Bókastaðir

Ef maðr handsalar ǫðrum manni sátt slíka sem hann vill gert hafa, usque, ok á þat allt at halda.

Nú handsalar maðr sekð sína eða sátt eða fé ákveðit fyrir sik eða annan mann svá at þat berr nauða handsal ok á þat engu at halda. En þat er nauða handsal er maðr handsalar svá at ellegar er hætt fjǫrvi hans eða fé, eða hann uggði sér aljót eða fjár rán. En hvar þess er kviðr berr at nauða handsal hafi verit, svá sem nú var tínt, ok á þat aldrigi at halda, enda varðar fjǫrbaugsgarð þeim mǫnnum ǫllum er þess handsals beiddu. Þat er stefnusǫk, ok skal kveðja til níu búa á þingi frá þeim stað er nauða handsǫl urðu.

Nú lúka menn svá málum sínum at þeir nefna aðra menn til gerða á meðal sín ok skulu haldask í því ǫll ákveðit ef hinir játa ingǫngu í málit. En ef gerðarmenn verða eigi á sáttir ok skal afl ráða. Nú eru tveir menn í gerð ok verða eigi á sáttir, þá skulu þeir hluta ok skal sá gera er hlaut. Nú gørir sá eigi við eið er hlaut eða hlutan bauð, þá er sem ógert sé. En ef hvárgi vill hluta, enda vill sitt hvárr ok gørir hvártveggi, þá er hvárskis gørð neyt þótt eiðr fylgi. Nú segir sá maðr sátt upp er gørð átti, ok vinnr síðar eið at, ok skal eiðr unninn fyrr en gjalddagi komi.

Þat er ok gerðarmǫnnum rétt ef þeir verða eigi á sáttir hvat gera skal, at þeir taki mann þann til gerðar er þeir verða ásáttir, enda játi sá gerðinni svá at þeir heyri báðir, ok eru þeir þá frá lausir ef hins gørð skal þá standask, enda varðar þá honum einum ef gerðin glepsk, þar er svá er at ort. En ef þeir menn glepja gerðina er svá eru til teknir sem nú var tínt, ok játtu ingǫngu, þá varðar þeim fjǫrbaugsgarð, ok skal stefna heiman um máls afglǫpum ok kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttr er.

Ef menn afglapa gerð allir þeir er til vóru teknir eða deyja allir fyrr en sátt sé gǫr, þá skal sá maðr er þat mál átti eða hans erfingi beiða þann mann með vátta er sátt handsalaði at hann taki mann til sáttar gerðar af sinni hendi á sjau nátta fresti at heimili sínu, "en ek mun fá annan til," skal hann kveða, "beiði ek lǫgbeiðingu." Ef sinn mann tekr hvárr þeirra til gerðar, þá skulu gerðarmenn leita ór lausnar at lǫgum nema þeir verði sáttir á. Nú vill handsals maðr eigi fá mann til gerðar, þá skal sá einn gøra er heimtandi fekk til. Ef gerðarmenn verða allir ómála eða allir vitlausir þá skal enn et sama at fara sem áðr var tínt.

En ef gagnnefna er með mǫnnum ok andisk annarr gerðarmaðr eða verðr ómáli eða vitlauss, þá skal sá taka mann í staðinn er hins missir. Ef gerðarmaðr verðr sjúkr eða sárr ok má eigi koma til þess staðar er gerð var mælt at nefndum degi þá skal enn et sama fara sem gerðarmaðr deyi. At slíku móti skal allt fara sem nú var tínt með gerðarmǫnnum þótt þeir sé fleiri en tveir. Ef sá maðr deyr er gerð handsalaði fyrr en gǫrt sé, þá skal gera á hǫnd erfingja eða fjárvarðveizlumanni hans ef hann er eigi fulltíði. En ef sá maðr andask er gørð var handsǫluð þá skal gera til handa erfingjum eða fjárvarðveizlumanni hans ella.

Ef einn maðr skal gera sátt enda verðr hann sjúkr eða sárr eða meina honum vǫtn eða veðr eða menn svá at hann komisk eigi til þess staðar er sátt skal gera, þá skal hann þar segja sátt upp sem hann kømr framarst. Nú hyggr maðr sér hætt við aljót eða bana sá er sætt skal upp segja ef hann leysir þar svá af hǫndum sér sem hann var til settr, þá skal hann segja sátt upp þar er hann treystisk, þótt þat sé síðar. Enda skal svá fara þótt fleiri menn skyldi gera sætt, ef þeim er eigi óhætt. Nú ef maðr er svá nefndr til sættar gerðar ef hann játir eigi ingǫngu í málit þá varðar honum eigi við lǫg þótt hann gøri eigi sáttina enda er engi heimting til málsins. En slík heimting til sáttarinnar ef hann gørir gerðina sem hann hefði játt ingǫngu í málit.

Í þann tíð er kristni kom út hingat til Íslands gekk hér silfr í allar stórskuldir, bleikt silfr, ok skyldi halda skor ok vera meiri hluti silfrs, ok svá slegit at sextigi penninga gerði eyri veginn, ok var þá allt eitt talit ok vegit. Þat var jafnmikit fé kallat hundrað silfrs sem fjǫgur hundruð ok tuttugu alna vaðmála, ok varð þá at hálfri mǫrk vaðmála eyrir.

Þat er fjárlag at alþingis máli at sex alnir vaðmáls gilds nýtt ok ónotat skulu vera í eyri. Vararfeldr fyrir tvá aura, sá er fjǫgurra þvermála alna er langr, en tveggja breiðr, þrettán rǫggvar um þveran feld. Nú eru feldir betri þat er virðingar fé. Melrakka belgir sex fyrir eyri. Lamba gærur sex fyrir eyri. Geldinga klippingar sex fyrir eyri. Kattbelgir af fressum gǫmlum tveir fyrir eyri. Af sumrungum þrír fyrir eyri. Mórends vaðmáls fimm alnir fyrir eyri.

Eyrir gulls þess er stendsk elding fyrir sextigi. Mǫrk brennds silfrs fyrir sextigi. Járnketill nýr ok óelddr ok vegi hálfa vætt ok liggi í átta skjólur fyrir fimmtán aura. Stæltr lé eggelningr ok vegi átján aura, heill ok stálsorfinn. Þeir skulu þrír fyrir tvá aura. Vætt blástr járns fyrir fimm aura. Vætt fellu járns fyrir sex aura. Þat er katla máls skjóla er tré er sett í lǫg ok tekr ǫðrum megin á þrǫm tólf þumlunga meðalmanni í nagls rótum.

Þetta er enn fjárlag. At kýr þrévetr eða ellri tíu vetra eða yngri kálfbær ok mjólk hyrnd ok lasta laus, eigi verri en meðal naut hérað rækt at fardǫgum ok mjólki kálfs mála sú er gjald geng. Þrjú naut vetrgǫmul við kú, tvau tvévetr við kú. Kýr geld mjólk ok kvíga tvévetr kálfbær leigu verri en kýr. Uxi fjǫgurra vetra gamall fyrir kú, geldr eða graðr. Geld kýr ok uxi þrévetr þrír hlutir kúgildis. Uxi fimm vetra gamall, þriðjungr annars kúgildis. Uxi sex vetra gamall fyrir tvá hluti annars kúgildis. Uxi sjau vetra gamall fyrir tvær kýr, ok svá þótt ellri sé. Arðruxi gamall á vár þat er metfé.

Sex ær við kú, tvær tvévetrar ok fjórar gamlar, ok ali lǫmb sín ok órotnar loðnar ok lembdar. Ær átta alsgeldar þrévetrar ok ellri við kú. Átta geldingar við kú, tvévetrir. Átta lambgymbrar ok ali lǫmb sín. Sex geldingar þrévetrir við kú. Fjǫgurra vetra geldingr ok annarr tvévetr fyrir ær tvær. Hrútr tvévetr á gildr. Tólf vetrgamlir sauðir við kú. Allt þetta fé gilt ok í ullu. Hrútr þrévetr ok ellri ok forustugeldingr þat er metfé.

Geitr sex með kiðum ok svá farit sem ám, en átta geldar við kú, þrévetrar eða ellri. Átta hǫðnur við kú, ok ali kið sín. Átta tvévetrir hafrar við kú, ok fjórir kjarnhafrar ok fjórir algeldir, en sex þrévetrir við kú, hálfir hvárs, alsgeldir ok kyrningar. Fjǫgurra vetra gamall hafr ok annarr tvévetr fyrir geitr tvær. Tvévetr hafr við geit. Ef hafrar eru ellri en nú eru taldir, ok er þat metfé. Tveir vetrgamlir geitsauðir við geit, hálfir hǫðnur eða alsgeldingar en hálfir kjarnhafrar eða graðhafrar.

Hross eru ok lǫgð. Hestr fjǫgurra vetra gamall eða ellri ok tíu vetra ok yngri, heill ok lasta lauss, við kú. Merr fjǫgurra vetra ok ellri ok tíu vetra ok yngri geld heil ok lasta laus, fjórðungi verri en kýr. Hestr þrévetr jafn við meri. Merr þrévetr tveir hlutir kúgildis. Tvau hross tvévetr, hestr ok merr, við kú. Þrjú vetrgǫmul hross við kú, ok er eitt hestr. Ef maðr geldr merhross vetrgamalt fyrir þriðjung kúgildis, þá skal fylgja eyrir. Þetta skulu vera meðalhross ok eigi verri. Stóðhestr ok sé verði betri fyrir sakir vígs, ok geldr hestr ok sé verði betri fyrir reiðar sakir, ok fylmerr í stóði, þat er metfé. Sýr tvévetr eða ellri ok níu grísir með við kú.

Breitt lérept þrjár alnir fyrir tvá aura. Ensk lérept tvíelnt tvær alnir fyrir eyri. Tvær merkr vax fyrir eyri. Skrúðklæði ný skorin eða óskorin. Hafnar vaðmál ný ok onoten. Hafnar feldir nýir. Katta skinn ok lamba skinn ný. Flatt smíði nýtt ok vǫru smíði. Teint járn. Eirkatlar nýir. Þat er allt metfé.

Allt metfé þat er gjalda skal skulu þeir taka til er gjǫld eigusk við sinn mann hvárr lǫgmetanda ok lǫgsjáanda. En ef þeir verða eigi ásáttir, þá skulu þeir hluta ok meta við eið sá er hlýtr. Þrjár vættir gamalla sauða ullar við kú. Þrjár vættir mjǫl vægs matar við kú. Vætt gamalla sauða ullar eða ǫldungs húð, ok bæta eyri hvárt. Tvær kýrhúðir við ǫldungs húð. Rétt er ok ef snøggvar ær eru goldnar, at láta fylgja vætt ullar tuttugu ám.

Sá er réttr konungs ór noregi á íslandi at sjálf stefnt skal sǫkum hans vera, ok at lǫgum þar lands manna sœkja. Lǫg ok rétt skulu hans menn þar hafa slíkan sem lands menn. Arf skal taka á íslandi frændi eða félagi. En ef þeir eru eigi til, þá skal bíða þaðan erfingja.

Íslendingar eigu at hafa hǫlds rétt í noregi. Arf eigu at taka í noregi af íslandi næsta brœðra, slíkt konur sem karlar eða nánara menn. Eiðr þriggja manna skal sanna frændsemi þá er menn vilja þess beiða. En ef eigi er hér arftǫkumaðr, þá skal halda hér fé þat sá maðr vetr þrjá er hann var í húsum með nema fyrr komi næsta bróðir eða nánari maðr.

Íslendingar skulu engi toll gjalda í noregi nema landaura, eða varð mǫnnum í kaupǫngum. Karlmenn frjálsir þeir er fullan rétt eigu skulu gjalda landaura sex feldi ok sex alnir vaðmáls eða hálfa mǫrk silfrs. Þá er komit til þess gjalds er menn koma í akkeris sát eða í landfestar.

Íslendingar eigu í noregi at njóta vats ok viðar. En þar at eins eigu þeir at hǫggva við þann allan er þeir vilja er konungs mǫrk er.

Þá eru íslendingar skyldir útfarar með konungi er herr er víss í noregi ok almenningr er úti. Þá skal eptir sitja hinn þriði hverr en tveir fara. Noreg eru íslendingar skyldir at verja með konungi en eigi til lengri herferða.

Eigi skal taka þat fé af íslendingum í noregi er tœmisk í annars konungs veldi. Út fǫr eigu íslendingar til íslands nema víss sé herr í noregi. En íslendingar eigu at fara af sínu landi til hvers lands er þeir vilja.

En ef íslendingar gjalda landaura í eyjum eða á hjaltlandi þá eru þeir eigi skyldir at gjalda aðra landaura í noregi, nema þeir fari út á milli. Karlmaðr hverr á útan at fara heill ok hraustr er landaura má gjalda. En búferla eigu útan at fara þeir er ómǫgum sínum megu við um veita ok útgerðir þær gera. Ok kona hver sú er fylgir bóanda sínum eða feðr eða syni eða bróður ef hon á þrjár merkr fjár.

Ef útlendr maðr andask hér þá skal húsbóndi taka af sex aura talða til þurftar honum. En síðan skal hann láta húsfasta menn fjóra þá er næstir eru á tvær hendr virða fé þat. Ef næstabróðir eða nánari maðr kømr til þá skal hann æsta taks at bjarkeyjarrétti til móts. Taks æstingar váttar eru eigi skyldir at vinna eiða. ef húsbóndi gengr í gegn taks æstingu ámóti. Frændsemi skal sá maðr telja er fé heimtir með sér ok enum dauða ok vinna eið at, ok svá at því at hann tekr þat fé til úthafnar ok vill erfingjum fœra á næsta sumri ef hann má. Sannanarmenn hans tveir skulu eiða vinna at sú er frændsemis tala sǫnn ok eru þeir eigi skyldir at telja frændsemi ok eigi at fela fleira undir eið. Þá eigu býjarmenn at leggja dóm á ok veita vápnatak at. Síðan skal húsbóndi reiða fé af hendi ok leggja eið á at þat fé er allt af hendi goldit er hinn dauði átti.

Ef maðr týnir svá fé sínu at hann á eigi hag at gjalda alla landaura þá er hann eigi skyldr at gjalda. Ef þeir menn verða sæhafa í noreg er vart hafa til grœnlands eða fara í landaleitan, eða slítr þá út frá íslandi þá er þeir vildi fœra skip sín milli hafna, þá eru þeir eigi skyldir at gjalda landaura.

Þann rétt ok þau lǫg gaf Óláfr hinn helgi konungr íslendingum, er hér er merkðr.

Gizurr biskup ok Teitr filius eius. Markús. Hreinn. Einarr. Bjǫrn. Guðmundr. Daði. Hólmsteinn.

Þeir sóru þess, at Ísleifr biskup ok menn með honum svǫrðu til þess réttar sem hér er merkðr, at þann rétt gaf Óláfr enn helgi íslendingum eða betra.