Bókastaðir

Ef menn eigu akrland saman ok skal sá þeirra er skipta vill láta fara til heimilis annars ok kveðja hann akrlanda skiptis ok svá taðs sjau nóttum fyrir skipti ok fara svá at ǫllu um akrlanda deild sem þá er menn skipta húsum eða engjum.

Þar er sær eða vǫtn eða veðr rekr hey manna saman fleiri en eins, þar skal sá er hey á í annars heyi ok í annars landi fara til heimilis þess manns er land á undir heyi því ok kveðja hann heys deildar rúmhelgan dag þrim nóttum fyrir skipti eða meira méli, ef hann fiðr hinn sjálfan at máli, en viku ella eða meira méli ef hann fiðr eigi hinn sjálfan. Hann skal þá búa kveðja er næstir eru heyinu því er hann kvaddi skiptis um, þeirra manna er eigi eigu hlut í heyi því, ok kveðja fimm búa þrim nóttum fyrir skiptit um þat hvern hlut hann á í heyi því ok koma þar fyrir miðjan dag. Þá búa skal ryðja sem engiskiptis búa.

Ef varnar heyskiptisins ok varðar þat útlegð. En ef hann nýtir sér ok er þat gǫrtœki.

Nú ef hinn krefr eigi skiptis fyrr en hann hefir heimfœrt heyit, ok á hann þat af heygjǫldum sem búar meta at hey var vert þá er hann krakaði upp. Þeir menn eigu þeira hey sinn í þess landi er þau vóru rekin en eigi á brott at vega eða fœra fyrr en skipt er. Ef sá má eigi vega hey þat heim til sín er á, þá skal hann lǫggarð gera um heyit í þess landi er hann þerði ok vinna þann áverka á landi hans þar er hvárki sé akr né engi.

Ef hey rekr á engi manns ok fær hann skaða af því er engit á. Þá skal hinn bœta er hey á sem búar fimm virða þeir er næstir eru engi því.

Ef hey rekr í haga manns ok á sá gera lǫggarð um er hey á, ok svá at þeira.

Eigi varðar haga beit nema lýriti sé varit, ok farit svá með sem með stefnu ef hinn heyrir eigi sjálfr á lýritar vǫrn, ok á at halda tólf mánuðr fyrir haga. Rétt er at verja lýriti haga á várþingi þeim mǫnnum er þeir eru samþinga, en svá fremmi varðar þeim er þeir vitu lýritinn ef varit er.

Sá skal ákveða hverjum hann verr land lýriti ok skal rúmhelgan dag þat mæla sem stefna. Ef maðr stefnir lǫghelgan dag eða verr hann land sitt lýriti þá er sá útlagr, ok er ónýt stefna hans eða lýritr hvárt sem var.

Ef menn eigu skóga saman tveir eða fleiri, ok þykkir þeim manni er þar á skóg við annan of mikil nautn á skógi. Nú vill sá orka deildar á skóginn er miðr neytir, þá skal hann fara til fundar ok til heimilis þess manns er hann vill skógi skipta við eða hitti hinn at máli sjálfan fjórtán nóttum fyrr ok nefna vátta at því vætti at hann stefnir honum heim ok nefna hann á viku fresti til skógar skiptis ok hafa heim stefnt þá er fjórar vikur eru af sumri eða fyrr, ok kveðja hann skógar skiptis sjau nóttum fyrr. Hann skal nefna vátta. "Nefni ek í þat vætti at ek kveð þik n. ° deildar um skóg þann er vit eigum saman" ok kveða á skóginn "at koma þar sjau nátta fresti fyrir miðjan dag, kveð ek þik lǫgskiptis."

Hann skal handsala honum til kvámna ef hann vill láta uppi skógar skipti. Ef hann lætr eigi uppi skógar skipti, varðar honum útlegð.

En ef sá kveðr eigi svá skógar skiptis sem nú er tínt, þá skal bíða til hausts ok skal eigi fyrr þá skipta skóginum en eptir helgi þá er fjórar vikur lifa sumars áðr.

Sá er skipta vill láta skal kveðja búa til fimm landeigendr þá er skógi búa næstir þrim nóttum fyrr ok nefna vátta. "Nefni ek í þat vætti at ek kveð þik. n °. at fara til skógar skiptis at skipta með okkr n °. at koma þar fyrir miðjan dag ok skipta skógi með okkr, kveð ek þik lǫgkvǫð."

Hvar skulu skipta skógi svá at þeir skulu ryðr deila þeim er meir hefir neytt skógar. Ef eigi er ryðrum hǫggvinn skógrinn ok er valeðr ok skulu þeir þó svá skipta þá at hinn hafi þeim mun víðara er miðr neytti at þeim þykki jafn hlutr þeirra. Ef hvom sýnisk at hinn hafi meir neytt en síns hlutar skógar, ok verðr hann sekr um þrim mǫrkum enda skal hann gjalda tvennum gjǫldum, sem búar þeir virða fimm er næstir búa skógi.

Menn eigu eigi at hǫggva í skógi þeim er tveir eigu saman eða fleiri nema þeir lofi allir. Ef menn hǫggva þann skóg at eins manns lofi ok verðr sá sóttr um er hǫggvit hefir, hann á at beiða sér bjargkviðar at bera um þat hvárt hann hygði at hinn einn ætti skóginn er honum lofaði eða eigi. Nú berr þat kviðr at hann hygði at hinn ætti einn, þá vinnr honum þǫrf til varnar, en sá verðr sekr þrim mǫrkum er lofaði skógar hǫggit við þá er eigu með honum í skóginum, ok skal hann gjalda tvennum gjǫldum hverjum þeirra slíkt sem til kømr.

Ef maðr ferr um skóg annars manns með sleða eða klyfbera, eða við bǫnd eða vagn eða vágar ok bilar reiði hans, hann á at hǫggva til þess sem hann þarf at bœta, ok láta eptir liggja hræ. Hann skal segja til á enum næsta bœ þar er á leið hans sé hvat hann hefir hǫggvit. Hann skal handsala þeim manni er skóginn á verð slíkt sem búar virða ok hafa goldit á fjórtán nóttum enum næstum, ella verðr eigi heimilt viðar hǫggit.

Ef maðr hǫggr tré eða tvau í skógi annars ok fœrir eigi á brott þá varðar útlegð, ok sex aura áverki, ok skulu skógar búar bera kviðu um þat. Ef maðr fœrir á brott, þar á sá er skóg á kost at fœra til gǫrtœkis ok til þriggja marka sektar ok til gjalda tvennra ok hafa til heimilisbúa fimm þess er sóttr er. Ef maðr hǫggr tré í skógi annars eitt eða tvau ok hylr stofn ok hefir á brott tré ór skógi, þar á sá tvá kosti er skóg á, þann annan er áðr var talit en enn annan þann at fœra til þýfðar þeim er stofn huldi, ok hafa tylftarkvið til goða þess er sá er í þingi með er sóttr er. Ef hann hǫggr þrjú tré í skógi annars eða fleiri ok fœrir á brott ór skógi, þar á sá ena sǫmu kosti er skóg á sem þá er stofn væri huldr.

Ef maðr hǫggr skýlihǫgg á viði eða skefr svá at spell sé at, þat varðar útlegð, ok áverk sex aura. En ef hann vinnr fimm aura skaða at því eða meira eða hǫggr hann merkibjǫrk, þá varðar honum fjǫrbaugsgarð við hvern þeirra er þar á mark í bjǫrk þá.

Ef maðr fœrir skógar mark eða engja eða afrétta eða lands merki, þat varðar honum fjǫrbaugsgarð við hvern þeirra er þar á mǫrk til ok skal kveðja níu heimilisbúa á þingi þess er sóttr er.

Ef maðr á skóg í annars landi ok á hann at neyta skógar þess svá sem í hans landi væri sjálfs at hǫggva. Hann skal eigi hross hafa um nætr þar. Hann skal gera kol þar ok hafa á brott fœrð fyrir vetrnætr enar næstu ok hylja þar grafar svá at eigi liggi fé í. Ef hann hylr eigi grafarnar þá verðr hann útlagr þrim mǫrkum. Hann skal gjalda fé þat er þar fær skaða af grǫfum þeim svá sem búar fimm virða þess er sóttr er.

Ef maðr vill sér nýta lim þat þá skal hann bera þat saman í kǫstu ok svá fauska eða stofna ok hafa brott fœrt á tólf mánuðum enum næstum. Ef maðr vill sér nýta stofna, þá skal hann um hafa rótt fyrir vetrnætr enar næstu. Ef eigi er rótt um stofna fyrir vetrnætr enar næstu, eða er eigi saman borit lim eða fauskar, ok á sá þann við þá er land á undir, þótt í kǫstu sé borinn viðrinn, ok varðar þeim útlegð er kǫstu á ef eigi er á brott fœrt á tólf mánuðum enum næstum ok á sá við sinn er saman bar hvárt sem er hrár viðr eða annarr.

Sá maðr á at beita í skógi annars er land á undir skógi þeim meðan fé hans bítr meir gras en við. Ef sá maðr sitr svá nær skógi þeim er hann á þá á hann beita fé sínu skóg en ef meir bítr skóg en sínu. Þar er maðr beitir skóg annars meir en sínu þat varðar útlegð þeim er þat gerir ok bœta ávísla sem búar fimm virða.

Ef hann rekr fé sitt eða lætr reka í skóg annars ok verðr af því fimm aura skaði eða meiri þat varðar fjǫrbaugsgarð ok á sá sǫk er skóg á. Ef maðr beitir þá í skógi þeim er hann á í annars landi er fé bítr sínu meir en skóg þat varðar honum útlegð ok á sá þá sǫk er land á undir. Ef sá maðr rekr fé sitt í skóg manns eða lætr reka er hvárki á skóginn eða land undir, þá verðr hann útlagr við hvárn þeirra, en ef fimm aura skaði verðr á skógi eða meiri sá er fé hans gerir, þá varðar honum fjǫrbaugsgarð við þann er skóg á.

Hverr maðr á vǫxt viðar í skógar marki sínu meðan hann á fornan við þar. Ef þeim manni er grunr at því er land á undir viði annars, at hinn neyti miðr viðarins en þá mundi hann ef hann ætti sjálfr landit, þá á landeigandinn at stefna honum til skila ok telja hann af vextinum af því at hann neytir miðr skógarins en þá mundi hann ef hann sæi eigi til vaxtarins ok stefna at heimili þess er sóttr er, ok kveðja skógar búa um þá sǫk. Ef þat berr kviðr at hinn neytti miðr skógar en þá mundi hann ef hann sæi eigi til vaxtar, þá er hann af vextinum, ok á sá vǫxt er land á, en sá á enn forna við sinn er áðr átti.

Ef menn hǫggva skóg þann allan upp er tveir menn eigu saman eða fleiri, ok skulu þeir skipta merkibjǫrkum með sér ok hǫggva þær efst.

Ef misgǫngur verða fjár ok beitir maðr akr annars eða eng ok varðar þat útlegð þeim er beitir ok bœta ávísla. Ef sá ræðr at reka svá aptr fé annars sjálfs, at hann rekr í akr eða engi eða svá at hann vildi at í akr eða engi gengi, þá varðar þat útlegð um þat ok bœta ávísla. Ef fimm aura skaði verðr af fjár rétti þeim eða meiri þá varðar fjǫrbaugsgarð ok á sá þá sǫk er akr eða eng átti eða andvirki ef þar var til rekit. Ef annarr maðr rekr fét í akr eða engi eða í andvirki manns vísvitandi at ráði sínu ok þess er fét á ok verða þeir báðir útlagir ok varðar þeim báðum jafn mikit hvárt sem skaði verðr meiri eða minni.

Ef maðr rekr búfé manns annars eða lætr reka svá at máls missir, eða hann vildi máls láta missa, þat varðar fjǫrbaugsgarð en þá missir búfé máls er þat kømr um aptan heim er um morgin skyldi, eða þat um morgin er um aptan skyldi. Ef maðr selr inn búfé annars eða rekr svá hart eða særir svá at nyt bregðr við ok varðar þat fjǫrbaugsgarð ok á sá sakir þær er búfjár nyt á. Ef sá maðr verðr sóttr um þat at hann hafi rekit búfé annars svá at máls missi, hann á at kveðja sér bjargkviðar um þat hvárt hinn mundi finna búfé sitt ef hann vildi svá at eigi misti máls. Ef þat berr kviðr at hinn mundi finna eða finna láta ef hann vildi búfé sitt svá at eigi misti máls, þá versk hann sǫkinni.

Þar er menn eigu afréttu saman tveir eða fleiri þeir skulu reka fé sitt í afrétt er átta vikur eru af sumri ok reka í afrétt miðjan ok hafa ór rekit afréttina er fjórar vikur lifa sumars. Ef aðrir menn reka fé sitt í afrétt en eigi ok hafi eigi lof til allra þeirra er afrétt eigu, þat varðar útlegð við alla þá er ólofat hafa. Eigi skulu menn slá í afrétt en þat varðar útlegð, enda er óheilagt heyit, en ef hann fœrir á brott þá eigu þeir orði um at ráða er afrétt eigu.

Eigi eigu menn lofa í afrétt nema ítala sé, þá á hverr at fylla ítǫlu sína. Ef fé manna verðr eptir í afrétt ok er þat vítislaust þeim er eigu.

Eigi eigu menn gera sel í afrétt. Þeir menn eigu brjóta sel er þar eigu afrétt. En sá er útlagr er sel gørði eða gera lét við alla þá er afrétt eigu, ok sinni útlegð við hvern þeirra.

Engi maðr skal beita afrétt þær vikur tvær er á miðli eru þess er sex vikur eru af sumri ok átta vikur eru af sumri. Þeir menn er næstir búa afrétt eigu at beita afrétt ávalt búfé sínu nema frá því er sex vikur eru af sumri ok til annars dags viku þess er fjórar vikur lifa sumars þváttdaginn áðr. Ef menn beita afrétt þær vikur tvær er hann á sýkn at liggja ok varðar þat útlegð við hvern þeirra er afrétt þann á. Þat varðar útlegð ef menn beita afrétt úr seljum við hvern þeirra manna er þann afrétt á.

Ef þar er eigi talit fé í afrétt eða svá þótt isc talit ok sé afréttr versnaðr svá mjǫk at fé mundi þá verða feitara ef færa væri í afrétt. Nú vill maðr láta telja í afrétt, hann skal fara í þingbrekku á várþingi því er hann er sjálfr þingmaðr í, ok nefna sér vátta. "Í þat vætti at ek kveð þá menn alla at fara til afréttar þess er vér eigum saman ok kveða á afréttinn ok nefna nǫkkura menn ok koma þar fyrir miðjan dag ok kveða á hvar koma skal at finnask fjórtán nátta fresti ok kveð ek þá menn alla ítǫlu er eigu afrétt þann ok mun ek þá hafa kvadda búa til at telja fé í afrétt þann." Fimm búa skal hann kveðja at telja í afrétt þá er næstir búa afrétt, ok þeim stað er þeir skulu finnask landeigendr sjau nóttum fyrr eða meira méli þá búa er ekki eigu í afrétt ok réttir sé at heyrum við hann ok skal hann eigi kveðja feðr eða brœðr né sonu þeirra manna er með honum eigu afrétt þann.

Sá er kveðja vill búa ítǫlu, hann skal nefna sér vátta, "nefni ek í þat vætti at ek kveð þik n. at fara til at telja fé í afrétt várn sjau nátta fresti ok koma þar fyrir miðjan dag ok kveða á hvar hann skal til koma."

Rúmhelgan dag skal búa kveðja ok svá í telja. Eið skulu þeir áðr vinna. Til allra eiða þeirra er menn vinna eigi á þingi ok skal sá fá bók til eða kross er kveðr þeirra mála er eiða skal um vinna. En þeir skulu svá í telja at þar verði eigi fé at feitara at því er þeir hyggja at færa sé í afrétt þeim enda hyggi þeir at skipaðr sé til fulls. Talit skal í afrétt áðr átta vikur sé af sumri.