Bókastaðir

Menn eigu finnanda spik af tvítugum hval ódeildum eða meira en þat eru þrír tigir vætta. Þar skal finnanda spik vera er menn flytja hval eða bera festar í, þótt þeir megi eigi einir flytja. Þeir menn eigu finnanda spik er fyrstir finna þótt aðrir menn beri festar í meðan þeir fara at liði sér. Ef menn flytja hval frá landi eins manns þaðan eða fleri en eins er sjá má fisk á borði, þá verðr þat gǫrtœki.

Ef hval rekr frá landi manns ok eru festarstúfar í svá ramligir at kviðr berr at hinn hugði halda mundu er festi þá eignask hann hvalinn þótt komi í annan stað en þangat skal sœkja með skipi eða hrossum ok neyta þar enskis nema vatns. En þó fjósir reki út ok á sá þær er reka á.

Í fjǫrðum eða sundum þar er maðr flytr hval þaðan er sjá má frá fleirum lǫndum fisk af borði ok eigu þeir allir jafnt þótt einn flyti á sitt land. Ef menn reka hvala á land ok eignask þeir tvá hluti en landeigandi þriðjung.

Ef hvalar verða í vǫkum útar en fisk sér á borði þá á hverr slíkt er nýta má sér af. Nú koma menn til ok bera vápn á hvala þá ok festa við ísbrún svá at eigi mun søkkva þá eigu þeir er veiða. En ef þeir nýta fulltingi annarra manna ok ábyrgjask þeir hvalinn við hina er þeir nýttu ef þat berr kviðr at þeir mundu bjarga hvalnum ef þeir væri allir at. Svá mikinn hlut ábyrgjask þeir sem hinum byrjar at mannatali ór þeim hval er tapaðisk ef þat berr kviðr at þeir mundu ǫllum bjarga ef þeir væri allir at.

Nú þóat menn skjóti þingbornum skotum á hvala í vǫkum ok eigu þeir engu heldr en aðrir menn þóat dauðan reki á land, þá eigu þeir skothlut. Nú gengr vǫkin alt til lands sú er menn særa hvala í fyrir utan þat er netlǫg eru, ok renna hvalarnir á land, þá á svá at fara sem menn reki þá með skipum upp. Hverr á veiði sína fyrir utan netlǫg.

Ef hvalr kømr á merki þat er skilr fjǫrur manna, ok á hálfan hvárr þeirra ef sumr liggr á miðju markinu hvárt sem meiri er. Ef hvalr er ísi í netlǫgum ok á sá er land á en ef útar er ok má sjá þó fisk á borði ok á sá enn þó dauðan hval er land á.

Þar er líkum kastar á land ok fé, ok á sá er næstr býr at fœra lík ór flæðarmáli ok gera orð þeim manni er land á þar, ok á sá at varðveita fét ok fœra lík með hinum ef sá hefir eigi lið til einn saman. Landeigandi skal taka af fé því til legkaups ok líksǫngskaups, ok sýna hinum hvat hann tekr af ok svá þat er eptir er. Skal hann sýna heimilisbúum sínum fimm ok láta virða þat er ván er at spillisk, ok selja þat ef hann vill. Þat fé heitir vágrek er með líkum kastar á land, ok menn ætla alla þá menn farizk hafa er þat fé áttu, þótt engum kasti líkum á land með fé því. Landeigandinn skal svá varðveita fé þat sem þá mundi hann ef hann ætti en eigi á hann ábyrgjask fét.

Ef erfingjar koma til þeirra manna er þat fé hafa átt, ok skulu þeir hafa til kennendr tvá þá er í heyrum sé réttir, er þat vissu at fé þat báru á skip. Þeir skulu eiða vinna at því ok leggja þat undir þegnskap sinn at þeir menn báru fé þat á skip, eða sá maðr ef einn var. Þar er erfingjar koma til fjár þess, ok á hverr þeirra at stefna hinum um er fét hefir með hǫndum um svá mikit sem þeir ráða á at kveða, stefna til gjalda. Þeir skulu til alþingis allir stefna ok kveðja til tylftarkviðar goða þann er þeir eru í þingi með er fét heimta, um þat hve mikit fé sá maðr bar á skip þat er hann átti er sá telr til arfs. Svá skal hverr þeirra fara því máli er til þess fjár telja. Goðinn á at bera slíkt sem hann hyggr réttast, ok skal svá mikit fé dœma á hendr honum sem kviðrinn berr, nema varnir komi fyrir nǫkkurar. Hann skal kveðja sér bjargkviðar, sá er sóttr er, heimilisbúa sína fimm við hve miklu því fé hann tók. Nú eigu þeir þat at bera.

Ef hann hefir reitt af hendi sér nǫkkut fét áðr at þeim lǫgum sem nú eru tínd, þá skal hann þeim mun minna reiða. Ef hann hefir annan veg reitt eða selt af hendi sér nǫkkut fét áðr en hér er tínd, þá eigu erfingjarnir heimting til þess. Svá skulu þeir menn heimta fé sitt sem nú er talit, er á því skipi hafa átt fét, þótt þeir fylgi eigi sjálfir. Nú berr búakviðr minna fét en tylftarkviðr bæri áðr, þá skal alla aura jafnt skerða. Ef sumir verða síðarr varir við þeir er til þess fjár telja ok skulu þeir lýsa á hendr hinum ǫllum er fét hafa tekit ok eigu þeir slíkt skipti hafa af fénu sem hinir hafa tekit.

Ef meiri hlutr vágreksins hefir á varðveizlu landeigandans verit heldr en hann hafi af bóndum reitt at lǫgum, þá á hann at varðveita þat þrjá vetr ok segja síðan at lǫgbergi, enda skal hann láta virða fét heimilisbúa sína fimm við bók eða kross ok neyta leignanna. En ef menn koma til síðan ok heimta fét þá skal út ganga in stǫðin.

Ef maðr leigir land at leigumála réttu ok at lǫgmáli, ok skal hann koma til er sex vikur eru af sumri ef hann vill. Er honum heimill þá hagi ok svá fǫt sín inn at bera. Skulu þeir miðlask húsrúm við. En ef eigi víðr þeim báðum, þá á sá fyrst heimil fjárhús þrjár nætr er áðr bjó á landinu, en hvártveggi inni hús. Því at eins á sá er þá skal á búa á landinu hafa smala sinn inni til þváttdagsins, ef hinn lofar eða þarf eigi alt húsrúmit. En síðan á sá fyrir landi at ráða ok húsum er leigt hefir, en þegar er sex vikur eru at sumri þá á hinn eigi er áðr bjó þar at beita engjar hans. Hafa á hann hross þar til drottins dagsins í haga.

Svá á sá er land leigir hjú at taka at hann fái ortar vel engjar. Ef hann selr landit á leigu með sér, ok varðar þeim fjǫrbaugsgarð við landeigandann, þeim er at honum leigði ok hinum er seldi, ok arni ok eldi fór á land hans at óleyfi hans. Svá ok ef sá ferr af landinu er at landsdrottninum leigði ok eyðir landit ok varðar honum þat fjǫrbaugsgarð.

Nú ef sá kømr eigi til lands er leigt hefir þá er sjau vikur eru af sumri, þá verðr hann útlagr ok handsalsslit, en landsdróttinn skal þá selja á leigu land sitt þeim er hann vill eða sjálfr láta yrkja ella. En hinn er land leigir á gras naut alla á landinu ok svá vinna allt á því sem hann vill þar er hvárki sé akr né engi. Þat er hann þarf at bót sama um hús eða garða eða búa um andvirki sitt. En ef hann yrkir eigi landit sem þarf ok liggja engjar óslegnar, varðar honum þat útlegð ok handsalsslit, enda bœta ávísla bótum ef skaði verðr at. Ef hann spillir landinu svá at fimm aura skaði verði at eða meiri, varðar þat fjǫrbaugsgarð. Nú kømr hann eigi til landsins er sjau vikur eru af sumri, þá á landsdróttinn kost at láta liggja landit leigulaust ok sœkja hinn til fjǫrbaugsgarðs, ef hann vill þat heldr en hafa leiguna. Slíkan kost á leigumaðrinn við hann ef hann selr landit undan honum við verði eða á leigu, ok sœkja hann til fjǫrbaugsgarðs.

Sá er land leigir skal halda húsum ábyrgju við handvǫmmum sínum. En landsdróttinn á at fá honum við ef hann krefr at styðja hús svá at óhætt sé fé hans. Leigumaðr skal svá með eldi fara eða fara láta sem hann eigi sjálfr húsin. Ef hann ferr ógætiligar með en svá ok brenna hús upp, en þá varðar honum fjǫrbaugsgarð, nema kviðr beri at hann vildi brenna húsin, þá varðar skóggang.

Ef menn beita engjar leiglendings ok þó at þeir beitti haga hans þá á hann at sœkja um þat eða selja sǫk ǫðrum manni ef hann vill. En ef hann vill hvárki þeirra þá á landeigandinn sóknina.

Hann á torf at skera í landinu er leigt hefir sem hann þarf til eldibranda sér þar hjá er áðr er skorit, fella saman torfgrafar. En ef torfmór er eigi í landi því er hann hefir leigt, ok á hann þá viði at elda ef áðr var viði ellt et næsta, en hvárttveggja ef svá hefir áðr verit. Svá á hann eldingunni at skipa sem áðr hefir verit et næsta misseri, nema þeir hafi annan veg skilit með sér.

Ef skógr fylgir leigulandi, ok á sá er býr hǫggva sér slóða hrís þar, enda sás gerði ok smærri. Hann skal hafa ok lédengingar kol ór skógi þeim. Svá skal hann neyta eldibranda þar sem þá mundi hann ef hann skyldi þar lengr búa. Ef þar hefir fuglveiðr verit eða fiskveiðr fylgt því landi, ok á hann veiði þá ef þat er eigi frá numit.

Nú vill hann á brott fara af landi því at ǫðru vári ok ganga honum af eldibrandar, ok á landsdróttinn þá.

Ef maðr býr á því leigulandi er reki fylgir, ok á hann at taka alnar kefli af fjǫru þar, en ef hann vill bœta bús bolute sína, ok á hann hafa við til þess, hvárt sem hann vill ór skógi ef fylgir eða af fjǫru, ok láta eptir liggja hræ. En ef hann vill gera sér nýja bolute, hann á at gera ok láta þar eptir er hann ferr á brott, ok vanda svá við til sem þá mundi hann ef hann ætti skóg eða fjǫru sjálfr. Ef við rekr á fjǫru þar, ok á leigumaðrinn at draga ór flæðarmáli, enda er honum rétt at marka viðinn ef hann vill marki þess er á fjǫruna. Hann á þar at ferja farma á land hins.

Ef hvalr rekr á fjǫru þá, ok á hann at hafa hlass af hvalnum slíkt sem einn eykr má draga, ef hvalr er tuttugu. Ef hann á ker inni þar, ok skal hann út hafa fœrt þat ok svá annat gagn sitt þváttdag et síðarsta í fardǫgum, nema hinn lofi honum lengr at hafa. Eigi skal hann brjóta hús til at fœra ker sín út nema hann bœti jafnvel aptr sem áðr var, en ellegar skal hann í stǫfum út fœra. Ef hann hefir eigi á brott fœrt búferli sitt er sjau vikur eru af sumri, þá varðar honum útlegð, nema hinn lofi honum.

Ef hann á hey eptir þar á landinu í húsum eða heygarðum, ok skal hann á brott hafa fœrt fyrir mitt sumar, nema þeim vinnisk báðum garðrinn, en hann á at búa um hey sitt ok vinna landinu til þess þar er hvárki sé akr né engi. Nú vill hann fé sitt reka þangat til heysins, ok skulu fimm búar ætla til heysins en eigi til haga, svá at þeir ætla rétt, ok skulu þeir eiða vinna áðr at bók eða krossi. En hann skal kaupa gæzlu á tíu kýr eða kú gilda sex álnum vaðmáls þess er hæft sé til klæða, en landeigandi skal fá húsrúm ok gæzlu, enda ábyrgjask við mægri ok vangæzlu. Ef hann vill eigi við taka þá má hinn á brott fœra hey sitt ef hann vill til fjár síns hafa en ef hann vill selja þá skal landeigandi fyrst eiga kost at kaupa.

Allt þat er til laga afbrigða gerisk í þessu máli, skal stefna sǫkum þeim ǫllum heiman ok kveðja búa á þingi, til níu heimilisbúa þess er sóttr er um fjǫrbaugssakir allar, en fimm búa þar er fjárvíti liggr við.