Bókastaðir

Þat skal hverr maðr hafa á landi ossu er á, nema gefit vili hafa eða goldit. Ef maðr tekr þat er annarr maðr á ólofat ok á maðr at fœra þat til gǫrtœkis ef pennings er vert eða meira. Svá skal stefna sá er á gripinn um gǫrtœki ok til gjalda tvennra slíkra sem búar meta ok láta varða þriggja marka sekð ok kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttr er.

Ef maðr tekr fé frá manni þat er vert er hálfs eyris eða meira fjár, ok leynir sá eigi er tekit hefir, ok varðar þat skóggang, ok skal stefna um tǫkuna um þat at hann vili sér fé nýta en eigi um þjófskap. Ef maðr tekr fé frá manni hálfs eyris vert eða meira ok leynir þjóflaunum, þá er kostr at fœra til þjófskapar ok stefna ok telja hann sekjan skógarmann ef kviðr berr hann sannan at sǫk, ok kveðja til tylftarkviðar.

Nú berr kviðr af honum ok er eigi sókn til þá at sœkja um illmælit, ef hann kvað svá at í stefnunni. Enda stefni hann af því at hann hygði hann sannan at en eigi fyrir háðungar sakir.

Ef maðr stefnir manni efalaust um þat at hann hafi því stolit ef kviðr berr hann ósannan at, ok er þá sókn til illmælisins. Hann á kost at nefna sér vátta þá þegar ef hann heyrir ok stefna um illmælit, ok telja varða fjǫrbaugsgarð, ok sœkja við váttorð. Enda á hann kost at nefna vátta at framsǫgunni ok stefna um illmælit at lǫgbergi síðan er kviðr bar af honum ok sœkja et sama sumar. Þess er ok kostr at stefna síðarr um illmælit ok sœkja við tylftarkvið. Enda nýtr hann eigi bjargkviðar ef hann stefndi efalaust. Ef maðr stefnir þeim manni um þjófskap er áðr hefir kunnr ok sannr orðinn at þjófskap ok varðar þat eigi við lǫg þótt þá verði hann ósannr at, ef hann stefndi af því at hann hugði hann sannan at, ok hann vissi hann eigi ósannan at.

Þjófsǫk skal sótt á enu þriðja þingi þaðan frá er hann spyrr sóknaraðilinn. Aldrigi fyrnisk leynd þjófsǫk. Svá skal sœkja at ǫllu um fjártǫkuna þar er maðr lætr skóggang varða sem þjófsǫk fyrirutan atkvæði. Gǫrtœkis sǫk fyrnisk eigi. Kost á maðr at hǫfða sǫk við hvárn er vill þann er gripinn hefir at halda eða hinn er hann hyggr at stolit hafi.

Jafn mikit varðar manni ef hann þiggr eða kaupir vísvitandi þjófstolit sem hinum er stal. Sá er þjófs nautr, ok svá þeim er réð þjófráðum, þá skal sœkja við en sǫmu gǫgn sem þjófinum. Ef maðr selr manni eða gefr þat er hann veit at þjófstolit er, ok villir hann heimild at, þóat hann vissi eigi þá er honum var heimildr, ok varðar skóggang við hvárntveggja þann er hefir gripinn seldan ok svá þann er átti. Skal sœkja við tylftarkvið.

Hvar þess er maðr hefir heimild til þess gripar er tekinn er frá manni eða stolinn, ok hugði hann sér heimilan mundu verða þótt hann fregni síðarr annat, ok er honum rétt at halda þeim grip til dóms. Þar er maðr þermlask síns gripar ok þykkisk hann vita at maðr hefir grip þann at halda, sá er keyptan hefir eða þegin eða at láni ok náir hann eigi at sjá. Sá er gripinn á skal beiða með vátta at hinn sýni honum gripinn eða seli fram. Ef hinn selr eigi fram þá er kostr at fela ábyrgð á hendi honum til dóms, ok stefna honum til brigðar ok til útgǫngu ok láta varða þriggja marka útlegð, ef hinn sýnir eigi gripinn lengr er beiðt er.

Ef maðr kennir grip í hǫndum manni ok kvezk sá eiga at gjǫf eða at kaupi, eða at varðveizlu, ef hinn tekr á brott ok varðar þat skóggang.

Þat er handrán ef sá tekr ór hendi honum eða af honum. Ef maðr heldr eigi á ok kvezk hann þó eiga, en hinn tekr þann grip á brott, ok er þat rauða rán, varðar þat skóggang. At hvárritveggju atferð þeirri þá seksk maðr þar á sínu eigni, ef hann tekr af þeim manni er heimild hefir til. Þá hefir maðr heimild til, ef sá maðr heimilar honum er forráð á aura sinna ok hann hyggr at sá mætti honum heimilat vinna þann grip en eigi ellegar. Rauða rán skal svá sœkja at kveðja skal til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttr er.

Ef maðr finnr grip sinn úti eða inni ok tekr hann á brott, ok skal hann segja lǫgfǫstum mǫnnum til ef þeir eru hjá þar á þeim bœ. En ef þeir eru eigi hjá þá skal hann fara leið sína ok segja á næsta bœ, ok mæla svá. "Ef nǫkkurr kennir sér þenna grip komi sá þingat til mín ok kveða á hvar hann á heima ok feli mér ábyrgð á hendi til dóms." Því at eins skal hann svá með fara ef hann átti þá er frá honum villtisk. Ef maðr vill brigða grip þann þá skal hann koma til á enum næsta mánaði ok fela honum ábyrgð á hendi til dóms.

Hvárs átuþýfi er meiri eða minni þá er maðr stelr því er ætt er, eða blóðugri bráð, þá er kostr at stefna til skógar.

Hvárt er maðr missir fjár síns tveggja aura eða meira við einn mann á tólf mánuðum. Þar er kostr at stefna um stuld þann til þrældóms ef hann hefir þjóflaunum leynt, svá sem þræll væri faðir hans en ambátt móðir, ok felli hann á nauðigr á jǫrð, telja sér fé hans allt. Þar skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttr er, hvárt hann hafi því fé stolit á þeim tólf mánuðum, ok nefna hann, ok þjóflaunum leynt, eða hafi hann eigi. Ef kviðr berr hann sannan at því, þá á at dœma hann þræl fastan á fótum ok hinum fé hans. Sá skal ok hafa ómaga þrælsins ef eru er hann sœkir til þrældóms. Sá á kost at leggja lǫgskuld á ómaga þrælsins. Honum skal frelsi gefa ef hann þykkir þess verðr vera ok skal hann í frjálsgjafa ætt at framfœrslu ok at arftǫku.

Sá maðr er missir fjár síns, hann á at rannsaka ef hann vill. Hann skal biðja menn til rannsóknar með sér innan hús ok af næstum bœjum til þess er hann hefir þriggja tiga manna. Ef menn vilja eigi fara með honum ok varðar þeim þriggja marka útlegð. Hann skal eigi fleiri menn hafa en þrjá tigu. Hann skal þar upp hefja rannsókn er hann vill.

Ef hann vill fleiri bólstaði rannsaka en einn ok skal hann eigi yfir hefja rannsókn um þá bólstaði er þeim eru næstir er hann hóf upp rannsókn. Þeir lagsmenn skulu ganga at garði þar er þeir vilja rannsaka. Þeir skulu þrír einir í garð ganga ok til húss. Hann skal sjálfr enn þriði, eða sá maðr er hann fær til at mæla málum sínum.

Hann skal beiða bóanda þann er þar býr með vátta at hann ok þeir er fyrir eru festi þeim ok handsali grið at lǫgum til rannsóknar. Hann skal ok eigi hafa fleiri menn fyrir en þrjá tigu. Hann skal ok handsala þeim grið ok hvárir ǫðrum. Ef bóandi varnar griða ok varðar þat skóggang.

Nú lætr hann grið uppi ok handsalar, þá skal hvárr þeirra nefna þar sex menn ór annars flokki þá er hann vill í þau grið. Þá eru tólf menn í griðum af þeim sex tigum manna, en allir þeir sex tigir manna undir griðum. Bóndinn er eigi skyldr at láta grið uppi ef þeir eru fleiri saman en þrír tigir. Ef menn ganga í lið þeirra óbeðit ok varðar hverjum þeirra þriggja marka útlegð ok á sá sǫk er rannsaka vill. Ef hinn hefir fleiri menn fyrir en þrjá tigu ok varðar honum þat skóggang, ok er þá varnat griða.

Nú festa þeir grið með sér ok skulu þeir allir þá til dura ganga er áðr vóru utan garðs. Þeir skulu þá beiða bóndann með vátta at hann láti þeim rannsókn uppi. Honum varðar skóggang ef hann varnar rannsóknar. Þeir skulu beiða hann þess at út gangi menn þeir allir er inni eru þar áðr nema sá maðr einn er ljós beri fyrir þeim ok lúki lásum upp. Þegar er annan veg er beiðt rannsóknar en nú er talit, þá er hann eigi skyldr uppi at láta. Ef ǫnnur atferð er af bóndans hendi en sú er hér er nú talit at þeir eigu hann at beiða, ok er þá varnat rannsóknar.

Ef rannsókn er uppi látin, þá skulu þrír menn inn ganga af þeim er rannsaka vilja ok einn ór hina liði. Sá skal bera ljós fyrir ok lúka lásum upp. Þeir skulu fjórir menn inn ganga. Menn skulu láta rannsakask áðr gangi inn at eigi beri þeir fola á hendr mǫnnum, enda svá þeir er út ganga. Ef þeir vilja eigi láta hafa lykla at lúka lásum upp, ok verða lok þeirra óheilǫg við broti.

Þeir skulu enir sǫmu rannsaka í ǫllum stǫðum úti ok inni. Þeir skulu eigi óvíslega gera í rannsókn þann er hinum sé mein at, né fjárskaði er fyrir búa. Ef þeir bera ofrafli eða fara at ólǫgum at rannsókn annan veg en nú er talit ok varðar skóggang ef þeir finna eigi þar inni enda verði bóndinn ósannr at en ellegar varðar ekki. En þótt þeir finni inni þar fóla, ok skalat drepa þá menn né at þeim gera ekki nema þeim verði handnumit.

Svá skal at sókn fara um þann þjófskap sem þar er eigi er rannsakat. Ef þeir bera inn fola á hendr mǫnnum er rannsaka skulu eða láta bera aðra menn, þá varðar þeim skóggang enda varðar þeim þá þat allt er þeir fara at rannsókn slíkt sem áðr.

Nú skal um sakir þær allar er af rannsókn gerask stefna heiman ok kveðja heimilisbúa fimm til á þingi þess er sóttr er.

Ef maðr tekr grip manns at hýbýlum ok vill hann kalla sér misfanga, þá skal hann þann grip hafa aptr borinn á viku fresti eða fyrr ok selja í hǫnd þeim manni er þar býr næst því er hinn mistók gripinn ef hinn er eigi þar er á. Nú vill sá eigi við taka þá skal hann heim hafa með sér ok segja til síns heimilis ok ábyrgjask, enda hafa til þings et næsta sumar ok segja til at lǫgbergi. Svá skal sœkja sem um aðrar fjártǫkur, ef maðr ferr eigi svá með sem nú er tínt eða svá ef eigi er misfangi þótt svá sé kallat.

Þar á misfanga at bera er maðr tekr þess kyns grip á brott sem hann lætr eptir í vápnum, en hross þess kyns sem hann átti ok svá lítt, enda svá um aðra gripi sem nú er tínt, hvárt er kykfé eða aðrir gripir. Þá skal hann þess kyns grip á brott hafa sem hann átti ok með þeim lit, ok er þó því at einu misfangi ef búar vilja svá borit hafa. Ok ef sá maðr er þann grip átti tekr ok hins grip at misfanga ok skal svá með fara et sama sem hinum var áðr til handa talit, ok er þar hvárumtveggja misfangi.

Ef maðr tekr grip annars manns á alþingi eða á fjǫllum uppi eða at óbygðum at misfanga, ok finnr hann eigi áðr hann kømr í hérað, þá skal segja til búum þeim þrim er þar eru næstir á gǫtu hans þegar er hann finnr at hann hefir mistekit ok seksk hann þá eigi á með fǫr þess gripar, en hann skal ábyrgjask ok hafa til alþingis annat sumar ef hann mistók þar. Hinn seksk ok eigi á með fǫr hans gripar ef sá hafði í ombon þann á brott hafðan, ef sá ferr svá með sem hinum var til handa tínt. Maðr skal fœrt hafa hinum er á á hálfum mánaði þeim er hann veit misfenginn ef þeir eru samfjórðungs eða svá ef hann má komask á hálfum mánaði fyrir leiðar lengð þótt eigi sé samfjórðungs.