Bókastaðir

Lǫghreppar skulu vera á landi hér. En þat er lǫghreppr er tuttugu bóendr eru í eða fleiri. Því at eins skulu vera færri ef lǫgréttumenn hafa lofat. Þeir bóendr skulu eiga at gegna þingfararkaupi er til hreppatals eru taldir. Þó at maðr skipti hreppum sínum í fjórðunga eða í þriðjunga eða svá sem þeir vilja skipt hafa til matgjafa eða til tíundar skiptis, ok er rétt at þeir verði þar færri í hlut hreppsins en tuttugu. Svá skulu hreppar settir at hverr bóandi skal sitja et næsta ǫðrum; skulu svá hreppar allir settir sem nú eru.

Landeigendr fimm skulu vera teknir til sóknar í hrepp hverjum at sœkja þá menn alla er óskil gera í hreppinum ok svá at skipta tíundum manna ok matgjǫfum, eða sjá eiða at mǫnnum. Rétt er at þeir menn sé eigi landeigendr er sóknarmenn eru í hrepp ef hreppsmenn eru allir á þat sáttir.

Ef maðr sitr at hreppamóti ok kømr hann í annan hrepp með bú sitt, þá á hann kost at kjósa sik annan hrepp með bú sitt ef hinir eru þó tuttugu eptir eða fleiri, enda lofi hinir er fyrir sitja. Þeir menn eru til þess skyldir er til sóknar hafa hlotisk, eða svá eru til teknir at allir hreppsmenn eru á þat sáttir at skipta matgjǫfum ok tíundum ok manneldi í sínum hrepp hverir sóknarmenn. Þeir skulu svá skipta manneldi at þar verði jafn mikil gisting á hundraði hverju skuldlausu þeirra manna er þar búa í hrepp. Hreppsmenn eru skyldir at ala þá menn er sóknarmenn skipta á hendr þeim til eldis. Þeim mǫnnum skulu þeir skipta á hendr þeim er þeir verða þar þrotráða í hrepp, ok þeim er svá koma á hendr þeim er þeir vissu eigi þá von til er þeir byggðu lǫnd sín eða tóku sér hjú.

Sinni landsbyggð skal hverr maðr bjarga hvárt sem hann á í sínum hrepp eða í ǫðrum til fardaga þeirra er hann hefir þeim bygt. Þá skal hann láta neyta síns fjár fyrst, en ef þeim vinnr eigi sitt fé þǫrf, þá skal sá leggja sitt fé fyrir þá er þeim bygði, eða fœra þá menn til framfœrslu ella. Þriggja marka sekð varðar ef maðr bergr eigi sinni landsbyggð.

Þat er um fjórðungs ómaga ok um þá menn er hreppsmenn eru skyldir at ala, at þeir skulu þá ala jafn vel sem hjú sín ok fá þeim klæði. Þá menn skal eigi af landi selja né í skuld taka. Ef erfingjar ómagana eru í tveim hreppum þá skulu þeir skipta þeim ómǫgum ok fœra þá á millum hreppa til framfœrslu sína. Eigi skulu þeir láta ganga þá með húsum.

Ef maðr lætr ganga sinn ómaga í hrepp eða skýtr niðr eða fœrir í hrepp annan en vera eigi, eða hleypsk frá, ok varðar þriggja marka sekð. Ok skal honum fœra en láta eigi ganga með húsum.

Ef ómagi er þar fœrðr í hrepp at ólǫgum á hendr manni eða er þar skotit í hrepp, þá skal sá maðr er ómaginn er fœrðr skera kross ef hann þykkisk hrepps fundar þarfi ok bera þar til næsta húss ok nefna þar hrepps fund at sín sjau nátta fresti eða meira mæli ok kveða hvert hinn skal bera kross. Síðan skal hverr þeirra láta bera frá sér svá sem sá mælti er skar ok láta fara sem dagr deilisk. Ef menn dvelja kross fyrna eða koma þeir eigi til hrepps fundarins, þá varðar þat hverjum þeirra þriggja marka sekð. En þá dvelja þeir kross fyrna ef þeir fœra eigi þegar af hendi sér er þeir vitu at kross kom nauðsynjalaust. En þá koma menn eigi til hrepps fundar ef eigi koma fyrir miðjan dag þann er á er kveðit.

Allir bœndr skulu bera hrepps fundar boð þeir er í hrepp eru saman, þó at þeir sé sumir óauðgari en þeir eigi þingfararkaupi at gegna, enda eru þeir ok jafn skyldir allir at koma til hrepps fundarins. Menn eru jafn skyldir þá at koma til hrepps fundar ef menn vitu þótt eigi fylgi kross boðinu á hendr þeim.

Sóknarmenn eigu jafnt at skipta þeim mǫnnum á hendr er heima sitja manneldi sem hinum er þar eru. Eigi skulu þeir bæði senn ala þá menn er þar eigu at fara í hrepp karlmann ok konu barnbœra. Skalat svá skipta manneldi á hendr þeim at þau sé bæði senn þar.

Menn eigu eigi at ala gǫngumenn útan hrepps, en ef ala ok varðar þat þriggja marka sekð. Þat varðar ok þriggja marka sekð, ef þeir ala eigi þá menn sem hjú sín er sóknarmenn hafa skipt á hendr þeim, eða gefa eigi svá matgjafar sem skipt var.

Hvervetna þess er maðr gørir svá illa við þann mann er hann skyldi fram fœra at honum sé óvært við, hvárt er hann hefir hann með sér eða felr hann inni, þá á hverr maðr kost er vill at taka þann mann af þeirri vist er honum er óvært við, ok fá honum vist betri ok heimta fúlgur tvennar at hinum slíkar sem búar fimm virða við bók heimilisbúar þess er heimta á fúlgurnar.

Þar eru tvennir aðiljar þeirrar sakar við bóanda ef hann gefr eigi matgjǫf þeim manni er honum var skipt at gefa. Þar er aðili sóknarmaðr í hrepp, enda er sá aðili er þiggja skyldi.

Sóknarmenn eru jafn skyldir at ala menn í hrepp ok gefa matgjafar sem aðrir menn, enda eru sóknarmenn sekir þrim mǫrkum ef þeir sœkja eigi þá menn í hrepp er eigi gefa matgjafir, eða ala eigi þá menn er sóknarmenn hafa skipt á hendr þeim at réttu, eða sœkja eigi hrepps fundi, eða bera eigi hrepps fundar boð, eða ala útan hrepps menn.

Ef maðr vill annan sœkja at hreppa dómi, þar skal sóknari fara ok marka dómstað í ǫrvar skots helgi útan garðs þess manns er hann vill sœkja ok marka til síns heimilis þar er hvárki sé akr né engi. Hann skal þat gera rúmhelgan dag. Hann skal fara til húss þess manns er hann vill sœkja, ok nefna vátta í þat vætti, at "ek legg dómstefnu við þik", ok nefna hann, "sjau nátta fresti at vit skulum dóm eiga", koma þar svá at dómr sé nefndr fyrir miðjan dag, ok kveða á dómstaðinn. En síðan stefna honum um þat sem hann vill hann sœkja um ok til þess dóms er hann hefir lagðan ok telja honum varða þriggja marka sekð. Sóknarinn skal kveðja heimilisbúa fimm þess er sóttr er um þat sem hann hefir stefnt um ok kveðja þrim nóttum fyrir dóminn eða meira mæli ok kveðja rúmhelgan dag ok svá stefna.

Hvárr þeirra skal hafa innan hrepps menn til dóms ok skal hvárr þeirra hafa tíu menn ok taka þar ór dómendr ok vátta; kviðmenn skulu at fornaði. Þrjá menn skal hvárr þeirra nefna í dóm. Nú vill verjandinn eigi nefna dóminn, þá skal sœkjandinn nefna allan dóminn, ok er þat jafn rétt sem þeir hefði báðir nefndan dóminn.

Dómr skal vera rúmhelgan dag. Dómr skal eigi vera um langa fǫstu né um lǫghelgar tíðir. Eigi skal dómr vera þær vikur sex tvær fyrir alþingi ok þingvikur tvær ok tvær vikur eptir alþingi enar næstu.

Þá er dómr er nefndr at hvárr þeirra skal bjóða til ruðningar ǫðrum at ryðja dóm þann ok skal svá ryðja dóm þann sem kvið. Sá skal bjóða til ruðningar um kviðinn er kvaddi ok bjóða þeim er um er kvatt. Fullr er kviðr þótt griðmenn sé tveir í ef búar eru ór ruddir. Þeir skulu eiða vinna þar sem at þinga dómi.

Ef þeir hafa fleiri menn til dóms en tíu hvárr þeirra þá verðr sá þeirra útlagr þrim mǫrkum er til þess biðr menn enda er útlagr hverr þeirra er varnar til farar eða nǫkkurs þess er þarf til at hafa innan hrepps manna. Ef útan hrepps menn koma til dóms ok skulu þeir eigi vera í lǫgskilum. En ef þeir mæla lǫgskil þá er þat sem þeir mæli ekki.

Ef þat berr kviðr á mann at hann hafi alit útan hrepps menn, þá á hinn beiða sér bjargkviðar at bera um þat hvárt hann hugði at hinn væri heimilisfastr eða eigi. Nú berr þat kviðr at hann hygði at hann ætti heimili, þá versk hann sǫkinni.

Þeir dómendr skulu sitt mál hafa er fleiri eru saman þar. En ef þeir eru jafn margir, þá skal áfall dœma.

Þeir menn er at skipum eigu búðir, þeir skulu eigi ala útan hrepps menn, né konur þær er barnbœrar eru, þó at þær sé innan hrepps menn. Þá menn skulu menn eigi ala er gǫngumenn eru. Svá skal fara at sókn allri við skipamenn sem við bóendr, nema þat at sá er sœkja vill skipamenn um manneldi skal leggja dómstefnu heima at sín, enda skal hann sœkjandinn hafa svá marga menn sem hann vill til dóms, en verjandinn tíu menn, ok á skipamaðr slíka vǫrn fyrir sik sem bóndinn. Þeir skulu þann dag lúka dómi sínum er þeir koma til. Dómr á at dœma gjald á hendr skipamǫnnum fjórtán nóttum eptir dóminn þar sem dómr var áttr.

Gjald skal dœma á hendr bóndanum þórsdag þann er sjau vikur eru af sumri. Þar í dómstaðnum víti gjald, en matgjald fjórtán nóttum eptir dóminn, ef um þat er sótt. Ef þeir eigu gjald haga saman ok skal þar gjalda vítit.

Víti skal gjalda í lǫgaurum, enda er rétt at gjalda í gripum, en gripir skulu vera eigi verri en tveggja aura sé verðir inn ódýrsti. Þat fé skal ǫfundlaust vera. Lǫgmetendr skulu þeir hafa til fjár mets þess sá er taka skal ok gjalda. Þeir skulu meta til fullra aura. Þar er dómr dœmir gjald, þá skal dœma fyrir miðjan dag, enda skulu þeir svá til koma, sá er taka skal ok gjalda.

Ef glepja dóm þá varðar fjǫrbaugsgarð þeim manni er þat gerir. Þeirri sǫk skal stefna heiman ok kveðja heimilisbúa níu til alþingis þess er sóttr er.

Héraðssókn skal upp vera hǫfð á fjórtán nóttum þeim enum næstum er sóknaraðili veit sǫkina. Ef víti verðr svá nær þingi at eigi mátti sœkja at héraðs dómi, þá skal sóknarmaðr í hrepp stefna heiman þeirri sǫk ok kveðja heimilisbúa fimm til alþingis þess er sóttr er.

Ef sóknarmenn vilja eigi sœkja at hreppa dómi, þá á hverr at sœkja er vill þær sakir innan hrepps manna ok stefna til þings. Þar er sóknarmenn vilja eigi sœkja þær sakir er þeir eru til teknir ok varðar þeim þat þriggja marka sekð ok eigu hreppsmenn þær sakir. Stefna skal heiman þeim sǫkum ok kveðja heimilisbúa fimm til alþingis þess er sóttr er, eða sá er vill ef þeir vilja eigi sótt hafa.

Ef annarr maðr sœkir þá sǫk en sóknarmaðr er til er tekinn ok stefnir til þings ok bregðr sǫkinni við þann er sœkja skyldi, sóknarinn á kost þó at sœkja ef hann vill ef getr þann kvið at hann vissi eigi svá at hann mætti dóminn hafa áttan fjórtán nóttum fyrir alþingi, at hinn hefði gǫrva sǫkina þá er hinn hefir stefnt um enda berr þat kviðr at hann mundi þó sœkja um þótt hinn hefði eigi stefnt.

Rétt er at sóknarmenn skipti hrepps mǫnnum með sér hverja hverr þeirra skal sœkja þeirra manna er óskil gøra í hrepp ok skal þá hverr þeirra sœkja er skipt er til handa.

Hvervetna þess er fjárvíti eru dœmd af hreppa máli at þinga dómi, þat skal dœma á fjórtán nóttum eptir vápnatak í ǫrvar skots helgi útan garðs, þar er hvárki sé akr né engi, þangat frá garði er sá á heimili er sótti.

Hverr maðr skal þar eiga lǫghrepp sem hann hefir á framfœrslu verit nema hann sé at lǫgum af kominn eða þar ellegar sem næsta brœðra hans er vistfastr eða nánari maðr. En þat er rétt at ala þá menn er fara til lǫghrepps síns náttverðar eldi, því at eins at dagverði ef lǫgheilagt er. En þá er þeir koma í lǫghrepp sinn þá eru þeir bóendr er þingfararkaupi eigu at gegna allir skyldir at ala þá menn slíku eldi sem hrepps menn verða ásáttir, nema þeir fœri þá á framfœrslur. En ef þeir verða veðrfastir eða meina þeim vǫtn eða firðir þá er rétt at ala þá menn meðan maðr vill, enu sama eldinu.

Ef þeir menn eru framfœrslu lausir er engi eigu næsta brœðra vistfastan eða nánara mann, þá eru landsmenn allir skyldir at ala þá menn slíku eldi sem hinum var mælt áðan. Eigi skal gǫngumǫnnum veita húsrúm þeim er eigi er eldi mælt, ok engar veizlur nema til skúa eða til fata.

En afbrigð ǫll þessa máls hvárts menn eru vanalnir eða ofalnir, þá varðar fjǫrbaugsgarð. Eigu hreppssóknarmenn þær sakar. Nú þykkir biskupi eigi gaumr at gefinn þá er rétt at hann fái mann til sóknar. En þar er hrepps menn gera eigi sœkja, þá er útan hrepps mǫnnum rétt at taka til sókna svá sem um aðrar hreppssóknir. En fjǫrbaugsgarð varðar þeim mǫnnum er til sóknar eru teknir ef þeir sœkja eigi.

En fimm búa skal kveðja til fjǫrbaugssaka allra þeirra á þingi. Þat er rétt at stefna heiman at lǫgheimili manns þar er hann heyri sjálfr til alþingis eða til várþings þess er sá er í er sóttr er. Rétt er at lýsa at þinglausnum til sóknar annat sumar.

Ef menn stefna þeim sǫkum í gǫgn er þat berr kviðr at eigi mundi ellegar sóttar vera þá eigu þær eigi at metask.

Þar er menn eru sóttir um manneldi, þá er þat lǫgvǫrn ef þeir geta þann kvið at þeir hugðu at þeir ætti at ala þá menn. Þat er enn lǫgvǫrn ef maðr býðr gørð biskups á ok handsalar þat, þá skal því eigi níta. Þat er enn lǫgvǫrn ef menn taka gǫngumenn ok hýða fullri hýðingu. Verðr þó rétt at aðrir bóendr hverfi at at hýða einn mann. Metask þær varnir um þær sakir allar er þeir hǫfðu áðr gervar áðr barsmíðin væri.

Biskupar eigu at þoka þessu máli ef þeir vilja ok hafa uppi í lǫgréttu. Þeim mǫnnum er rétt lǫgvǫrn sjá er til sóknar eru teknir ef þeir geta þann kvið at þeir vissu eigi at þær sakar vóru gǫrvar er þeir vóru sóttir um at þeir hǫfðu eigi til tekit. Þeir gǫngumenn eru til hýðingar taldir hér er eigi eru eldi mælt.

Þótt maðr gefi manni fé eða heimili á skuldar stǫðum þá kemskat hann til heimtingar um þat fé nema hinn seli honum sakar ok fjár heimtingar á hǫnd sér hvárum þeirra. En ef þeir játa at gjalda honum at ráði hins er fé átti þá á hann alt mál við þá en ekki við hinn er fé átti fyrir ǫndverðu.

Fjǫrbaugsgarð varðar ef maðr mælir við mann fullréttisorð, hvárt er hann mælir við hann á heyranda eða af heyranda enda á hann rétt ór fé hans átta aura ens fimmta tigar ef hann verðr sekr um. En þat er fullrétti ef maðr mælir þat við mann er eigi má ráða til góðs; hálfrétti er þat er ræðr til hvárstveggja, góðs ok ills. Þat á hvergi at standa á millum manna nema griðmaðr mæli við bóanda eða þræll við frjálsan mann. Þeir skulu svá sœkja um orð þat sem fullrétti sé mælt. Þat á griðmaðr til varnar fyrir sik at fara ór griði sínu ok hafa ekki vistar sínar þá fellr sú sǫk niðr við hann. Svá skal vera orð hvert sem mælt er, skal ekki at skáldskapar máli ráða.

Ef maðr heyrir á ok skal hann nefna vátta at orðinu. Ef menn segjask ór vætti því þá varðar þeim þriggja marka útlegð, enda eru þeir þá jafn skyldir at bera vætti sem áðr. Ef þeir eru tveir saman ok sé eigi kostr at nefna vátta at, þá skal hann hefna orði orðs. Nú ef hann segir frá ok hœlisk þá varðar fjǫrbaugsgarð, ok er þá bakmæli; skal hann sœkja við tylftarkvið. Ef hinn þriði maðr heyrir ok er kostr þá at sœkja við tylftarkvið.

Ef maðr mælir við mann á alþingi ok eyksk þá þar réttr manns hálfu. Ef maðr mælir við mann af heyranda ok er kostr at sœkja til ens þriðja alþingis þaðan frá er hann fregn, ok sœkja hvárt er hann vill við tylftarkvið eða við heyrinorð fimm manna landeiganda þeirra er réttir sé í kviðum hvárts mælt var fyrir ǫllum saman eða sér hverjum þeirra, ok skulu þeir at dómi leggja þat undir þegnskap sinn at þeir heyrðu þat mál ór hans munni.

Ef maðr bregðr manni brigzlum eða mælir honum á ljótt þótt hann segi satt ok varðar fjǫrbaugsgarð. Skal sœkja við váttorð ef hann heyrir á en ella við fimm manna heyrinorð eða tylftarkvið.

Ef maðr gefr manni nafn annat en hann eigi áðr, ok varðar fjǫrbaugsgarð ef hann vill reiðask við; svá ok þeim er reiðir til háðungar manni ok varðar fjǫrbaugsgarð. Skal við tylftarkvið sœkja. Ef maðr mælir við mann háðung eða gørir ýki um ok varðar fjǫrbaugsgarð. Skal sœkja við tylftarkvið.

Ef maðr gørir manni níð ok varðar fjǫrbaugsgarð. En þat eru níð ef maðr skerr manni tréníð eða rístr eða reisir manni níðstǫng. Skal sœkja við tylftarkvið.

Hvárki á maðr at yrkja um mann lǫst né lof. Skalat maðr reiðask við fjórðungi vísu nema lastmæli sé í.

Ef maðr yrkir tvau orð en annarr ǫnnur tvau ef þeir ráða báðir um ok varðar skóggang ef lǫstr er í eða háðung. Ef maðr yrkir þá vísu um mann er eigi er háðung í, ok varðar þriggja marka sekð; ef hann yrkir fleira um mann ok varðar fjǫrbaugsgarð, þótt eigi sé háðung í. Skóggang varðar ef maðr yrkir um mann hálfa vísu þá er lǫstr er í eða háðung eða lof þat er hann yrkir til háðungar. Ef hann kveðr þat eða kennir ǫðrum manni ok er þat ǫnnur sǫk ok varðar skóggang. Svá varðar ok hverjum er nemr.

Þótt fjórir menn yrki helming ok varðar skóggang hverjum þeirra ok skal sœkja sem um annan skáldskap. Sú reiðing varðar ok skóggang er til háðungar metsk.

Stefnusǫk er um skáldskap ok sókn til ens þriðja þings þaðan frá er hann fregn en búa skal kveðja til níu á þingi enda er kostr at sœkja við tylftarkvið. Slíkt varðar meðfǫr sem verken enda varðar ekki hvárt fyrr sœkir ok skal við en sǫmu gǫgn sœkja.

Skóggang varðar þótt maðr yrki um dauðan mann kristinn eða kvæði þat er um dauðan mann er ort til lýta eða til háðungar; ferr svá sǫk sú sem vígsǫk. Ef maðr heyrir í skáldskap orð þat er maðr á vígt um at hann sé ragr eða stroðinn, hefnir hann vígi eða áverkum ok skal hann um illmæli sœkja.

Ef maðr kveðr níð um mann at lǫgbergi ok varðar skóggang enda fellr sá óheilagr fyrir honum til þess alþingis er næst er eptir ok skal hann kveðja vettvangsbúa um þat hvárt hann hafði kveðit þat níð eða eigi honum til háðungar.

Ef maðr yrkir háðung um konung dana eða svía eða norðmanna ok varðar skóggang ok eigu húskarlar þeirra sakarnar; ef þeir vilja eigi, ok á sá sǫk er vill.

Ef maðr yrkir mansǫng um konu ok varðar skóggang. Kona á sǫk ef hon er tuttugu eða ellri; ef hon vill eigi sœkja láta, ok á lǫgráðandi hennar sǫkina. Ef maðr kveðr skáldskap til háðungar manni þótt um annan sé ort eða snýr maðr á hǫnd honum nǫkkuru orði í, ok varðar þat skóggang. Skal sœkja sem annan skáldskap.

Þar er maðr vill stefna um skáldskap ok skal hann kveða fyrir váttum sínum svá at heyri lǫgfastir menn ef þeir eru hjá ok svá fyrir þeim er í túni eru fyrir helming vísu eða lengra í þeim stað ok nefna síðan vátta ok stefna. Þá er sá maðr kømr at dómi er sœkir um skáldskap skal hann nefna vátta at því at hann býðr goða þeim er hann hefir kvaddan tylftarkviðar eða búum ef hann hefir þá til kvadda at heyra þann skáldskap er hann hefir stefnt um en síðan skal hann kveða þann skáldskap í dóm fram.

Þar er maðr stefnir einum manni tveim sǫkum annarri um skáldskap en annarri um meðfǫr í enum sama stað um enn sama skáldskap, þá er kostr at kveða einu sinni skáldskap þann er hann stefndi um þótt tvær væri stefnurnar. Enda er rétt at kveða einu sinni í dóm fram þótt tvær sé sakar ef hann stefndi svá um.

Ef maðr lýsir at lǫgbergi sǫk á hǫnd manni um skáldskap ok skal hann kveða fyrr en hann lýsi um enda er hann eigi skyldr at kveða et eptra sumarit at lǫgbergi nema hann vili. Þótt eitt orð sé ort um mann ok fari þó helmingr saman eða lengra, þá er kostr at sœkja um ok láta varða skóggang.

Ef maðr yrkir víðáttuskáldskap ok á maðr kost at dragask undir sá er vill ok stefna um þóat kviðr beri at hann hafi eigi ort um þann er sœkir um en þat beri at hann hafi ort ok seksk hann þó um víðáttuskáldskap. Þat er víðáttuskáldskapr ef maðr yrkir um engi mann einkum ok ferr þat þó um hérað innan ok varðar skóggang.