Bókastaðir

Sína ítǫlu skal hverr þeirra fylla hvárt sem hann vill sínu fé eða annars. Sá þeirra er fleira fé hefir í afrétt en sína ítǫlu verðr útlagr við alla hina aðra er afrétt eigu. Kúgildum skal í telja sem í búland. Eigi skal svín hafa í afrétt; óheilǫg eru þau.

Ef menn eru eigi ásáttir á afrétt, þar skal sá fara í þingbrekku er skil vill gera á afrétt þann dag er fyrstr er rúmhelgr í því þingi er hann er þingmaðr ok nefna sér vátta. "Nefni ek í þat vætti at ek kveð þá menn alla ok beiðik er sér telja hlut í afrétt þeim ok eiga látask at hluta með sér hverr dómi skal upphalda við mik ok hafa hlutat svá at þeir kunni segja mér á leið ok kveða á afréttinn."

Ef þeir vilja skil á gera þá skulu þeir fara til leiðarinnar ok hluta þar ef eigi er áðr hlutat, ok skal sá handsala er hlaut. En ef sumir bjóða hlutun en sumir koma eigi til, ok eru þeir varðir sǫk er til koma ok skil bjóða en hinir allir útlagir, er óskil gera á við þann er beiddi. Ef þeir gera eigi skil á hverr dómi skal halda upp við hann svá at hann viti á leið þeirri er sá goði heyr er hann er í þingi við, hann á kjósa þá hverr dómi skal upp halda við hann þeirra manna er í afrétt þeim á ok segja í þingbrekku eða þar er menn segja nýmæli nema sá sé þar, þá skal segja honum sjálfum. Hann skal með vátta segja ok svá kjósa.

Sá er dóms vill kveðja skal fara til heimilis þess manns er hann kýss at eiga dóm við, ok nefna sér vátta. "Nefni ek í þat vætti at ek kveð þik n. afréttar dóms at eiga við mik ok koma til fjórtán nátta fresti ok kveða á dómstaðinn ok koma þar fyrir miðjan dag, kveð ek þik lǫgkvǫð."

Hann skal svá skilja í kvǫð sinni at þeir eigi dóm annan dag viku þann er laugardag hinn næsta áðr lifa fjórar vikur sumars ef sá er rúmhelgr. En ef sá er heilagr þá skal enn næsta dag eptir rúmhelgan. Rúmhelgan dag skal dóms kveðja en ef sá dagr er heilagr er fjórtán nóttum er fyrir dóminn, þá skal hann kveðja inn næsta rúmhelgan fyrir. Þá skal hann dóms kveðja er rúmhelgr dagr sé þá er hann leggr dómstefnu ok svá hinn næsti eptir.

Ef þeir menn verða sjúkir eða sárir er þar skyldu dómi halda upp ok eigu þeir at selja ǫðrum manni í hǫnd dómnefnuna, ok svá þau mál ǫll er þeir skyldu fram fœra at dómi þeim. Ok skal bera vætti þau í dóm er hinn sjúki seldi ǫðrum manni mál sín.

En við þann skal dóm ryðja er kvaddr var. Ef sá ger eigi nefna dóm er kvaddr var at helmingi, þá skal sá nefna allan er kvaddi ok er þat þá jafn rétt sem þeir nefndi báðir. Enda er þá engi ryðning til dómsins. Ef þeir koma báðir til dóms er nefna skyldu, ok skal sex menn hvárr þeirra nefna í dóminn. Ef sá kømr eigi til er kvaddr var þá skal sá nefna tólf menn er kvaddi. Hvárr þeirra á ryðning ena meiri við annan um dóm er dómi halda upp skal enskis þeirra faðir né sonr né bróðir í dómi er þar eigu hlut í afrétt þeirri.

Sá skal kveðja fimm búa er dóms kvaddi sjau nóttum fyrr eða meira méli, þá er næstir eru afrétt. Þeir menn allir er þar eigu afrétt þann skulu kveðja heimildarvátta sína sjau nóttum fyrr eða meira méli til dóms þess er þeir eigu, en ef eigi eru váttar til þá skulu þeir kveðja búa þá at dómi í stað vátta er sá kvaddi til dóms er dóms kvaddi, at bera um þat hvern hlut hverr þeirra á í. Þeir tveir eigu ryðningar er dómi halda upp.

Menn þeir skulu eiða vinna allir er lǫgskil skulu fram fœra at dómi þeim, skal þat hverr þeirra fela undir eið sinn at "ek mun þat telja mér í afrétt þenna sem ek hygg at ek eiga." Síðan skal kviðr bera hvárt hverr þeirra á svá í sem þeir telja eða minna. Váttar ok kviðmenn ok dómendr skulu svá eiða vinna sem at þingadómi. Þat skal dómr dœma hverjum þeirra sem gǫgn báru til. Búa þá er þangat vóru kvaddir skal kveðja at telja fé í afrétt ef eigi var áðr talit. Af þeim mǫnnum er eigi fœra gǫgn sín fram at dómi, þeim skal ekki dœma.

Ef þeir menn eru í ómegð eða farnir af landi á brott er afrétt þann eigu er dómr var á, ok var mál þeirra eigi til búit, þeir skulu heimta sitt at þingadómi ok stefna um þeim mǫnnum ǫllum er þann afrétt eigu. Frumgǫgn ǫll skulu fram borin í dóm þann áðr sól sé undir. En þeir skulu dœma þá nótt nema þeir vili allir um daginn eptir. Lokit skal fyrir miðjan dag dómi þeirra annan dag.

Þat er mælt ef fé gengr engjar manna eða í andvirki þat er hann hefir í afrétt rekit, eigi útlagask hann um þat. Ef fé manna gengr úr afrétt ok í land þess manns er næstr býr afrétt, sá á kosti þrjá á þann einn at reka fé í afrétt miðjan, þann annan at hafa í sínu landi, en þann hinn þriðja á at reka heim til þess er féit á. Ef hann rekr fét í annars manns land ok útlagask hann við þann. Þat er mælt of þann er þá er rekit féit í land eða svá þótt þat gangi sjálfkrafa ok á sá slíka kosti ena sǫmu sem sá er næstr býr afrétt, ok svá hverr þeirra manna er fé þat kømr í land. Þann eigu þeir ok kost at láta ganga fé þat þangat er vill er gengr úr afrétt.

Ef maðr rekr geldfé annars svá at fimm aura skaði verði á eða meiri ok er þat spellvirki et meira ok varðar þat fjǫrbaugsgarð ok á sá þá sǫk er fé á við þann er rak fét eða reka lét.

Ef sá maðr vill gera sveltikví er næstr býr afrétt ok á hann þat, hann skal segja til þess í þingbrekku á várþingi því er hann er sjálfr í, at hann mun gera sveltikví í landi sínu til afréttar frá bólstað sínum, eða svá ef hann hefir gerva. Hann skal nefna vátta at tilsǫgunni ok neyta ef hann er sóttr um þat at fét svalt þar. Hann skal svá gera sveltikví at eigi drukkni fé þeirra manna er þar eigu né troðisk ok láta hlið á ok grind fyrir eða hurð svá at upp um lúki eða aptr.

Hann á laugardag inn at setja geld fé þat er úr afrétt gengr fyrir nón. Ef fé þat treðsk í sveltikví þeirri, í sauri eða í þrǫng, eða drukknar eða fellr garðr á, þá ábyrgisk sá er inn lét setja, ef fimm aura skaði verðr á, ok varðar þat fjǫrbaugsgarð. Þóat svelti eða stangisk í kví þeirri svá at deyi, ok ábyrgisk sá eigi þat er inn lét.

Menn eigu at láta út fé sitt úr kví þeirri þótt heilagt sé; eigi skulu þeir draga út ef heilagt er. Annattveggja skulu þeir láta út alt fét úr kvínni eða inni alt ef draga þarf. Þar er menn láta fé úr sveltikví ok er þeim skylt at reka fé þat í afrétt miðjan eða lengra. Ef þeir láta út fé þat ok reka eigi svá, þá útlagask þeir á beitinni þeirri er þeir beita land hins. Þó at maðr reki fé sitt í afrétt miðjan, en hann láti annarra manna fé ganga um land hins, þat er með hans fé var inni þá er hann lét sitt fé út, þá útlagask hann við þann er kvína á. Rétt er at maðr geri hvárt er maðr vill, láta út alt fét ok reka í afrétt miðjan eða sitt eitt ok byrgja hitt er inni er, en útlagask hann um alt ef af því beitisk land hins at hann lauk upp kvína.

En ef maðr brýtr sveltikví, varðar þat útlegð ok sex aura áverki, enda bœta ávísla. Ef fimm aura skaði verðr at því eða meiri þá varðar fjǫrbaugsgarð. Eigi skal hross setja í sveltikví.

Ef sá maðr vill beiða garðlags er næst á land afrétt, en þat er afréttr er tveir menn eigu saman eða fleiri, hann skal fara í þingbrekku á várþingi því er hann er sjálfr þingmaðr í svá at þar sé meiri hlutr þingheyjanda ok nefna vátta rúmhelgan dag. "Í þat vætti at ek kveð ok beiði þá menn alla garðlags er afrétt þann eigu ok kveða á afréttinn at leggja lǫggarð á milli lands míns ok afréttar þeirra, koma fyrir miðjan dag fjórtán nátta fresti ok kveða á hvar þeir skulu finnask; mun ek þá hafa kvadda búa til þá er næstir eru því sem garðlag skal vera," ok nefna vátta ok kveðja at deila garð á milli sín ok þeirra manna er afrétt þann eigu. Búar skulu kvaddir sjau nóttum fyrr eða meira méli. Þeir skulu hálfan garð leggja er afrétt eigu, en sá hálfan er kvaddi; skulu þeir svá langan leggja sem hann vill ok svá skulu þeir hvárir þann bœta sem þeir lǫgðu.

Ef þeir vilja beiða garðlags er afrétt eigu þann mann er land á næst, þá skulu þeir fara til heimilis hans ok kveðja hann garðlags ok fara svá at sem á millum bólstaða skyldi gerða lǫggarð. Svá skal gerða þann garð sem búar sjá at hann má orka á þrim sumrum er bólstað á, en afréttarmenn hálfan við hann. Ef búum sýnisk at lengra þurfi garðinn en sá orki hálfum er kvaddr var, þá skulu afréttarmenn gerða þann hlut er hann orkar eigi á þrim sumrum. Þar skal lǫghlið á garði ok svá um búit ef þar er þjóðleið at garði.

Menn eigu þat at vinna við lǫggarð þann at fá sér eldibranda ok reka heim smala sinn. Eigi skulu þeir svá reka aðra sýslu at þat dvelji garðlagit. Hvárir sem óskil gera ǫðrum um garð þann, þá skal svá fara sókn sem þar er menn eru garðlags kvaddir á milli bólstaða.

Menn eru skyldir at lúka lǫghlið aptr á lǫggarði ef svá er um búit sem í lǫgum er mælt. Ef sá lýkr eigi aptr hlið er eptir ferr í gǫgnum, þá verðr hann útlagr um þat, ok á sá þat fé er hlið skyldi halda á garði. Hvargi er hlið er brotit á garði, varðar þat útlegð, ok sex aurar at bœta ávísla.

Þar er lǫggarðr er gǫr á meðal afréttar ok bóls þess er næst er afrétt, þar skal eigi vera sveltikví á þeim bólstað. Ef maðr rekr fé manns ór afrétt ok kømr eigi aptr þá verðr hann útlagr um þat við hinn ok ábyrgisk hann fét.