leysa þik af þessu máli. En ef Hallgerðr kemr annarri flugu í munn þér, þá verðr þat þinn bani."

Hallgerðr sendi þá mann til Bergþórshváls at segja vígit. Annan mann sendi hon til þings at segja Gunnari vígit. Bergþóra kvazk ekki mundu berja Hallgerði illyrðum um slíkt, kvað þat enga hefnd fyrir svá mikit mál.

En er sendimaðr kom til þings at segja Gunnari vígit. Hann segir: "Þetta er illa orðit, ok eigi kœmi þau tíðendi til eyrna mér, at mér þœtti verri. En þó skulum vér nú fara þegar at finna Njál, ok væntir mik at honum fari enn vel, þó at hann sé mjǫk at þreyttr."

Gengu þeir þá á fund Njáls ok kǫlluðu hann til máls við sik. Hann gekk þegar til fundar við Gunnar. Þeir tǫluðu, ok var ekki manna við fyrst nema Kolskeggr.

"Hǫrð tíðendi hefi ek at segja þér," segir Gunnarr, "víg Þórðar lausingja sonar. Vil ek bjóða þér sjalfdœmi fyrir vígit."

Njáll þagði nokkut skeið ok mælti: "Vel er slíkt boðit," segir hann, "ok mun ek þat taka. En þó er eigi ørvænt, at ek hafa ámæli af konu minni eða sonum mínum fyrir þetta, því at þeim mun mjǫk mislíka. En þó mun ek á hætta, því at ek veit, at ek á við dreng um. Vil ek ok eigi, at af mér standi afbrigð okkarrar vináttu."

"Villtu nokkut sonu þína við láta vera?" segir Gunnarr.

"Ekki," segir Njáll, "því at eigi munu þeir þá sætt rjúfa, er ek geri. En ef þeir eru við staddir, þá munu þeir eigi saman draga sættina."

"Svá mun vera," segir Gunnarr, "sjá þú einn fyrir."

Þeir tókusk þá í hendi ok sættusk vel ok skjótt.

Þá mælti Njáll: "tvau hundruð silfrs geri ek, ok mun þér mikit þykkja, því at þat eru tvenn manngjǫld."

"Eigi þykki mér þetta of mikit," segir Gunnarr ok gekk heim til búðar sinnar.

Synir Njáls kómu heim, ok spurði Skarpheðinn, hvaðan fé þat it mikla ok it góða kœmi, er faðir hans helt á. Njáll mælir:

"Ek segi yðr víg Þórðar fóstra yðvars, ok hǫfum vit Gunnarr nú sæzt á málit, ok hefir hann goldit hann tvennum gjǫldum."

"Hverir hafa vegit hann?" segir Skarpheðinn.

"Sigmundr ok Skjǫldr, en Þráinn var þó nær staddr," segir Njáll.

"Mikils þótti þeim við þurfa," segir Skarpheðinn. "En hvar skal þá komit, er vér skulum handa hefja?"

"Skammt mun til þess," segir Njáll, "ok muntu þá eigi þess lattr, en þó þykki mér nú mikit undir, at þér rjúfið eigi þessa sætt."

"Svá munum vér þá ok gera," segir Skarpheðinn. "Enn ef til verðr nokkut með oss, þá munum vér minnask á hinn forna fjándskap."

"Engis mun ek þá um biðja," segir Njáll.

Nú ríða menn heim af þingi. Ok er Gunnarr kom heim, mælti hann til Sigmundar: "Meiri ertu ógiftumaðr en ek ætlaða, ok hefir þú til ills þína menning. En þó hefi ek nú gǫrvan þik sáttan, ok skyldir þú nú enn eigi annarri flugu láta koma í munn þér. Ok ertu mér ekki skapglíkr. Þú ferr með spott ok háð, en þat er ekki mitt skap. Kemr þú þér því vel við Hallgerði, at þit eigið meirr skap saman."

Hann talði á hann langa hríð. En hann svarar honum vel ok kvazk meirr hans ráðum fram fara þaðan af en þar til hafði verit. Gunnarr segir honum þat hlýða mundu. Helzk með þeim sætt nokkura hríð.

En ávallt mæltusk þeir vel við, Gunnarr ok Njáll ok synir Njáls, þó at fátt væri meðal annars liðsins.

Sá atburðr varð at farandkonur kómu til Hlíðarenda frá Bergþórshváli. Þær váru málgar ok heldr orðillar. Hallgerðr átti dyngju, ok sat hon þar jafnan í. Þar var þá Þorgerðr, dóttir hennar, ok Þráinn. Þar var ok Sigmundr ok fjǫlði kvenna. Gunnarr var eigi þar né Kolskeggr. Farandkonur þessar gengu inn í dyngjuna. Hallgerðr heilsaði þeim ok lét gefa þeim rúm ok spurði at tíðendum, en þær kváðusk engi segja. Hallgerðr spurði, hvar þær hefði um nóttina verit. Þær segja. "Hvat hǫfðusk synir Njáls at," segir Hallgerðr.

"Stritaðisk hann við at sitja," segja þær. "En synir hans?" "Þeir þykkjask nú helzt menn."

"Miklir eru þeir at vallarsýn, en óreyndir eru þeir mjǫk," segja þær. "Skarpheðinn hvatti øxi sína, en Grímr skefti spjót, en Helgi hnauð hjalt á sverði, en Hǫskuldr treysti mundriða í skildi."

"Til stórræða nokkurra munu þeir ætla," segir Hallgerðr.

"Eigi vitum vit þat," segja þær.

"Hvat gerðu húskarlar Njáls," segir Hallgerðr. "Eigi vissa ek, hvat sumir gerðu," segja þær, "en einn ók skarni á hóla."

"Hví mundi þat sæta?" segir Hallgerðr. "Þat sagði hann," kváðu þær, "at þar yrði taða betri en annars staðar."

"Misvitr er Njáll," segir Hallgerðr, "þar er hann kann til hversvetna ráð."

"Hvat er í því?" segja þær.

"Þat mun ek til finna, sem satt er," segir Hallgerðr, "er hann ók eigi í skegg sér, at hann væri sem aðrir karlmenn, ok kǫllum hann nú karl inn skegglausa, en sonu hans taðskegglinga, ok kveð þú um nokkut, Sigmundr, ok lát oss njóta þess, er þú ert skáld."

Hann kvazk þess vera albúinn, ok kvað þegar vísur þrjár eða fjórar ok váru allar illar.

"Gǫrsemi ertu," segir Hallgerðr, "hversu þú ert mér eftirlátr." Þá kom Gunnarr at í því. Hann hafði staðit fyrir framan dyngjuna ok heyrt allt orðtakit. Ǫllum þeim brá við mjǫk, er hann sá inn ganga. Þǫgnuðu þá allir, en áðr hǫfðu verit hlátrar miklir.

Gunnarr var reiðr mjǫk ok mælti til Sigmundar: "Heimskr ertu ok óráðhollr, er þú vill hrópa sonu Njáls ok sjalfan hann, er þó er mest vert, ok slíkt sem þú hefir þeim áðr gǫrt, ok mun þetta vera þinn hǫfuðbani. En ef nokkurr maðr hermir þessi orð, þá skal sá í brottu verða ok hafa þó reiði mína." En svá stóð þeim af honum ógn mikil, at engi þorði þessi orð at herma. Síðan gekk hann í brott.

Farandkonur tǫluðu sín í meðal, at þær mundu hafa laun af Bergþóru, ef þær segði henni orð þessi. Þær fóru ofan þangat ok segja Bergþóru ófregit á laun.

Bergþóra mælti, er menn sátu yfir borðum: "Gjafir eru yðr gefnar feðgum, ok verðið þér lítlir drengir af, nema þér launið." "Hvernig eru gjafir?" segir Skarpheðinn.

"Þér synir mínir áttuð allir eina gjǫf saman. Þér eruð taðskegglingar, en bóndi minn karl inn skegglausi."

"Ekki hǫfum vér kvenna skap," segir Skarpheðinn, "at vér reiðimsk við ǫllu."

"Reiddisk Gunnarr þó fyrir þína hǫnd," segir hon, "ok þykkir hann skapgóðr. Ok ef þér rekið eigi þessa réttar, þá munuð þér engra skamma reka."

"Gaman þykkir kerlingunni at, móður várri," segir Skarpheðinn ok glotti at, en þó spratt honum sveiti í enninu, ok kómu rauðir flekkar í kinnr honum, en þat var ekki vant at vera.

Grímr varð hljóðr við ok beit á vǫrrinni. Helga brá ekki við, ok mælti hann ekki. Hǫskuldr gekk fram með Bergþóru. Hon kom innar í annat sinn ok geisaði mjǫk. Njáll mælti:

"Kemsk, þó at seinna fari, húsfreyja. Ok ferr svá um mǫrg mál, þó at maðr hafi skapraun af, at jafnan orkar tvímælis, þó at hefnt sé."

En um kveldit, er Njáll var kominn í rekkju, heyrði hann at øx kom við þilit, ok sǫng í mjǫk, en lokrekkja var ǫnnur, ok hengu þar á skildir, ok sér hann, at þeir eru í brottu. Hann mælti:

"Hverr hefir tekit ofan skjǫldu vára?"

"Synir þínir gengu út með," segir Bergþóra.

Njáll kippti skóm á fœtr sér ok gekk þegar út ok gekk ǫðrum megin húsa ok sér, at þeir stefna upp á hválinn. Hann mælti til Skarpheðins:

"Hvert skal fara, Skarpheðinn?"

"Leita sauða þinna," segir hann. Njáll mælti:

"Ekki munduð þér þá vera vápnaðir, ef þér ætlaðið þat, ok mun annat vera ørendit."

"Laxa skulum vér veiða, faðir, ef vér rǫtum eigi sauðina."

"Vel væri þat, þó at svá væri, at þá veiði bæri eigi undan."

Þeir fóru leið sína, en Njáll gekk til hvílu sinnar.

Hann mælti til Bergþóru. "Úti váru synir þínir með vápnum allir, ok muntu hafa eggjat þá nú til nokkurs."

"Allvel skal ek þakka þeim, ef þeir segja mér víg Sigmundar."

Nú er at segja frá Njáls sonum, at þeir fóru upp til Fljótshlíðar ok váru um nóttina við hlíðina ok fóru í svig við Hlíðarenda, er morgna tók. Þenna morgin inn sama stóðu þeir Sigmundr upp ok Skjǫldr ok ætluðu at fara til stóðhrossa. Þeir hǫfðu beisl með sér ok tóku hross í túni ok riðu í brott at leita stóðhestsins í hlíðina ok fundu meðal lœkja tveggja ok leiddu hrossin ofan at gǫtum mjǫk. Skarpheðinn mælti:

"Sjáið þér rauðalfinn?"

Þeir litu til ok kváðusk sjá hann, en Sigmundr var í litklæðum. Skarpheðinn mælti: "Þú skalt gera at ekki, Hǫskuldr, því at þú munt oft sendr einn óvarliga. En ek ætla mér at eiga við Sigmund. En þeir Grímr ok Helgi skulu vega at Skildi."

Hǫskuldr settisk niðr, en þeir gengu þar til, er þeir kómu mjǫk svá at.

Skarpheðinn mælti til Sigmundar: "Tak vápn þín ok ver þik. Er þér þat meiri nauðsyn en kveða flím um oss."

Sigmundr tók vápn sín, en Skarpheðinn beið meðan. Skjǫldr sneri í mót Grími ok Helga, ok bǫrðusk þeir í ákafa. Sigmundr hafði hjalm á hǫfði sér ok skjǫld á hlið ok gyrðr sverði ok hafði spjót í hendi, snýr nú í móti Skarpheðni ok leggr þegar spjótinu til Skarpheðins, ok kom í skjǫldinn. Skarpheðinn laust í sundr spjótskaftit með øxinni ok fœrir upp øxina ok høggr til Sigmundar, ok kom í skjǫldinn ok klauf ofan ǫðrum megum mundriða. Sigmundr brá sverði nú inni hœgri hendi ok høggr til Skarpheðins, ok kom í skjǫldinn ok festi sverðit í skildinum. Skarpheðinn snaraði svá fast skjǫldinn, at Sigmundr lét laust sverðit. Skarpheðinn høggr þá til Sigmundar með øxinni. Sigmundr var í panzara. Øxin kom á ǫxlina. Hann klauf herðarblaðit ok hnykkir at sér øxinni, ok fell á kné bæði ok spratt upp þegar.

"Lauztu mér nú," segir Skarpheðinn, "en þó skaltu í móðurætt falla, áðr vit skiljum."

"Þat er illa þá," segir Sigmundr.

Skarpheðinn laust á hjalminn ok hjó hann banahǫgg. Grímr hjó á fótinn Skildi, ok tók af í ristarliðnum, en Helgi lagði sverði í gegnum hann. Hafði hann þá bana.

Skarpheðinn sá smalamann Hallgerðar. Þá hafði hann hǫggit hǫfuð af Sigmundi. Hann seldi smalamanni í hendr hǫfuðit ok bað hann fœra Hallgerði ok kvað hana kenna mundu, hvárt þat hǫfuð hefði kveðit níð um þá.

Smalamaðr kastaði niðr þegar hǫfðinu, er þeir skilðu, því at hann þorði eigi, meðan þeir váru við. Þeir fóru þar til, er þeir fundu menn niðri við Markarfljót, ok sagði þeim tíðendin. Lýsti Skarpheðinn vígi Sigmundar á hǫnd sér. En þeir Grímr ok Helgi vígi Skjaldar. Fóru þeir þá heim ok segja Njáli tíðendin. Hann segir svá:

"Njótið heilir handa. Hér skulu eigi sjalfdœmi fyrir koma at svá búnu."

Nú er þar til máls at taka, at smalamaðr kemr heim til Hlíðarenda. Hann segir Hallgerði tíðendin.

"Fekk hann mér í hendr hǫfuð Sigmundar ok bað mik fœra þér, en ek þorða þat eigi," segir hann, "því at ek vissa eigi, hversu þú mundir kunna því."

"Þat var illa, er þú gerðir þat eigi," segir hon, "ek skylda fœra Gunnari, ok mundi hann þá hefna frænda síns eða sitja fyrir hvers manns ámæli."

Síðan gekk hon til fundar við Gunnar ok mælti til hans. "Ek segi þér víg Sigmundar, frænda þíns. Hefir Skarpheðinn vegit hann ok vildi láta fœra mér hǫfuðit."

"Slíks var honum ván," segir Gunnarr, "því at illa gefask ill ráð, ok hefir hvárttveggja ykkart oft gráliga gǫrt til annars."

Gekk þá Gunnarr í brott. Hann lét ekki til búa vígsmálit ok engi hlut at hafa. Hallgerðr minnti oft á ok sagði Sigmund vera óbœttan. Gunnarr gaf ekki gaum at áeggjun hennar.

Nú liðu þrjú þing, þau er menn ætluðu, at hann mundi sœkja málit. Þá kom eitt vandamál at hendi Gunnari, þat er hann vissi eigi, hversu upp skyldi taka. Reið hann þá til fundar við Njál. Hann fagnaði Gunnari vel.

Gunnarr mælti til Njáls: "Heilræði em ek kominn at sœkja at þér um eitt vandamál."

"Makligr ertu þeirra," segir Njáll ok réð honum ráðin.

Gunnarr stóð þá upp ok þakkaði honum.

Njáll mælti þá ok tók til Gunnars: "Œrit lengi hefir nú verit Sigmundr, frændi þinn, óbœttr."

"Fyrir lǫngu var hann bœttr," segir Gunnarr, "en þó vil ek eigi drepa hendi við sóma mínum."

Gunnarr hafði aldri illa mælt til Njáls sona. Njáll vildi ekki annat, en Gunnarr gerði um málit. Hann gerði tvau hundruð silfrs, en lét Skjǫld vera ógildan. Þeir greiddu þegar allt féit. Gunnarr sagði sætt þeirra upp á Þingskálaþingi, þá er þar var mest fjǫlmenni, ok tjáði, hversu vel þeim hafði farit, ok sagði um orð þau in illu, er Sigmundi dró til bana. Þau skyldi engi uppi hafa síðan, eða vera ógildr sá, er mælti. Þeir mæltu þat báðir, Gunnarr ok Njáll, at engir hlutir skuldu þeir til verða, at eigi sendi þeir með sér sjalfir. Efndu þeir þat ok vel síðan ok váru alla tíma vinir.