Bókastaðir

Gunnarr ríðr til þings, en áðr hann reið heiman, mǽlti hann til Hallgerðar: Vertu dǽl, meðan ek em heiman, ok sýn af þér enga fárskapi, þar sem við vini mína er um at eiga.

Troll hafi þína vini, segir hon. Gunnarr sá, at eigi var gott orðum við hana at skifta. Reið hann til þings.

Njáll reið ok til þings ok synir hans allir.

Nú er frá því at segja, hvat heima er tíðenda. Þeir áttu skóg saman, Gunnarr ok Njáll, í Rauðaskriðum. Þeir hǫfðu ekki skift skóginum, en hvárr var vanr at hǫggva sem þurfti, ok talði hvárrgi á annan um þat.

Kolr hét verkstjóri Hallgerðar. Hann hafði verit með henni lengi ok var it mesta illmenni.

Svartr hét maðr. Hann var húskarl Njáls ok Bergþóru, ok glíkaði þeim við hann vel. Bergþóra mǽlti, at hann skyldi fara í Rauðaskriður ok hǫggva skóg, en ek mun fá þér til menn at draga heim viðinn.

Hann kvazk vinna mundu þat, sem hon vildi ok fór upp í Rauðaskriður. Tekr hann þar ok høggr skóg ok skyldi þar vera viku.

Snauðir menn kómu til Hlíðarenda austan frá Markarfljóti ok sagði at Svartr hafði verit verit í Rauðaskriðum ok hǫggvit þar við ok gǫrt mikit at.

Svá mun Bergþóra til ǽtla, segir Hallgerðr, at rǽna mik mǫrgu, en því skal ek ráða, at hann hǫggvi eigi oftar.

Rannveig heyrði, móðir Gunnars, ok mǽlti: Þó hafa húsfreyjur verit hér góðar, þó at eigi hafi staðit í mannráðum.

Nú leið af nóttin, ok um morgininn kom hon at máli við Kol. Verk hefi ek hugat þér, segir Hallgerðr ,. ok fekk honum vápn ok mǽlti: Far þú í Rauðaskriður. Þar muntu finna Svart.

Hvat skal ek honum? segir hann.

Spyrr þú at því, segir hon, þar sem þú ert it mesta illmenni? Vega skaltu hann, segir hon.

Gǫrt mun ek þat geta, segir hann, en þat er þó glíkast, at ek gefa mik við.

Vex þér hvetvetna í augu, segir hon, ok ferr þér illa, þar sem ek hefi mǽlt hvern hlut eftir þér, segir hon. Mun ek fá annan mann til at gera þetta, ef þú þorir eigi.

Hann tók øxina ok var reiðr mjǫk ok tekr hest, er Gunnarr átti, ok ríðr nú þar til, er hann kemr austr at Markarfljóti. Hann sté þar af baki ok beið í skóginum, þar til er þeir hǫfðu borit ofan viðinn ok Svartr var einn eftir.

Hleypr Kolr þá at honum ok mǽlti: Fleiri munu kunna at hǫggva stórt en þú einn, hleypr þá at honum ok høggr hann banahǫggvi ok ríðr heim síðan ok segir. Hallgerðr mǽlti: Svá skal ek þik varðveita, at þik skal ekki skaða vera.

Má þat, segir hann, en hitt hefir mik dreymt, áðr ek vá vígit.

Nú koma þeir upp í skóginn ok finna Svart dauðan ok flytja hann heim.

Hallgerðr sendi mann Gunnari til þings at segja honum vígit. Gunnarr hallmǽlti ekki Hallgerði fyrir sendimanninum, ok vissu menn þat eigi fyrst, hvárt honum þótti vel eða illa. Litlu síðar stóð hann upp ok bað hann menn sína ganga með sér. Þeir fóru þá til búðar Njáls, ok sendi mann eftir Njáli ok bað hann út koma. Njáll gekk út þegar ok gengu þeir Gunnarr á tal. Gunnarr mǽlti: Víg hefi ek þér at segja, ok hefir valdit kona mín ok verkstjóri minn Kolr, en fyrir hefir orðit Svartr, húskarl þinn.

Njáll þagði, meðan hann sagði þessa sǫgu.

Þá mǽlti Njáll: Þurfa muntu at láta hana eigi ǫllu koma fram. Gunnarr mǽlti:

Sjalfr skaltu dǿma. Njáll mǽlti:

Erfitt mun þér verða at bǿta ǫll slys Hallgerðar, ok mun annars staðar meira slóða draga en hér, er vit eigum hlut at. ok mun þó mikit at skifta, at vel sé, ok munum vit þess þurfa at muna þat, er vit hǫfum lengi vel við mǽlzk, ok vǽntir mik, at þér fari vel, en þó muntu mjǫk verða at þreyttr.

Njáll tók sjalfdǿmi af Gunnari. Ok ekki mun ek halda máli þessu til kapps. Þú skalt gjalda 12 aura silfrs. En þat vil ek til skilja, þó at nokkut komi þat ór várum garði, at þér eigið um at gera. Gunnarr greiddi af hendi féit vel ok reið heim síðan.

Njáll kom heim af þingi ok synir hans.

Bergþóra sá féit ok mǽlti: Vel er þessu í hóf stillt en jafnmikit fé skal koma fyrir Kol, er stundir líða.

Gunnarr kom heim af þinginu ok talði á Hallgerði. Hon kallaði betri menn óbǿtta liggja margsstaðar. Gunnarr kvað hana ráða mundu tiltekjum sínum, en ek skal ráða, hversu málin lúkask.

Hallgerðr hǿlðisk jafnan af vígi Svarts, en Bergþóru glíkaði þat illa.

Njáll fór upp í Þórolfsfell ok synir hans at skipa þar til bús. En þann sama dag, er hann var í brottu, varð sá atburðr, er Bergþóra var úti, at hon sér mann ríða at garði svǫrtum hesti. Hon nam staðar ok gekk eigi inn. Hon kenndi eigi manninn. Sjá maðr hafði spjót í hendi ok gyrðr saxi. Hon spurði þenna mann at nafni.

Atli heiti ek, segir hann.

Hon spyrr, hvaðan hann vǽri.

Ek em austfirzkr, segir hann.

Hvert skaltu fara? segir hon.

Ek em maðr vistlauss, segir hann, ok ǽtlaða ek at finna Njál ok Skarpheðin ok vita, ef þeir vildi taka við mér.

Hvat er þér hentast at vinna? segir hon.

Ek em akrgerðarmaðr, segir hann. Ok margt er mér vel hent at gera, segir hann, en eigi vil ek því leyna, at ek em maðr skapharðr, ok hefir margr hlotit um sárt at binda.

Ekki gef ek þér þat at sǫk, segir hon, þó at þú sér eigi bleyðimaðr. Atli mǽlti:

Ertu nokkurs hér ráðandi?

Ek em kona Njáls, segir hon, ok rǽð ek eigi síðr hjón en hann.

Villtu taka við mér? segir hann.

Gera mun ek kost á því, segir hon, ef þú vill vinna slíkt, sem ek vil, segir hon, ok svá þó at ek vilja senda þik til manndrápa.

Áttu svá til varit um menn, segir hann, at þú munt eigi þurfa mín at slíku. Þess skil ek, segir hon, sem ek vil.

Kaupa munum vit at þessu, segir hann.

Þá tók hon við honum.

Njáll kom heim ok synir hans ok spurði Bergþóru, hvat manna sjá vǽri.

Hann er húskarl þinn, segir hon, ok tók ek við honum. ok kvazk hann vera maðr óhandlatr.

Ǿrit mun hann stórvirkr, en eigi veit ek, hvé góðvirkr hann er.

Skarpheðinn var vel til Atla.

Njáll ríðr til þings um sumarit ok synir hans. Gunnarr var ok á þingi. Njáll tók upp fésjóð.

Skarpheðinn spurði: Hvat fé er þat, faðir?

Hér er fé þat, er Gunnarr greiddi mér fyrir heimamann várn fyrra sumar.

Koma mun þat til nokkurs, segir Skarpheðinn ok glotti við.

Nú er at taka þar til, at Atli spurði Bergþóru, hvat hann skyldi vinna um daginn.

Hugat hefi ek þér verkit, segir hon. Þú skalt fara til ok leita Kols, þar til er þú finnr hann, því at nú skaltu vega hann í dag, ef þú vilt gera minn vilja.

Hér er vel á komit, segir hann, því at vit erum báðir illmenni. En þó skal ek svá til hans ráða, at annarr hvárr okkarr skal deyja.

Vel mun þér fara, segir hon, ok skaltu eigi til engis vinna.

Hann gekk ok tók vápn sín ok hest ok reið í brott. Hann reið upp til Fljótshlíðar ok mǿtti þar mǫnnum, er fóru frá Hlíðarenda. Þeir áttu heima austr í Mǫrk. Þeir spurðu, hvert hann ǽtlaði. Hann kvazk ríða skuldu at leita klárs eins.

Þeir kváðu þat vera lítit ørendi slíkum verkmanni, en þó er þá helzt eftir at spyrja, er nú hafa verit á ferli í nótt.

Hverir eru þeir? segir hann.

Víga-Kolr, húskarl Hallgerðar, fór frá seli áðan ok hefir vakat í alla nótt.

Eigi veit ek, hvárt ek þori at finna hann, segir Atli. Hann er skapillr, ok má vera, at ek láta annars víti at varnaði.

Hinnig vǽrir þú undir brún at líta, segja þeir, sem þú mundir eigi vera ragr, ok vísuðu honum til Kols.

Hann keyrir þá hest sinn ok ríðr mikinn.

Ok er hann mǿtir Kol, mǽlti hann til hans: Gengr vel klyfjaburðrinn? segir hann.

Þat mun þik skifta engu, segir Kolr, mannfýlan, ok engi þann, sem þaðan er. Atli mǽlti:

Þat áttu eftir, at erfiðast er.

Síðan lagði Atli spjóti til hans, ok kom á hann miðjan. Kolr sveiflaði til hans øxinni ok missti hans ok fell af baki ok dó þegar.

Atli reið þar til, er hann fann verkmenn Hallgerðar. Farið upp til hestsins, segir hann, ok geymið hans. Kolr er fallinn af baki, ok er hann dauðr.

Hefir þú vegit hann? segja þeir.

Svá mun Hallgerði sýnask, sem hann hafi eigi sjalfdauðr orðit.

Reið síðan Atli heim ok segir Bergþóru. Hon þakkaði honum verk þetta ok orð þau, sem hann hafði um haft.

Eigi veit ek, segir hann, hversu Njáli mun þetta þykkja.

Vel mun hann í hǫndum hafa, segir hon, ok mun ek segja þér eitt til marks um, at hann hefir haft til þings þrǽlsgjǫld þau, er vit tókum við fyrra vár, ok munu þau nú koma fyrir Kol. En þó at sǽttir verði, þá skaltu þó vera varr um þik, því at Hallgerðr mun engar sǽttir halda.

Villtu nokkut láta senda mann til Njáls, at segja honum vígit?

Eigi vil ek þat, segir hon. Mér þǿtti betr, at Kolr vǽri ógildr.

Hǽttu þau þá talinu.

Hallgerði var sagt vígit Kols ok ummǽli Atla. Hon kvazk launa skuldu Atla. Hon sendi mann til þings at segja Gunnari víg Kols. Hann segir fá ok sendi mann Njáli ok lét segja honum. Hann svarar engu. Skarpheðinn mǽlti:

Miklu eru þrǽlar atgerðameiri en fyrr hafa verit. Þeir flugusk þá á, ok þótti þat ekki saka, en nú vilja þeir vegask; ok hló við.

Njáll kippti ofan fésjóðnum, er uppi var í búðinni, ok gekk út. Synir hans gengu ok með honum. Þeir kómu til búðar Gunnars.

Skarpheðinn mǽlti við mann, er var í búðardyrum: Segðu Gunnari, at faðir minn vill finna hann. Gunnarr. gekk út þegar ok fagnaði vel Njáli. Síðan gengu þeir á tal.

Illa hefir nú orðit, segir Njáll, er húsfreyja mín hefir rofit grið ok látit drepa húskarl þinn.

Ekki skal hon ámǽli af þessu hafa, segir Gunnarr.

Dǿmðu nú málit, segir Njáll.

Svá mun ek gera, segir Gunnarr, lǽt ek þá vera menn jafndýra, Svart ok Kol. Skaltu greiða mér 12 aura silfrs.

Njáll tók fésjóðinn ok seldi Gunnari. Hann kenndi féit, at þat var it sama sem hann hafði honum greitt. Fór Njáll til búðar sinnar, ok var jafnvel með þeim nú sem áðr.

Þá er Njáll kom heim, talði hann á Bergþóru, en hon kvazk aldri skuldu vǽgja fyrir Hallgerði. Nú talði Hallgerðr á Gunnar mjǫk, er hann hafði sǽzt á vígit. Gunnarr kvazk aldri skuldu bregðask Njáli ok sonum hans. Hon geisaði mjǫk. Gunnarr gaf eigi gaum at því.

Svá gǽttu þeir til á þeim misserum, at ekki varð at.

Um várit rǿddi Njáll við Atla: Þat vilda ek, at þú réðisk austr í fjǫrðu, at eigi skapi Hallgerðr þér aldr.

Ekki hrǽðumk ek þat ok vil ek heima vera, ef ek á kost.

Þat er þó óráðligra, segir Njáll.

Betra þykki mér at látask í þínu húsi en skifta um lánardrotna. En þess vil ek biðja þik, ef ek em veginn at eigi komi þrǽlsgjǫld fyrir mik.

Svá skal þik bǿta sem frjálsan mann, en Bergþóra mun því heita þér, sem hon mun láta fram koma, at fyrir þik munu koma mannhefndir.

Rézk hann þar þá at hjóni.

Nú er at segja frá Hallgerði, at hon sendi mann vestr til Bjarnarfjarðar eftir Brynjolfi, frǽnda sínum, rosta, en hann var illmenni mikit. En Gunnarr vissi ekki til þessa. Hallgerðr kvað hann sér vel felldan til verkstjóra. Brynjolfr kom vestan ok spurði Gunnarr, hvat hann skyldi. Hann kvazk þar vera skuldu.

Ekki muntu bǿta hýbýli vár, segir Gunnarr, svá er mér frá þér sagt. En ekki mun ek vísa í brott frǽndum Hallgerðar, þeim er hon vill, at með henni sé.

Gunnarr var til hans fár ok ekki illa.

Leið nú svá framan til þings.

Gunnarr ríðr til þings ok Kolskeggr. Ok er þeir koma til þings, fundusk þeir ok Njáll. Var hann á þingi ok synir hans. Áttusk þeir margt við ok vel.

Bergþóra talaði til Atla: Farðu upp í Þórolfsfell ok vinn þar viku. Hann fór ok var þar á laun ok brenndi þar kol í skógi.

Hallgerðr mǽlti við Brynjolf: Þat er mér sagt, at Atli sé eigi heima, ok mun vinna í Þórolfsfelli.

Hvat þykki þér glíkast at hann vinni?

Í skógi nokkut, segir hon. Hvat skal þá? segir hann.

Drepa hann, segir hon.

Hann varð um fár.

Minnr mundi Þjóstolfi í augu vaxa, segir hon, ef hann vǽri á lífi.

Ekki skaltu hér enn þurfa stórt á at telja.

Tók hann þá vápn sín ok hest ok stígr á bak ok ríðr í Þórolfsfell. Hann sá kolreyk mikinn austr frá bǿnum. Ríðr hann þangat til, stígr þá af hestinum ok bindr, en hann gengr þar, sem mestr var reykrinn. Sér hann þá, hvar kolgrǫfin er, ok er þar maðr at. Hann sá, at hann hafði sett spjót í vǫllinn hjá sér. Brynjolfr gengr með reykinum allt at honum. Hann var óðr at verki sínu ok sá hann eigi. Brynjolfr hjó í hǫfuð honum með øxi. Hann brásk við svá fast, at Brynjolfr lét lausa øxina, ok þreif spjótit ok skaut eftir honum. Brynjolfr kastaði sér niðr við vellinum, en spjótit fló yfir hann fram.

Nauztu nú þess, segir Atli, er ek var eigi við búinn. En nú mun Hallgerði vel þykkja, því at þú munt segja dauða minn. En þat er til bóta, at þú munt eiga slíkan brátt. Enda tak þú nú øxi þína er hér hefir verit.

Hann svarar honum engu ok tók øxina eigi fyrr en hann var dauðr, reið þá heim í Þórolfsfell ok sagði vígit, en síðan heim ok sagði Hallgerði. Hon sendi mann til Bergþórshváls ok lét segja Bergþóru, at nú var launat víg Kols.

Síðan sendi Hallgerðr mann til þings at segja Gunnari vígit Atla. Gunnarr stóð upp ok gekk Kolskeggr með honum ok mǽlti:

Óþarfir munu þér verða frǽndr Hallgerðar.

Þeir gengu nú til fundar við Njál. Gunnarr mǽlti:

Víg Atla hefi ek at segja þér ok segir honum, hverr vá, ok vil ek nú bjóða þér bót fyrir, ok vil ek, at þú gerir sjalfr. Njáll mǽlti:

Þat hǫfum vit ǽtlat at láta okkr ekki á greina, en þó mun ek eigi gera hann at þrǽli.

Gunnarr kvað þat vel vera ok rétti fram hǫndina. Njáll tók ok nefndi sér vátta, ok sǽttusk á þetta. Skarpheðinn mǽlti:

Ekki lǽtr Hallgerðr verða ellidauða húskarla vára. Gunnarr segir:

Svá mun móðir þín til ǽtla, at ýmsir eigi hǫgg í garði.

Ǿrit bragð mun at því, segir Njáll.

Síðan gerði Njáll 100 silfrs, en Gunnarr galt þegar. Margir mǽltu, er hjá stóðu, at mikit þótti gǫrt vera.

Gunnarr reiddisk ok kvað þá bǿtta fullum rétti, er eigi váru vaskari menn en Atli. Riðu þeir við þat heim af þingi.

Bergþóra rǿddi við Njál, er hon sá féit: Efnt þykkisk þú hafa heit þín. En nú eru eftir mín heit.

Eigi er nauðsyn á, at þú efnir þau, segir Njáll.

Hins hefir þú til getit, segir hon, ok skal svá vera. Hallgerðr mǽlir til Gunnars: Hefir þú goldit 100 silfrs fyrir víg Atla ok gǫrt hann at frjálsum manni?

Frjáls var hann áðr, segir Gunnarr, enda skal ek ekki gera at óbótamǫnnum heimamenn Njáls.

Jafnkomit mun á með ykkr, er hvárrtveggi er blauðr.

Þat er sem reynisk, segir hann.

Var þá Gunnarr lengi fár við hana, þar til er hon lét til við hann.

Nú er kyrrt þau misseri. Um várit jók Njáll ekki hjón sín. Nú ríða menn til þings um sumarit.

Þórðr hét maðr, ok var kallaðr lausingja sonr. Sigtryggr hét faðir hans. Hann hafði verit lausingi Ásgerðar ok drukknaði í Markarfljóti. Var Þórðr því með Njáli síðan. Hann var mikill ok sterkr. Hann hafði fóstrat alla sonu Njáls. Hann hafði lagt hug á Guðfinnu Þórolfsdóttur, frǽndkonu Njáls. Hon var matselja heima þar ok var þá óhraust.

Bergþóra kom at máli við Þórð lausingja son: Þú skalt fara, segir hon, ok drepa Brynjolf.

Ekki em ek vígamaðr, segir hann, en þó mun ek gera þat, er þú vill.

Þat vil ek, segir hon.

Síðan tók hann hest ok reið upp til Hlíðarenda ok kallaði út Hallgerði ok spurði, hvar Brynjolfr vǽri.

Hvat villtu honum, segir hon.

Ek vil, at hann segi mér, hvar hann hefir hulit hrǽ Atla. Mér er sagt, at hann hafi illa um búit.

Hon vísaði til hans ok kvað hann vera niðri í Akratungu.

Gǽttu, segir Þórðr, at honum verði eigi sem Atla.

Engi ertu vígamaðr, segir hon, ok mun ekki undir, hvar þit finnizk.

Aldri hefi ek sét mannsblóð, segir hann, ok veit ek eigi, hversu mér bregðr við, ok hleypti ór túninu ok svá ofan til Akratungu.

Rannveig, móðir Gunnars, hafði heyrt á viðtal þeirra. Mjǫk frýr þú, Hallgerðr, honum hugar, en ek ǽtla hann øruggan mann, ok mun þat frǽndi þinn finna. Þeir mǿttusk á vegnum, Brynjolfr ok Þórðr. Þá mǽlti Þórðr:

Verðu þik, Brynjolfr, því at ek vil eigi níðask á þér.

Brynjolfr reið at honum ok hjó til hans. Þórðr hjó øxinni í móti ok hjó í sundr skaftit fyrir framan hendr Brynjolfi ok hjó þegar í annat sinn til hans ok kom framan á bringuna Brynjolfs ok gekk þegar á hol. Fell hann þá af baki ok var dauðr. Þórðr fann smalamann Hallgerðar ok lýsti á hǫnd sér víginu ok sagði, hvar hann lá, ok bað hann segja Hallgerði vígit. Síðan reið hann heim ok segir Bergþóru vígit ok ǫðrum mǫnnum.

Njóttu heill handa, segir hon.

Smalamaðr segir Hallgerði vígit. Hon varð við beisk ok kvað hér skuldu mikit illt af leiða, ef hon mǽtti ráða.

Nú koma tíðendin til þings, ok lét Njáll segja sér atburðinn 3 sinnum ok mǽlti síðan: Fleiri gerask nú vígamenn en ek ǽtlaða. Skarpheðinn mǽlti:

Sjá maðr hefir þó helzt verit feigr, segir hann, er látizk hefir fyrir fóstra várum, er aldri hefir sét mannsblóð áðr, ok mundu þat margir ǽtla, at vér brǿðr myndim þetta fyrri gǫrt hafa, at því skaplyndi sem vér hǫfum.

Skammt muntu til þess eiga, segir Njáll, at þik mun slíkt henda, ok mun þik þó nauðr til reka.

Þeir gengu þá til móts við Gunnar ok sǫgðu honum vígit. Gunnarr mǽlti:

Þat var lítill mannskaði, en þó var hann frjáls maðr.

Njáll bauð honum þegar sǽttina. Gunnarr játtaði því ok skyldi sjalfr dǿma, ok gerði hann 100 silfrs. Njáll galt þegar féit. ok sǽttusk at því.