Bókastaðir

Maðr skal eigi selja fé sitt dýra á leigu en tíu aurar sé leigðir eyri til jafnlengðar hvatki fé sem er. Ef hann selr dýra, ok á hann eigi til meira heimting en slíkra aura sem hann seldi, ok lǫgleigu með, en honum varðar þriggja marka sekt, hvárts er at hann selr dýra fé sitt at leiga eða metr dýra en at lǫgum. Sá á sǫk þá er hann selr fét dýra eða metr við, ef sá vill.

Svá skal maðr fé eindaga at kveða á dag þann er fé skal gjaldask ok á stað þann er fét skal gjaldask. Vel er ef fyrr geldsk. Þó verðr eindagi á at svá sé at kveðit at gjaldask skyli á skuldaþingi er menn hafa um nótt verit, ef á stað er kveðit. Nú kømr hann til eindagans, þá skal hann nefna vátta at hann er kominn til eindaga þess er mæltr var með þeim, ok er búinn at taka við fé því er þar er gjald mælt á, ok engi maðr geldr honum fé þat. Nú skal hann nefna vátta í annat sinn, at hann stefnir honum um svá marga aura svá stóra sem mæltir vóru hér at gjalda með okkr, stefna til gjalda ok til útgǫngu ok um hálfa fimmtu mǫrk álaga, ok kveða á þingit hvert hann stefnir, ok stefna lǫgstefnu.

Ef mæltir eru lǫgaurar með mǫnnum, ok eru lǫgaurar kýr ok ær. Þat er ok lǫgeyrir sex alnir vaðmáls eða vararfeldir svá at þeir þykki jafnir sem sex alnir vaðmáls. Brennt silfr er enn, ok er eyrir at mǫrk lǫgaura. Enda lǫgsilfr þat er meiri litr sé silfrs á en messingar ok þoli skor ok sé jafnt utan ok innan. Melrakka skinn sex þat er enn lǫgeyrir.

Ef maðr mælir svá at "þú skalt gjalda mér vaðmál ok skil ek frá annat fé alt" þá komrat hann ǫðru við. Ef maðr mælir svá at "þú skalt gjalda mér vaðmál" ok skilrat hann frá aðra aura, þá nítir hann eigi lǫgaurum ef þat berr kviðr at hinn hefir eigi vaðmál til at gjalda ok hann mátti eigi á því méli fá.

Ef þeir koma til báðir er mála eigusk við ok verða þeir eigi ásáttir, þá skal hvárrtveggi nefna til lǫgsjáanda af sinni hendi at sjá fé þat er þar skal gjaldask, ok skulu þeir sjá þat fé hvárt þat sé gildt eða eigi, hvergir aurar sem eru. Ef þeir verða eigi ásáttir þá skal sá þeirra hafa sitt mál er eið vill vinna. Ef þeir vilja vinna eiðinn báðir þá skulu þeir hluta. Ef lǫgsjáendr eru ósáttir á um þat hvárt þat sé lǫgsilfr eða eigi þá skal hvárr hina stefna lǫgsjáanda annars um þat at hann hafi þat kallat lǫgsilfr er eigi er ok láta varða þriggja marka útlegð. En álengr er sakar koma í dóm, ok verðr sá fésekr er dómǫndum þykkir rangara mælt hafa. Skal bera fram silfr ok láta sjá. Þeir skulu lǫgsjáendr vera er réttir sé at tengðum í kviðum við hvárntveggja þeirra.

Nú eru lǫgsjáendr ósáttir á um metorð ok vill annarr hluta en annarr eigi, þá skal eið vinna sá er hlutfallit býðr ef hann vill, ok meta, ok skal hans metorð þá standa. Verðr þat sem hinn mæli ekki er eigi vill hluta.

Ef maðr sendir annan mann til eindaga at gjalda fé fyrir sik, ok erat hinn skyldr við at taka, nema hann viti at sá maðr er heimilisfastr ok hann eigi svá fé at þat sé jafnmikit sem hitt er hann geldr, ef hann viðr eigi heimilt. Ef sá kømr til er gjalda skal ok lætr fé uppi, en hinn sendi menn til viðtǫkunnar. Nú nefnir gjaldandinn vátta, at hann lætr þat standa fyrir gjaldi at engi er viðtǫkumaðr þar réttr. Þá skal viðtǫkumaðrinn vátta sína láta vinna eiða, ok bera vætti þat at hann skyldi við fé því taka ok þeim málum mæla sem hinum byrjaði aðiljanum. Nú hefir hann eigi vættorð til, þá ef kviðr berr at hinn mundi eigi gjalda þóat vættorðit væri til borit, ok er þá jǫfn heimting til fjárins sem hinn hefði til viðtǫkunnar komit fyrir ǫndurðu sjálfr er fét átti at taka.

Ef eindagi verðr á lǫghelgum dǫgum eða um langa fǫstu, þá skal viðtǫkumaðrinn nefna vátta, at því at hann er búinn við fé at taka í þeim stað sem gjald var mælt, ok hann sér engi þar þann mann er því gjaldi haldi upp svá sem mælt var. Nefna skal hann vátta í annat sinn at því, at hann lætr þat standa fyrir stefnu þá, at lǫghelg tíð er þá eða langa fasta. Þá á hann at stefna enn næsta rúmhelgan dag í enum sama stað sem gjald var mælt.

Þar er maðr kømr til eindaga ok hann nefnir vátta at því at hann er búinn við fé því at taka er þar var gjald mælt, ok þar er eigi sá maðr er gjald reiði af hendi eða svá láti þat uppi sem mælt var, þá er rétt at hann stefni þar hinn næsta dag rúmhelgan, eða þar er hann hittir hann at máli sjálfan, eða at heimili hans at þriðja kosti, þóat þat sé síðarr, ok fylgja þó álǫgin ǫll slík sem á eindǫguðu fé ǫðru því er at eindaga er um stefnt. Þess á hann ok kost at segja lǫgleigur á fét at eindaganum, meðan stendr undir honum, enda segja slíkt at lǫgbergi et næsta sumar eptir. Þá hlýðir honum þat meðan hann man váttana. Ef eykthelgan dag er eindaginn, ok á maðr kost at stefna fyrir eykt ef hann vill, en við skal hann taka þótt við aptan gjaldisk, ef allr dagr var til stefnu.

Ef þeir koma báðir til eindaga, ok á sá kost er gjalda skal at bjóða hinum til heimilis þess er hann átti um vetrinn. Hann skal handsala at eindaganum at gjalda á fjórtán nátta fresti kýr eða ær á hǫnd sér. Svá þat ef hann vill gjalda í landi, tveggja aura fyrir einn, því landi er bœlt sé á hálfan bólstað eða meira. Svá ok ef hann vill í mani gjalda, tvá aura fyrir einn, ok á hann lausn á maninum enn næstu misseri ef hann hefir upp alit. Eigi skal maðr heim bjóða í annan fjórðung til gjalds.

Erat manni skylt at taka búfé fyrr en sex vikur eru af sumri, enda er eigi skylt við at taka síðar en átta vikur eru af sumri. Sá er fét reiðir skal kvatt hafa heimilisbúa fimm viku fyrr eða meira méli, at þeir komi til at miðjum degi ok meta fé þat með þeim við bók. Þeir skulu þeim mun ódýra virða fé þat en á skulda móti gekk, sem þeim þykkir verra þá við at taka.

Ef hinn kømr eigi til er við fénu skal taka né gørir annan mann, þá á gjaldandinn kosti þrjá, þann einn at reka fé til handa hinum er við átti at taka, en af skal hann segja ábyrgð sína álengr er metit er, ef hann lætr svá með fara sem hans ábyrgð sé á. Sá er annarr kostr at láta ganga í landi sínu. Sá er hinn þriði kostr at reka jafnrétt þann er hann á. Ef hinn kømr til ok tekr við kvikfé, ok skal hann bregða af marki á sauðum þann dag er hann hefir á brott. En af nauta marki skal hann brugðit hafa á fjórtán nóttum enum næstum. Ef viðtǫkumaðr kømr eigi til þá er eindaginn er, ok eru fjórtán nætr frá gengnar, þá eignask sá búfé er gjalda átti, þat er hann galt, ef eigi er af marki brugðit enn næsta dag, en hinn á øngva heimting til fjár er goldit var.

Ef sá kømr til eindaga er gjalda á fé en eigi hinn er við skal taka, þá skal hann bjóða með vátta fét ok nefna til lǫgmetanda af sinni hendi. Nú geldr hann þar silfr þá skal hann heim hafa þat. En hinn á eigi til meira heimting en til innstœða ef breklaust er uppi látit. Kost á gjaldandinn af at segja ábyrgð sína ok láta þar liggja fé allt eptir fyrir silfr utan, enda á hann kost at hafa allt fét heim ok hafa leigulaust fét þau misserin. En ef hann galt sauði ok kømr hinn eigi til at bregða af markinu, þá eignask gjaldandinn sauðina enn næsta dag eptir. Nú stefnir hann um fét, sá er á, þá skal hann neyta valorðs þess er hann bauð fét at gjalda. Þá skal sœkjandinn kveðja heimilisbúa hans fimm hvárt hann bauð af því at hann vildi gjalda eða eigi.

Nú ef fé er þar handsalat ok eigi eindagat, þá skal sá er fét á at ǫðrum stefna honum heim at hann sé heima sjau nátta fresti er hann kømr til at heimta fét þat er hann á at hinum, ok kveða á hvé mikit er fét. Þeir skulu hafa lǫgsjáendr til með sér ef met fé er, en ef eigi er met fé, þá skal gjaldandinn hafa kvatt til búa þrim nóttum fyrr eða meira méli at meta þat fé. En ef sá vill eigi gjalda ok skal hann svá stefna um innstǫðu sem um eindagat fé ok svá um álǫg sem eindagat fé fyrir utan harðafang, þat eitt fellr niðr.

Nú selr maðr fé at leiga váttlaust, þá ef hinn vill eigi gjalda, þá kemsk hann eigi til leignanna, nema sagðar sé lǫgleigur á. Kost á sá er handsalat er at stefna hinum heim er gjalda skal, biðja hann heima vera þriggja nátta fresti "ok mun ek þá koma at taka við fé", eða stefna um svá mikit fé sem er ok láta varða þriggja marka útlegð ok sex aura harðafang, stefna til gjalda ok til útgǫngu.

Ef maðr á fé at manni ok er fé handsalat, nú geldr hann af sumt, ok er rétt at hinn kjósi er fét á hvárt hann vill stefna um allt fét ok láta hinn neyta gagnanna til hvat af er goldit, enda er hitt rétt at stefna um þat er ógoldit er. Þat varðar þriggja marka útlegð ef maðr stefnir um fé þar er allt er goldit ok er við hinn heimting er fé er at.

Þá er maðr á fé at manni ok kveða þeir á dag ok á stað nær gjalda skal eða hvar gjalda skal fé, þótt þeir handsalisk eigi, eða þótt þeir takisk í hendr ok sé þeir sáttir at þar skyldi lǫgeindagi, þá skal hann svá sœkja sem þar sé eindagat fét, nema þat at niðr fellr handsalsslit. Skal hann kveðja heimilisbúa fimm til á þingi þess er sóttr er.

Ef maðr selr manni í hǫnd at taka við fé sínu þar er hann á eindagat at manni, enda tekr sá við, ok vill hann eigi gjalda hinum fét er á, né láta hann ná fénu, þá á hann kost at sœkja hvárt hann vill hinn er fét var undir eða þann er handsǫlum tók fyrir fét. Ok versk sá málinu er fét var undir ef sá getr þann kvið at hann galt þeim manni fét er hinn hafði til sendan. Sá er fét átti skal stefna þeim um fét er hann bauð um ok taka gjaldit, ok láta varða þriggja marka útlegð. Skal hann kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttr er.

Ef sá maðr heimtir fé annars manns er honum er eigi um boðit ok hann á eigi at heimta, þat varðar honum fjǫrbaugsgarð við þann er hann heimtir fé at. Skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttr er. Nú ef hann geldr fét þá skal hann stefna til gjalda ok til útgǫngu um fét.

Ef maðr selr manni fé af trúnaði at láni eða til hirzlu ok dylr hinn ok kvezk við engu tekit hafa, þá skal sá er fét á sœkja til þýfðar ef hann vill, enda á hann kost at stefna til gǫrtœkis um fét ok til gjalda tvennra ok láta varða þriggja marka sekð.

Ef maðr hirðir fé manns ok hverfr fét ór hirzlu hans. Nú áttu þeir fé þar báðir saman í þeirri hirzlu, þá heldr hvárr sínu fé ábyrgju, ef ór einni hirzlu hverfr hvártveggja fét. Nú hverfr þess fé eitt er seldi at hirða, hann á kost at heimta fét at honum ef hann vill, þeim er hirði, ok á sá at gjalda honum, enda á sá sœknina um fét er hirði. Enda á hann kost at sœkja þann er hann vill um ok ráða sjálfr orði.

Ef maðr á fé á leigum ok fellr hann frá. Nú ef hann á sonu eptir eða lifir faðir hans þá of þat fé er eindagat er ok eigu þeir jafnt at stefna um at eindaganum sem þeim sé handsalat. Annarr kostr er sá er þeir eigu, hvárts eru sønir eða aðrir erfingjar, at sœkja um handsalat erfðafé við níu búa kvið á þingi ok láta varða þriggja marka útlegð haldit. Ef fleiri menn telja til arfs ok eru ósáttir á hverr taka á, þá á hinn at halda til dóms, ok varðar þá eigi útlegð.

Ef sá fellr frá er fé á at gjalda þar er sønir eru eptir til arfs. Þá er rétt at maðr stefni enum elzta brœðranna um alt fét saman, ef fé er engu skipt, ok skal sœkja við níu búa kvið. Ef brœðr hafa skipt arfi eða svá þótt aðrir erfingjar taki arfinn en sønir, ok skal um svá mikinn hlut hverjum stefna sem þeir tóku arf til. Þar er sá maðr fellr frá er fé er eindagat at, þá skal at lǫgheimili stefna erfingja hans um þat fé. En ef hann leggr lǫgleigur á ok kømsk hann eigi meir til at heldr en til innstœðans. Þat sagði Markús lǫg.

Fé á at dœma svá mikit sem gǫgn báru til, fjórtán nóttum eptir vápnatak í þeim stað sem eindagi var ok svá marga aura sem gǫgn báru til. Nú er eigi eindagat fé, þá skal dœma gjald at lǫgheimili þess er gjalda á í ǫrskotshelgi við garð þá er hvárki akr né engi þangat frá garði er sá á heimili er fé skal taka. En ef menn vitu eigi þat, þá skal dœma gjald at heimili þess er sǫk sótti. Nú er ór sínum fjórðungi hvárr þeirra, þá skal dœma gjaldit miðvikudag í mitt þing annat sumar eptir í bóanda kirkjugarði. Ok svá skal fara þótt eindagat fé sé ef ór sínum fjórðungi er hvárr þeirra er mál áttusk við.

Ef maðr metr fé sitt dýra á leigu eða selr en á lǫgleigu, þá er rétt at lýsa sǫk þá í þingbrekku á várþingi ef þeir eru samþinga, ok sœkja þar í dóm fram.

Þar er menn verða fé sekir þá skal dœma gjald fjárins at heimili þeirra er fé sekir verða ef þeir eru samfjórðungs ok hinn er fét skal taka. Ef þeir eru ór tveim fjórðungum. þá skal gjaldit dœma á alþingi í bóanda kirkjugarði. Slíka aura skal dœma sem mæltir vóru á innstœðunum. Útlegðir hálfar skal dœma at gjalda annat sumar í mitt þing í bóanda kirkjugarði en hálfar heima þar er innstœðan var dœmdr, ok þar álǫg ǫll. Útlegðir ok ǫll álǫg skal dœma lǫgaura.

Ef sá maðr andask er ǫreigi er, ok er engi maðr skyldr at gjalda skuldir hans. Þá var hann ǫreigi ef hann átti eigi mǫrk eptir eða meira fé. Nú var þar meira fé ok vóru þó skuldir meiri en fé, ok er erfingi skyldr at bjóða til skulda dóms eptir hann, ef hann hafði átt eptir mǫrk eða meira fé. Nú ef hann býðr eigi til skulda dóms at lǫgum eða geldr hann nǫkkurum manni af fénu áðr hann bjóði til skulda dómsins, þá skal hann gjalda skuldirnar meðan hans aurar vinnask til, eigi á hann í skuld at ganga fyrir.

Sá maðr er til skulda dóms vill bjóða, hann skal ganga í þingbrekku á várþingi því er hinn er ór andaðr, þá er tvær nætr eru af þingi, ok nefna sér vátta svá at heyri meiri hlutr manna þingheyjanda. Hann skal svá mæla. "Í þat vætti," skal hann kveða, "at skulda dómr skal vera tveggja vikna fresti at heimili því er hann er andaðr frá ok ek býð þangat þeim mǫnnum ǫllum er fé látask at honum hafa átt ok koma þar svá at dómr sé fyrir miðjan dag nefndr."

Sá er til skulda dóms bauð skal kveðja búa fimm þrim nóttum fyrr eða meira méli, þá er næstir búa því er dómrinn skal vera, þeirra er réttir sé í kviðum at tengðum. Þeir menn er þar þykkjask fjár ván eiga skulu þangat koma með vátta sína. Nú eru eigi váttar eða náir hann þeim eigi, þá skulu þeir búar fimm skilja er hinn hefir þangat kvadda er dóminum heldr upp, eða þeir er þeir vilja til hafa kvadda um dómstaðinn, þrim nóttum fyrir dóminn eða meira méli.

Sá er til dóms bauð skal bjóða þeim með vátta at nefna hálfan dóminn, en þeir eigu at hluta hverr dómi skal upp halda við hann hvárts þeir eru aðrir ófúsir eða keppask þeir um. Nú vilja þeir eigi þá skal hann nefna allan dóminn. En síðan skal bjóða til ruðningar um þá dómendr, hvárir sem nefndu. Dóm þann skal ryðja svá at þar skal engi þeirra manna sitja í dómi er þar eigu fjár ván at heimta, ok enskis þeirra faðir né sonr né bróðir né námágar þrír. Þá skulu menn hluta hvé sakir skulu fram segja í dóm þann ok fœra fram síðan hverr vætti sinn eða kviðu.

Sá er til dóms bauð skal þangat hafa fé þat allt er hinn hefir átt. Nú átti hann fé undir ǫðrum mǫnnum ok skulu haldask máldagar þeir allir er á því fé vóru. Ef þeir menn eigu þangat fjár vǫn er eigi eigu sjálfir varðveizlur fjár síns fyrir æsku sakir, þá eru þeir menn skyldir til farar þangat er fé þeirra eigu at varðveita, enda ábyrgjask þeir við þá ena ungu menn þat er til þeirra kømr, ef þeir gøra eigi koma til eða fœra eigi gǫgn til þau er þarf. Ok svá ef ungir menn eru erfingjar þess ens andaða, þá er sá maðr skyldr at bjóða til skulda dóms er fjárvarðveizlur á ef þeir fé ætti.

Ef menn leyna fé því nǫkkuru er hann hafði átt þar ok varðar fjǫrbaugsgarð. Er þat stefnusǫk, skal kveðja heimilisbúa níu á þingi þess er sóttr er. Þar skal hverr hafa sína aura ef svá má.

Nú átti hinn lǫnd eptir eða goðorð ok skulu búar þat virða, landeigendr fimm þeir er næstir búa aðalbólinu virða ǫll lǫnd, ok skal sá hafa þá bóanda til kvadda er dóminum heldr upp viku fyrir dóminn eða meira méli. Sá maðr skal þar í landi taka er mest fé átti at hinum.

Nú átti hann konu ok skal hon hafa bæði mund ok heimanfylgju ef hann átti fé til mundarins fyrir útan skuldir ok er þau gengu saman. Nú hafi hann eigi átt þá mundinn skuldlausan ok hafi hann þó átt mǫrk eða meira fé, þat er af skuldum gekk, þá skal þá aura jafnt skerða sem aðra. Nú hefir hann eigi átta mǫrk þess fjár er af skuldum gekk er þau gengu saman, þá skal hon engi hafa mundinn en hafa á hon þó heimanfylgjuna sem áðr. Nú hǫfðu þau fé sitt saman lagit, þá skal hon gegna skuldum ǫllum at þeim hluta sem hon átti í fé við hann. En ef hon átti í búi við hann ok var eigi fé þeirra saman lagit þá skal hon gegna at sínum hluta þeim aurum ǫllum er til bús þeirra vóru keyptir ok ǫllu því er til hennar þurftar var keypt en engum þeim er til hans þurftar eins var keypt.

Ef maðr átti veð mælt í fé hans ok skal hann hafa þat ef hann hefir at lǫgum veð mælt ok lýst at lǫgum. Nú hafa þeir tveir menn veð mæltan einn grip, ok báðir at lǫgum, þá skal sá hafa er fyrr veð mælti, en ef eigi hafa báðir at lǫgum veð mælt, þá skal sá hafa er at lǫgum hefir veðmælt. Nú hefir hvárgi at lǫgum veðmælt, þá skal hvárgi hafa. Þótt hann hafi betra grip veð mæltan en hans skuld gegni, ok skal hann eigi hafa, hvégi er mælt var, meira en skuld hans var fyrir ǫndurðu. Rétt er at þeir fimm búar virði gripinn er þangat eru til kvaddir þann er hinn hafði veð mæltan ok skal hann þá skjóta í gegn slíku sem þeir virða gripinn dýra en hans skuld var fyrir ǫndverðu ok skal hann þá hafa gripinn. Jafnt skulu allir missa sína aura þeir er þar áttu ef eigi vinnsk til skulda, þeir er eigi hafa veð mælt, ok skal þar alla aura jafnt skerða.

Nú þeir menn allir er þar kalla til fjár skulu vinna eiða jafnt sem at þinga dómi, ok svá þeir menn allir er þar skulu lǫgskil mæla, en síðan láta bera vætti ok þau gǫgn er þeir hafa. Sakar skulu fram komnar allar áðr sól sé undir. Síðan skal dœma um nóttina eða um morguninn eptir. Lokit skal dómi at miðjum degi annan daginn.

Enga heimting á sá til síns fjár ef eigi vill til skuldar dóms koma ef hann spurði ok hann mátti til koma. Nú mátti hann eigi til komask skulda dómsins eða spurði hann eigi at dómr skyldi vera, þá skal hann lýsa sǫk at lǫgbergi á hǫnd þeim mǫnnum ǫllum er þar tóku fé til gjalda ok til útgǫngu slíks fjár sem á hans hlut mundi koma ef hann væri þar, ok lýsa til þess fjórðungs dóms sem dómrinn var í áttr, ok á honum at dœma sína aura svá at þeir missi allir jafnt.

Ef maðr leigir búfé at manni at leigumála réttum, þá skal hann þváttdag þann í fardǫgum skyldr at leysa af hendi sér þeim er næstir eru eptir þá er hann leigði. Ef hinn kømr eigi svá eptir ok á hann kost at segja af ábyrgð sína en næsta dag helginni eptir ef þá er heilt fét ok óhætt. Ef hann heldr á fénu, þá er hinn kømr eptir er á ok náir hann eigi enda sér hann ok er þá rán, ok varðar skóggang. Nú náir hann eigi at sjá ok er þá sem hann taki frá honum. Nú nytir hann sér nyt fjár þess fyrir þat ofan, ok varðar honum þá skóggang, ok svá hverjum þeirra er fjár nytjar þeirrar neytir vísvitandi.

Nú lætr hann fét þá uppi at lǫgum, þá skal hann taka við fé sínu því er hann seldi honum at leiga ef þat fé er þá jafn gott sem mælt var at hann skyldi honum af hendi inna. En ef þat fé er þá verra þá skal sá er af hendi leysir hafa kvadda til heimilisbúa sína fimm ok skulu þeir virða þann mun ok skal hann þar gjalda honum þann mun. Nú er honum verra fé uppi látit en hann ætti mælt, þá á hann kost hvárts hann vill at hafa fé þat á brott er honum er boðit ok heimta þat er eptir er eða hafa ekki á brott ok stefna til gjalda ok útgǫngu um allt saman fét. En ef hann tekr eigi við þá er honum er boðit fét, þá seksk hinn eigi á nyt fjár þess, er áðr hefir haft fét.

Ef þat fé er dautt er hann hafði á leigu selt, þá skal hann gjalda honum búfé annat slíkt fyrir ef hann hefir til. Skal búfjár eyrir leysa hverr annan, ok svá vara ef hann hefir eigi búfé til. Hann skal eigi lamblausar ær gjalda nema hann hafi svá leigðar. Ef andmarkar þeir verða á búfénu er honum sýnisk svá at þat sé eigi ávetr fœranda eða muni þat eigi í gjǫld ganga þótt þat komisk fram, þá á hann kost af at láta fé þat ok gjalda honum annat fyrir jafn gott. Nú lætr hann af fé þat eða lógar á nǫkkurn veg er eigi eru þeir andmarkar at, þá er þat gǫrtœki ok fœrir til meira máls ok varðar skóggang. Enda á hann heimting til fjár þess hvar sem niðr kømr er hinn hefir selt eða gefit.

Ef sá kømr eigi eptir leigufénu er á svá snemma sem mælt er, enda segi hinn eigi sína ábyrgð af er hafði enn næsta dag helginni, þá seksk hann eigi á nyt fjár þess til ens fimmta dags þess er sjau vikur eru af sumri, ef hann býr í sama stað enda komi hinn eigi til er á, en hvergi skal hann á brott fara með. Rétt er þeim manni er þar býr í sama stað at láta mjólka fé þat ok láta varðveita nyt fjár þess til þess er sá kømr eptir er á, enda á hann kost at reka fé þat til handa þeim er á ok fara svá með sem með sitt fé, enda ábyrgisk hann eigi þá fét ef hann ferr svá með.

Hvar þess er maðr þiggr nyt af annars manns fé en þess er á, ólofat vísvitandi, þá á hinn kost at láta varða skóggang eða gǫrtœki ef þat vill heldr. Ef hann vill til ens meira máls fœra ok skal hann stefna ok láta varða skóggang ok kveðja til tylftarkviðar goða þann er sá er í þingi með er sóttr er, hvárt hann hafi þegna nyt af fé því er hann hefir stefnt um. Nú berr tylftarkviðr á hann, þá skal hann beiða sér bjargkviðar heimilisbúa sinna fimm til þess sem hann þykkisk helzt efni hafa, hvárts er at hann hefir eigi vitat eða hefir sá lofat honum er á. Nú hvárn þeirra sem berr í hag honum ok seksk hann eigi þá, enda skal hann slíkt kveðja sér bjargkviðar þótt til gǫrtœkis sé fœrt. Eigi tør bóndanum sá bjargkviðr at hann hafi eigi vitat ef fjár nytin hefir þar verit hǫfð hálfan mánað eða lengr samfast.

Ef maðr felr fé inni at ǫðrum ok á sá máldagi at halda með þeim sem þeir verða ásáttir. Nú felr hann fé inni at fúlgumála réttum, hann skal ala fé þat svá at óhætt sé fyrir holda sakir ok gæta svá sem síns fjár, ok svá sem þá mundi hann ef hann ætti þat fé. Hann ábyrgisk við þeim andmǫrkum ok ávirðum ǫllum er þat fé fær af því skaða er hann gætir þess annan veg en síns fjár þess kyns. Þegar er hann nytir nyt af fúlgufénu, þá ábyrgisk hann at ǫllu þat fé hvárts þat er fyrr eða síðarr, enda skal hann svá af hendi leysa þat fé sem leigufé. Nú hvatki er fé því verðr at vaglati, þá skal hann svá fé því at bjarga ok svá af láta ok svá varðveita at ǫllu sem þá mundi hann ef hann ætti.

Hverr maðr skal eina einkunn eiga á fé sínu, bæði nautum ok sauðum. Maðr skal einkynt hafa fé sitt þá er átta vikur eru af sumri, þat er hann náir. Ef hann gørir eigi svá ok varðar útlegð. Ef fé óeinkynt kømr í annars manns land en þess er á annat en dilkar síðan er átta vikur eru af sumri eða síðarr, þá á sá er á landi því býr at einkynna fé þat sinni einkunn ok eignask hann þá, ef hann sýnir búum fimm fét áðr.

Ef maðr einkynnir lamb annars manns í stekk, ok varðar þat eigi við lǫg ef kviðr berr at hann hyggsk eiga. Hann skal bjóða hinum gott lamb fyrir óeinkynt ef hann hefir þat til þegar er hann verðr varr við, ok á hinn kost at kjósa hvárt hann vill hafa þat eða hitt er hann átti áðr. Ef hann býðr eigi lambit ok varðar honum útlegð við þann er átti.

Ef maðr einkynnir fé manns sinni einkunn ok vill sér eigna annars fé ok leynir þjófalaunum þá á sá orði at ráða er fé á. Ef maðr einkynnir fé manns ok leggr annars manns einkunn á en þess er á, ok varðar honum fjǫrbaugsgarð við hvárntveggja þann er átti fét ok hinn er einkunnina á. Nú markar maðr fé annars manns ólofat þess marki er fét á ok varðar þat útlegð. Naut ok sauði ok svín skal maðr marka á eyrum en fugla skal marka á fitjum, ok eru þau ein lǫg mǫrk á því fé.

Hverr maðr er skyldr at safna um land sitt eða um þat ból er hann býr á, fé því ǫllu er hann má finna ok hann á at varðveita, ok láta reka til lǫgrétta þeirra sem heraðs menn eru ásáttir at vera skal. Útlegð varðar þeim er eigi gørir svá, ok á sá sǫk þá er vill þeirra manna er þar eigu lǫgrétt við hann enda ábyrgisk hann fét þat er hann safnar eigi svá við þá er eigu. Maðr skal sitt fé eitt á brott reka frá rétt, því at eins annars manns fé ef sá hefir um boðit er á. Nú rekr hann annars manns fé frá rétt at ólofi þess er á, ok útlagask hann við þann er á um þat, enda ábyrgisk hann fé þat til þess er hinn má heimta er á.

Sá maðr eignask dilk er ána á þá er leiðir. Nú villask dilkar í rétt ok skilr menn á eigin orð þá skulu þeir beiða skiptis þá menn er til telja enda skal þá hverr þeirra sýna þá sína sauði er þess væri at vǫn at þá dilka mundi leiða búum fimm þeim er næstir búa réttinni þeirra manna er þar sé þá, ok skulu þeir skipta dilkunum þeim ǫllum með þeim er eigi kennask ær við. Nú verða eptir dilkar þeir er eigi kennask ær við, enda sé skiptisins til beitt at enni efstu réttinni, þá á bóndinn sá er réttina varðveitir at sýna búum, ok leggja sína einkunn á, ok eignask hann þá. Nú ganga þeir þaðan á brott þá á hverr at einkynna er vill í sínu landi. Ein lǫg eru um dilk sauði ok nauta ok geita.

Ef maðr á hrúta ok skal hann inn hafa látna fyrir vetrnætr eða fyrir gǫrt svá at eigi fái ær við þótt blesma gangi, þá alla er hann má heimta geta. En ef hann gørir eigi svá þá varðar honum útlegð, ef eigi gerisk mein at ok á sá sǫk er vill. Ef hrúturinn gørir skaða þá skal hann bœta av visla bótum sem búar þess meta er skaðinn var gǫr enda á hann þá sǫkina. En ef hrúturinn gørir manni fimm aura skaða eða meira þá varðar fjǫrbaugsgarð þeim er hrút á. Ef hrútr manns gengr í annars manns sauðum eptir vetrnætr, ok sé eigi fyrirgǫrt þá á hann at gelda hrút þann ef hann vill ok fara svá at sem hann geldi sinn hrút. Svá skal fara um hafra et sama. Ef hrútr deyr af geldingu þá skal hann gera til ok varðveita til handa þeim er á ef hann fiðr.

Fé þat er þar verða eigi eigendr at, sá maðr er réttina varðveitir skal kveðja til búa fimm landeigendr þá er næstir búa réttinni þeirra manna er þangat eigi sauðum til at safna, at skipta sauðum þeim með sér til varðveizlu er þar verðr eigi eigandi at. Þeir búar sex er sauði þá varðveita skulu segja til at kirkjusóknum eða at mannafundum hve margir sauðir þar eru þeir eptir er eigi er eigandi at eða svá með hverju marki eru, ef hann veit. Nú koma þeir er eigu þat fé, ok skal þat hafa á brott hverr er á at ósekju ok sýna þeim er land varðveitir þat er sauðrinn var í þá er hann tók.

Hvar sem maðr hittir fé annars manns í landi því er hann á at varðveita, ok skal hann sagt hafa mǫnnum til á fjórtán nóttum enum næstum er hann veit. Ef hann hefir fét til þess er mánuðr er af vetri eða lengr þá skal hinn láta honum uppi fúlgu slíka sem búar meta at vert er. Ef hann hefir svá á brott fét sá er á, at hann lætr eigi fúlgu uppi þá verðr hann útlagr um þat þrim mǫrkum við þann er fét hafði at varðveita ok á þó at dœmask fúlgan. Ef sá verðr varr við er fét hefir at varðveita at hinn vill á brott taka er á ok varðar honum eigi þótt hann láti eigi á brott hafa ef honum er eigi fúlga látin uppi.

Nú kømr sá eigi til er á at miðjum vetri, þá á sá at heimta til heimilisbúa sinna fimm þá er næstir búa er varðveitir fét, ok virða við bók, enda skal hann sýna þeim einkunn á fénu, ok svá fœra til marks síns enda eignask þá fét álengr. Þeir skulu svá virða fé þat sem þá var vert er þangat kom. Hann skal þat fé gjalda sem þeir virða et næsta vár er hann veit hverr á, ok hinn heimtir. Ef hann heldr fé því fyrir hinum er á ok varðar honum útlegð. Nú bregðr hann eigi af einkunn eða lætr eigi virða fét sá er varðveitir, þá má sá hafa á brott er á þegar hann kømr eptir ok láta hinum uppi fúlgu slíka sem búar meta.

Sá maðr er fét hefir varðveitt um vetrinn hvárt er hann hefir af einkunn brugðit eða eigi þá skal hann segja til einkunnar fjár þess er hann hefir varðveitt um vetrinn í þingbrekku á sóknarþingi því er hann heyr sjálfr ok vísa þeim mǫnnum til heimilis síns, ok taka þar hvárt er þeir eigu heldr sitt fé at hafa eða verðit, þá er sjau vikur eru af sumri. Nú kømr eigi eigandi til enda hefir hann eigi virða látit fét þá á hann at hafa nytjar af því fé sem hann eigi, enda ábyrgisk hann eigi; skalat hann lóga fé því á engi veg. Hann skal til segja þrjú vár í þingbrekku svá at meiri hlutr þingheyjanda heyri. Nú verðr eigi eigandi at því fé á þrimr sumrum, þá skal hann segja til at lǫgbergi et þriðja sumar, enda eignask hann þá ef engi gengr við.

Ef menn taka einkunn at erfð, þá skulu þeir svá skipta sem annarri erfð. Nú vill sá maðr gera bú er enga á einkunn áðr, þá skal hann segja til í þingbrekku á þingi því er hann heyr sjálfr hverja einkunn hann vill hafa ok spyrja at þar ef menn viti nǫkkurn mann þann er þá einkunn eigi. Nú látask menn eigi þann mann vita sams heraðs honum er þá einkunn eigi, þá á hann at hafa einkunn þá at ósekju.

Hverr maðr þeirra er hann fœrir bú sitt í þann hrepp er hann bjó eigi áðr, hann skal segja til þeirrar einkunnar er hann á á samkvámu þeirri er næst verðr í þeim hrepp er hann hefir búit í fœrt. Ef nǫkkur maðr er sá í því heraði er þá einkunn á ok skal sá bregða af er skemr hefir verit búi sínu í því heraði, hvar þess er sauðagang þeirra berr saman. Hvar þess er þeir verða varir við þat at hvárttveggja berr saman sauðagang þeirra ok einkunn, þá skal sá þeirra er fyrr fregn gøra orð til fundar við annan ok segja deili á. Nú hefir annarr þeirra erfðamark, en annarr kaupamark eða at gjǫf tekit enda hafi þeir jafn lengi báðir verit búi sínu í heraðinu þá skal sá afbregða er eigi hefir erfðamark. Í ǫllum stǫðum þeim er þeir hafa annat tveggja báðir erfðamark eða hvárgi, þá skal sá þeirra afbregða er færa sauðfé á. En ef þeir eigu báðir jafn marga þá skulu þeir hluta með sér.

Ef þeir verða svá fremi varir við at einkunnirnar berr saman með þeim ef fé þeirra er á fjall rekit þar er þeir eigu samgengt, þá skulu þeir telja fé þat er þeir létu reka í afrétt ok vinna eið at því at svá mart er fét sem þá hafa þeir talit, ok þess kyns fé ok svá gamalt sem hann á. Nú skal hvárr þeirra um haustit sýna heimilisbúum sínum fimm þat fé er þeir heimta. Nú skal at jafnaði skipta með þeim um heimtingar svá at búum þeim fimm sýnisk jafnt hafa heimt er næst búa rétt þeirra er þeir heimta mestan hluta fjárins. Ef annartveggi þeirra kømr kennendum til síns fjár skal sá hafa fé þat at afnámi, ok eiga þeim mun minna ok færa fjár ván í afrétt sem hann getr kennendr til.

Þeir skulu kennendr vera er réttir sé at tengðum í kviðum. Sá maðr er kennendr vill fœra til fjár síns, hann skal vinna eið at því at hann átti fé þat er í afrétt fór ok hefir eigi síðan lógat. En kennendr skulu vinna eiða at því at hann átti fé þat er í afrétt fór, ok leggja þat undir þegnskap sinn. Nú heimtir annarr þeirra betr eða fleira fé en ván eigi ok leggr laun á, þá á sá orði at ráða um er einkunn á við hann. Nú heimtir annarr þeirra betr en annarr, þá skal hinn beiða hann lǫgskiptis. Ef sá lætr eigi hinum uppi lǫgskipti um fét, þá varðar honum þat útlegð ok stefna til gjalda um fét jafn mart sem hann hefir óheimt þat sumar ok á honum þat at dœma ok jafn gamalt fé. Heimilisbúar hans skulu skilja þat hve marga sauði hann átti eða hve gamla.

Ef sá maðr bregðr búi sínu er einkunn á, ok á hann at ljá einkunnar þeirrar þeim manni er hann vill, ok á hann þó at hafa þegar er hann vill sína einkunn. Nú bregðr hann búi enda lér hann engum manni einkunnar ok verði hann ǫrr sauði ok á hann eigi þá einkunn heldr en aðrir menn.

Engi maðr á at hafa alstýfinga nema lofat sé í lǫgréttu, en ef hann hefir þá varðar honum fjǫrbaugsgarð. Ef maðr tekr þat fé at erfðum alstýfinga ok er honum víti laust at eiga þat fé meðan þat lifir en eigi skal hann svá einkynna né eitt. Maðr skal eigi alstýfinga gjalda manni, enda skal eigi taka nema þegar lógi af, eða sá eigi þat mark áðr hann tekr.

Nú skal til saka þeirra allra er hér gerask í þessu máli kveðja níu heimilisbúa á þingi þess er sóttr er, þá er fjǫrbaugsgarð varðar. En búa fimm þar er fjárvíti liggr við. Enda allt þat annan veg er gert í þessu máli en hér var mælt, þá liggr við þriggja marka fjárvíti nema talit sé meiri sekt til.