Bókastaðir

Þat er mælt í lǫgum hér at menn skulu tíunda fé sitt allir á landi hér lǫgtíund. Þat er lǫgtíund at sá maðr skal gefa sex álna eyri á tveim misserum, ef hann á tíutigu fjár sex álna aura. Sá maðr er hann á tíu sex álna aura fyrir útan fǫt sín hvers dags búning skuldlaust, sá skal gefa alin vaðmáls eða ullar reyfi þat er sex gøri hespur eða lambgæru, en sá er tuttugu aura á, sá skal gefa tvær alnir. En sá er á fjóra tigu, sá skal þrjár alnir, en sá er á hálft hundrað, sá skal fjórar alnir. Sá er áttatigu á sá skal fimm alnir. Sá er á tíu tigu sá skal sex alnir.

Þat fé þarf eigi til tíundar at telja er áðr er til guðs þakka lagit, hvárts þat er til kirkna lagit eða til brúa eða til sæluskipa, hvárts þat fé er í lǫndum eða í lausum aurum. Prestar þurfu ok eigi at tíunda þat fé er þeir eigu í bókum ok í messuklæðum ok þat allt er þeir hafa til guðs þjónustu. Tíunda skulu þeir annat fé. Bús afleifar þarf maðr eigi at tíunda um vár ef maðr heldr búi sínu. Ef hann bregðr því eða selr hann ór því þat skal hann tíunda. Ef maðr á goðorð, ok þarf eigi þat til tíundar at telja, veldi er þat en eigi fé.

Bóendr allir skulu tíund gera þeir er þingfararkaupi eigu at gegna af fé sínu skuldlausu; eigi skal ómǫgum fé ætla. Þóat hann eigi minna fé, ef hann á tíu aura skuldlausa, ok skal hann þá tíund af gera, hvárts hann er bóandi eða griðmaðr, nema hann eigi þá ómaga er hann skyli á verkum sínum fram fœra. Rétt er at þurfamenn þeir allir þiggi tíund er eigi skulu gjalda. Jafnt skulu konur gjalda tíund sem karlar.

Samkomur skulu menn eiga um haust í hrepp hverjum, eigi fyrr en fjórar vikur lifa sumars, ok skipta tíundum. Skipt skal tíundum dróttinsdag enn fyrsta í vetri. Fimm menn skal til taka í hrepp hverjum at skipta tíundum ok matgjǫfum ok sjá eiða at mǫnnum, þá er bazt þykkja tilfallnir, hvárts þeir eru bóendr eða griðmenn, ok sœkja menn um lagaafbrigði.

Skyldr er hverr maðr til þeirrar samkomu at fara, er hann á tíund at gera, eða fá mann fyrir sik þann er lǫgskilum haldi upp fyrir hann ok handsǫl sé at þiggjanda. Ef hann kømr eigi sjálfr fyrir miðjan dag ok engi af hans hendi þá verðr hann um þat útlagr þrim mǫrkum ok skal hann þá tíund gjalda sem skipt verðr á hǫnd honum.

Þar skal telja fé manna, hve mikit fé hverr á. Skal virða lǫnd ok lausa aura ok skal þat fé virða er at lǫgfardǫgum var skuldlaust. Sjálfr skal hverr virða fé sitt ok telja. En þá er hann hefir talit fé sitt ok virt, þá skal hann taka bók í hǫnd sér eða kross ok nefna vátta. At því vætti skal hann kveða at "ek vinn eið at bók lǫgeið ok segi ek þat guði at ek á svá fé sem ek hefi nú talit, eða minna."

En ef hann vill eigi vinna eið þá er hann er beiddr, þá verðr hann um þat sekr tólf mǫrkum. Þá er hann beiddr er hann er beðinn. Hans tala skal standa á fénu sjálfs ok skal hann af því gera tíund, nema hann sveri fjórðungi minna en sé. Ef hann sverr fjórðungi minna en sé, þá verðr hann sekr um þat tólf mǫrkum ok skal hann svá mikla tíund gjalda sem samkomumenn telja ok skipta á hǫnd honum eiðlaust.

Þar er maðr hefir eið svarðan, ok skal hann svá tíund af gøra sem hann hefir til svarit nema fé hans þverri eða vaxi tíu tigum. Ef fé hans þverr tíu tigum þaðan frá er hann hefir til svarit ok er honum rétt at fara til samkomu ok telja fé sitt ok vinna eið at ok gera þar tíund af er hann sverr til. Nú vex fé hans tíu tigum eða meira þá er honum rétt at fara til samkomu ok segja til þess ok gera þar tíund af.

Nú hyggja hreppsmenn at meira hafi vaxit fé hans en hann segi, eða hann vili ekki frá segja þóat fé hans hafi vaxit tíu tigum eða meira, þá eigu samkomumenn at gera honum orð at hann komi til samkomu ok vinni eið at fé sínu í annat sinn. Ef hann vill eigi vinna eiðinn í annat sinn þar er samkomumenn vilja. Þá verðr hann sekr um þat tólf mǫrkum, ok er þat eiðfall ok skal hann svá mikla tíund gjalda sem samkomumenn telja ok þeim gjalda sem þeir ráða á at kveða.

Þar er manni verðr eiðfall ok eigu hreppsmenn sǫk þá hverr þeirra fyrst er vill. Sǫk þeirri skal stefna at lǫgheimili þess er sóttr er ok telja hann sekjan um tólf mǫrkum ok kveðja til heimilisbúa hans fimm á þingi. Ef kviðr berr á hann eiðfallit ok skal dómr dœma sex merkr þeim er sótti, en aðrar sex skulu fylgja annarri tíund.

Hreppsmenn þeir er eru til teknir skulu skipta hvers manns tíund í fjóra staði nema minni sé en eyris tíund, enda er þó rétt at hon hverfi í einn stað. Fjórðung einn tíundar skal gefa þurfamǫnnum innan hrepps þeim er til ómaga bjargar þurfu at hafa á þeim misserum, ok skipta með þeim, gefa þeim meiri er meiri er þǫrf. Eigi á tíund ór hrepp at gefa nema samkomumenn verði á þat sáttir, ok þykki útan hrepps mǫnnum meiri þǫrf.

Þat fé er gefa skal þurfamǫnnum, þat skal vera í vaðmǫlum eða í vararfeldum eða í ullu eða í gærum eða í mat eða í kvikfé ǫllu nema í hrossum. Þat skal goldit vera ok fram komit þeim mǫnnum er við skulu taka fyrir marteinsmessu.

Ef þá er eigi fram komit, ok verðr þat tíundarhald, ok verðr sá sekr um þat sex mǫrkum er gjalda skal. Þurfamaðr sá er til handa er skipt, hann er aðili at sǫk þeirri, bæði sœkjandi ok seljandi. Sá er annarr aðili er til sóknar er tekinn í hreppinum ok tíund skipti til handa honum. Sǫk þeirri skal stefna at lǫgheimili þess er sóttr er, ok kveðja til búa fimm á þingi, þá er næstir búa stefnustǫðum.

Þeim manni er rétt at stefna heima at sín er tíund skipti til handa þurfamanni, fimmta dag viku er fjórar vikur eru af sumri, ef eigi er áðr fram komit. Rétt er at hann taki þann dag við vaðmálum til handa þurfamanni ef hinn vill þá hafa goldit. Era hann þá skyldr at taka við í ǫðru fé nema hann vili.

Ef eigi kømr þann dag fram, ok skal sá maðr er til sóknar er tekinn ganga út í tún at sín eða sá maðr er hann selr sǫk ok nefna vátta at því at hann er búinn at taka við tíund þeirri er hinn skyldi gjalda ok nefna hann ok kveða á hve mikit fét er. Ok hann sér engi þann er gjaldi haldi upp fyrir hann, hann skal nefna vátta í annat sinn. At því vætti skal hann kveða at "stefni honum" ok nefna hann "um þat at hann heldr tíund fyrir honum" ok nefna þurfamanninn, "ok tel ek hann sekjan um þat sex mǫrkum ok gjalda fjórðunginn tvennum gjǫldum svá sem búar virða, þann hluta er ógoldinn er, ef sumr er goldinn; stefni ek til gjalda ok til útgǫngu um fé þat" ok kveða á hvar hann stefnir til þings ok stefna lǫgstefnu. Hann skal kveðja til búa fimm á þingi þaðan frá er hann stefndi.

Annan fjórðung tíundar skal hafa biskup, en þat fé skal vera í vaðmálum eða í vararfeldum eða í lambagærum eða í gulli eða í brenndu silfri. Þar er biskup ferr um fjórðung þá skal hann segja til at kirkjusóknum í hrepp hverjum hverr við þeim fjórðungi skal taka tíundar er hann skal hafa. Þar er mæltr eindagi á fé því er menn skulu biskupi gjalda, en fimmta dag viku er fjórar vikur eru af sumri at lǫgheimili þess manns er biskup bauð um. Rétt er þóat fyrr sé goldit.

Ef þá kømr eigi fram, þá skal sá er sœkjandi er réttr ganga út í tún at sín ok nefna vátta at því at hann er búinn við fé því at taka er hinn skyldi gjalda ok nefna hann, ok kveða á hve mikit fét er, ok hann sér eigi þann mann er gjald inni af hendi. Honum er þar rétt at stefna svá um þenna fjórðung tíundar sem um hinn er fyrr var um tínt. Þat er honum ok rétt at stefna síðarr um þat fé at lǫgheimili þess er gjalda skal. Þess á hann ok kost at segja biskupi til ok láta hann heimta svá sem hann vill.

Nú eru eptir tveir fjórðungar þat er hálf tíund hvers manns. Þat skal leggja til kirkna ok til presta reiðu svá til hverrar kirkju sem biskup skipar tíundum til ok reiða þeim manni í hǫnd er kirkju þá varðveitir, er tíundin er til skipt. Hann skal kaupa at presti tíðir svá sem hann má við komask, ok fá þá hluti aðra til kirkju þurftar er hafa þarf sem fé þat vinnsk til. Svá skulu menn gjalda tíund af ǫllum bœjum í héraði til kirkna sem biskup hefir boðit, hverigir sem á bólstǫðum búa. Bóandi sá er á kirkjubœ þeim býr er tíundinni er til skipt, hann er réttr heimtandi ok sœkjandi ok seljandi þeirrar sakar ef hann vill. En ef hann vill eigi, þá er réttr aðili þeirrar sakar lærðr maðr sá er kirkjunni þjónar sá er til kirkju þurftar vill fét hafa.

Fjórðung tíundar þann er til presta reiðu skal leggja, hann skal gjalda í vaðmálum eða í vararfeldum eða í lambagærum eða í gulli eða í brenndu silfri. En þann hlut tíundar er til kirkju þurftar skal leggja, þann skal gjalda í vaxi eða í viði eða í reykelsi eða í tjǫru eða í léreptum nýjum þeim er hœf sé til kirkju búnaðar svá sem getr at kaupa með vaðmálum í því héraði. Rétt er þóat vaðmál ein sé goldin. Þat fé skal goldit et síðarsta en fimmta dag viku er fjórar vikur eru af sumri. En ef eigi kømr þá fram, þá skal sá er heimtandi er stefna þann dag í túni á kirkjubœ þeim er tíund á til at hverfa ok sœkja svá sem um aðra tíund. Hann skal stefna sinni stefnu um hvárn fjórðunginn ok láta varða sex merkr í hvárum tveggja stað haldit. Kostr er ok at stefna einni stefnu um báða fjórðunga ok fylgja þá ein álǫg þvíat einn er aðili at báðum.

Rétt er at stefna heiman til várþinga um tíundar mál ef þeir eru samþinga ok sœkja þar í dóm ef hinn er þar er sóttr er. Þá er rétt um biskups fjórðung at sœkja þótt sá sé eigi þar er sóttr er. Ef lýst er á þingi. þá skal kveðja til heimilisbúa fimm þess er sóttr er.

Ef maðr hefir ómagaeyri at varðveita þann er hann hefir vǫxtu af, ok skal hann þann hluta vaxtarins tíunda er undir hann berr sem þat fé er hann átti áðr. Íslenzkir menn allir skulu tíunda fé sitt, en um útlenda menn ef þeir koma út hingat ok erat þeim skylt at tíunda hér fé sitt áðr þeir hafa hér verit þrjá vetr samfast, nema þeir gøri bú fyrr, en þat vár skulu þeir gera tíund er þeir gera bú ok þau misseri eptir. En ef várir landar fara heðan ok eigu fé eptir, ok skal maðr gjalda tíund af er at varðveita hefir fét, en um þat fé er hann hefir á brott með sér ok erat hann skyldr at gjalda hér tíund af því þótt hann sé allengi á brott. En ef hann kømr út hingat þá skal hann gjalda hér tíund af því fé er hann hefir út með sér en næsta vetr eptir er hann hefir út komit áðr um sumarit þótt hann sé í Gǫrðum austr.

Ef maðr kømr út hingat ok hefir vaxit fé hans eða þorrit eða hann hefir eigi eiða fyrr at unnit, ok er hann skyldr at vinna eið at fé sínu ef menn vilja beiða hann. Ef hjú eigu fé saman ok skal karlmaðr vinna eið fyrir fé þeirra beggja. Ef karlmaðr ok kona eigu fé saman þótt þau sé eigi hjóna ok skal karlmaðr vinna þar eið. Ef karlar eigu fé saman ok er rétt þótt annarr vinni þar eið. Ef þeir metask við ok vill hvárgi vinna ok er sǫk við hvárn tveggja. Sá skal eið vinna fyrir fé hvert er lǫgráðandi er fjárins. Ef vǫxtu berr undir mann af þess manns fé er erlendis er ok skal hann þat fé svá tíunda sem vǫxt berr undir hann af ómagaeyri.

Þar skal maðr tíund gjalda í þeim hrepp sem hann á lǫgheimili þau misseri hvargi er fé er. Rétt er at sættask á tíundar mál meðan eigi er stefnt um. Þó er rétt at sættask á þótt stefnt sé um, ok skal eigi meira niðr falla álaganna en helmingrinn. Ef maðr tekr minni sátt en þrjár merkr ok varðar honum þriggja marka sekð ok á sá sǫk er vill.

Ef tíund geldsk eigi heima í héraði enda er eigi stefnt um, þá er rétt at lýsa et næsta sumar eptir á alþingi at lǫgbergi. Innanhreppsmenn eigu at lýsa fǫstudag ok þváttdag um tíundar mál ok þeir menn er af þeim taka. Ef hreppsmenn hafa eigi lýst fyrir helgina, þá er rétt eptir helgina hverjum at lýsa er vill til þess er dómar fara út. Sá er lýsa vill um tíund hann skal ganga til lǫgbergs ok nefna sér vátta. At því vætti skal hann kveða at lýsi sǫk á hendr honum ok nefna hann, um þat at hann hafi haldit þeim fjórðungi tíundar, ok kveða á hverr sá er. "Tel ek hann sekjan um þat sex mǫrkum ok gjalda þann hluta er ógoldinn er tvennum gjǫldum sem búar virða," ok kveða á hvar hann lýsir til dóms. "Lýsi ek lǫglýsingu."

Þar er maðr lýsir um tíundar mál, þar skal hann kveðja til búa fimm á þingi þess er sóttr er. En þar er maðr stefnir heiman um tíundar mál, þar skal hann kveðja til fimm búa á þingi þá er næstir eru stefnustaðnum. Engi er hruðning til um þá búa nema at leiðar lengð.

Eigi skal spell meta at tíundar málum ef rétt er hǫfðuð sǫkin. Ef maðr tekr gagnsǫk upp í gegn tíundar máli, ok á eigi at meta þá sǫk nema hon sé fjǫrbaugssǫk eða meiri. Meta skal ef tíundar sǫk er. Því at eins er rétt at lýsa á þingi ok sœkja et sama sumar um tíundar mál ef sá er á þingi er sóttr er. Þó er rétt at sœkja um biskups fjórðung þótt sá sé eigi á þingi er sóttr er.

Eigi skal tíundar sǫk fyrnask heldr en ǫnnur fésǫk eða fjárheimting. Ef hann geldr eigi en fyrstu misseri þá er hann átti at gjalda, þá skal stefna at lǫgheimili þess er sóttr er eða lýsa á þingi. Þar er maðr stefnir heima at sín þá fjórar vikur eru af sumri um tíundar mál, ok á dómr at dœma at gjalda í þeim stað enum sama fjórtán nóttum eptir vápnatak innstæðan ok sex merkr álaga, ok skal þeim dœma þrjár merkr er sœkir, en aðrar þrjár skulu fylgja þeim fjórðungi tíundar sem um er stefnt. En ef stefnt er at lǫgheimili þess er sóttr er, ok skal þar þá dœma at gjalda innstæðu ok álǫg fjórtán nóttum eptir vápnatak. En ef lýst er á þingi um tíundar mál, ok á dómr at dœma innstæðu ok álǫg at lǫgheimili þess er sóttr er fjórtán nóttum eptir vápnatak. En um févíti ǫll þau er hér fylgja ok útlegðir, þar skal dœma sex alna aura.

Of alla tíund þá er minni er skiptingartíund, at hon skal hverfa með þurfatíund á haust nema biskupar einkum vili til kirkna leggja láta.