Bókastaðir

Þat er mælt þar er maðr vex upp til lands brigðar þá skal hann hefja upp er hann er sextán vetra gamall. Nú á hann fleiri lǫnd at brigða en eitt, þá skal brigða land á sumri til þess er ǫll eru brigð, nema hann vili fleiri senn brigða. Nú hefr hann síðar upp eða lætr á milli verða, þá skal hann brigð hafa sumar þat eptir er hann er tuttugu áðr. Ónýt er brigð hans þá ok á hann ekki til mál síðan.

Hann skal lýsa at lǫgbergi til brigðar um land þat er hann vill brigða, ok kveða á landit ok nefna þann mann er hann brigðir landit. Hann skal lýsa til sóknar annat sumar ok til þess fjórðungsdóms er landit er í. Svá skal hann lýsa at lǫgbergi at lǫgsǫgumaðr heyri, en lǫgsǫgumaðr er skyldr at segja mǫnnum lǫg til. Sá er landit brigðir á kost at spyrja með vátta hvárt hinn kenni sér land þat eða eigi ok hafi lýritu fyrir er hann vill brigða. Nú kennir sá eigi sér landit þá er þeim skylt at segja hverjum hann hefir selt. Nú hyggr sá er landit brigðir at hinn segi honum annat til en er, þá skal hann lýsa þeim á hendr er hann hyggr at lýritu hafi vel laust fyrir landinu.

Ef maðr villir lands brigð fyrir manni ok varðar þat fjǫrbaugsgarð. Þat er stefnusǫk, enda skal kveðja níu búa til á þingi. Skyldr er hverr þeirra manna er þat land hefir átt at stefna sínum heimildarmanni til heimildar til þess þings er hinn brigðir landit. Þat er rétt at hverr þeirra stefni er spyrr at hinn hefir lýst til brigðar um landit enda er rétt at maðr beiði mann heimildar.

Hann skal þat sumar er hann brigðir landit þá sǫk lýsa lǫglýsing er hann lýsti et fyrra sumar til lands brigðar, ok lýsa þar til dóms. Hann skal kveðja níu búa þá er landi því eru næstir er hann brigðir hvárt faðir hans átti þat land á deyjanda degi eða eigi eða sá maðr er hann tók arf eptir ok kveða á manninn ok nefna. Ef þat berr búa kviðr at sá ætti landit á deyjanda degi er hann tók arf eptir þá á honum at dœma landit, nema hinn geti lǫgvǫrn fyrir sik. Sá skal kveðja heimilisbúa sína fimm hvárt skuldir gengu í landit svá at innstœði mundi þverra ens unga manns eða ómagar væri á fénu eða eigi, ok berr þat kviðr at skuldir gengi í landit, þá á hinn kveðja búa um þat hvárt þar kom fullr eyrir ígegn eða eigi. Nú berr þat kviðr at eigi kom fullr eyrir fullum í gegn, þá skal sá kveðja kviðar um þat hvárt landit var selt sem hann mætti dýrst eða eigi. Nú berr þat kviðr at hann seldi sem hann mátti dýrst, þá heldr hann landinu. Nú skal sá er land brigðir kveðja kviðar hvárt honum væri betra til fjár at selt væri svá sem er eða eigi. Nú berr þat kviðr at honum sé betra til fjár at selt sé en eigi, þá kveðr hann þess kviðar hvárt leiguból væri til at selja fyrr eða ítǫk í annarra manna lǫndum eða eigi svá at þó mætti haldask aurar í aðalbólinu eða innstœði þótt þat væri óselt. Nú berr þat kviðr at til væri leigulǫnd eða ítǫk at selja fyrr þá brigðisk landit en ellegar eigi. Leiguból skal fyrr selja ef fylgja eða svá ítǫk í annarra manna lǫnd en síðan aðalbólit ef skuldir ganga í.

Þat er mælt, ef eigi var landit selt sem hann mátti dýrst eða gengu þar eigi skuldir í land, þá brigðisk landit ok skal þeim dœma er brigði. Ef fleiri menn hafa átt landit ok hefir at sǫlum farit, þá skal hverr þeirra láta bera kaupsvátta sína þá er þeir hafa heiman kvadda at dómi eða búa ef þeim villask váttar. Þeim varðar fjǫrbaugsgarð er fyrst seldi landit við þann er keypti at honum ok svá við inn unga mann. Ef sá keypti viss vitandi þat land er hann vissi brigða at ván er fyrst keypti, þá verðr hinn eigi sekr við hann er honum seldi fyrstr, en hann skal hafa aura sína jafn marga af þeim er fyrstr seldi ok svá hverr þeirra af ǫðrum ok af sínum seljanda hverr.

Dómr skal dœma hinum landit er brigði at gjalddǫgum enum næstum, en sá skal búa sem leigumaðr er á býr til fardaga. Dómr skal dœma enn fimmta dag þann er sjau vikur eru af sumri aura þeim mǫnnum ǫllum er átt hafa landit á því landinu er brigðisk, nema þeir eigi gjalddaga saman, þá skal þar dœma með þeim.

Þar at eins varðar fjǫrbaugsgarð er maðr verr eigi ǫðrum heimilan hálfan bólstað eða meira hlut þann er bólt sé á. Ef land er minna en svá þá varðar þriggja marka útlegð. Ef land er svá lítit at eigi má dómr sitja á ok þeir menn er til eru taldir, ok skal brigða at þinga dómi þat ok stefna heiman ok kveðja til fimm búa á þingi um þá sǫk.

Ef land hefir at húsum batnat ok eru jafn mǫrg hús sem þá er tœmðisk enum unga manni ok skal hann eigi þat kaupa. En ef þar hafa hús versnat ok eru jafn mǫrg sem þá er landit varð at erfð ens unga manns ok skala honum bœta þat. Nú eru þar gǫr fleiri hús upp ok hefir sá maðr úr sínum viði gǫr er þar bjó þá á inn ungi maðr kost at kaupa viðinn þann er í er sem búar virða við bók, ok slíka aura fyrir reiða sem þeir mæla, en ef hann vill eigi kaupa þá á hinn við sinn at hafa. Nú eru þar hús færri en þá er land tœmðisk ok skal sá þat gjalda er renna lét þeim er fyrst seldi en sá skal gjalda enum unga manni sem búar virða.

Ef þar er skógland ok skal svá neyta sem áðr var neytt, elda þar viði er áðr var viði eldt ok hafa til húsa ok kola at dengja ljá við, ok bœta bús bólhluti. Ef þar er reki at landinu ok skal hann svá neyta sem skógar. Ef skógar er meir neytt en svá ok eigu búar at virða þat ok allt þat er spilzk hefir landit af hans ráðum.

Ef tœmisk lands brigð þeim manni er erlendis er, þá skal hann upphefja er hann hefir um vetr verit út hér et síðarsta, enda er rétt at hann hefi upp þat sumar er hann kømr út ef hann vill. Hann skal svá fara at allri landbrigð sinni sem sá maðr er hér vex upp til landbrigðar nema hann skal eigi á meðal láta.

Ef maðr ræðr at selja land sitt ǫðrum manni við verði ok skulu þeir kveða á merki með sér hvártveggja um land ok skóga ok engjar ok reka ok veiðar ok afréttir ef eru ok á ǫll auðœfi er því landi eigu at fylgja. Þat er þeim ok skylt at geta allra auðœfa þeirra er aðrir menn eigu í þat land eða því eigu at fylgja er selt er í annarra manna lǫndum. Handsala skal landkaup, svá er sem ókeypt sé ella. Þeir eigu at kveða á merkjagǫngu með sér fyrir vetrnætr enar næstu ok skal þá til gengit. Nú kveða þeir ekki á merkjagǫngu með sér í kaupinu, þá skal kveðja seljanda sá er keypti fjórtán nóttum fyrr eða meira méli, en seljandi skal kveðja þá menn er land eigu fyrir útan sjau nóttum fyrr eða meira méli merkjagǫngu ok þá menn er þeir eigu skóga saman eða engjar eða fjǫru. Þeir skulu koma til merkja fyrir miðjan dag þar sem kaupandinn kveðr á, þá er hann kveðr merkjagǫngu seljandann.

Þar er eigi skylt at ganga til merkja er firðir ganga fyrir eða ár deila þar er netnæmir fiskar ganga í, en ef þar liggja eyrar fyrir ok skal kveða á þat. Ef maðr á við annan mann eyjar þær er mǫrk eru í ok skal sýna þau sem á meginlandi. Eigi er skylt at ganga á merki þar er fjǫll þau eru er vatnfǫll deilask á millum héraða. Eigi er skylt at ganga úr búfjárgangi á fjall. Kveða skal þar á merki. Ef þar er snær á jǫrðu, þá skulu þeir koma til sjau nóttum síðarr eða minna méli. Rétt er ok at þeir handsalisk merkjagǫngu síðarr ef þeir verða allir á þat sáttir er þeir eigu merki saman.

Nú verða þeir eigi sáttir á merki ok eigu þeir lýritar vǫrn at verja til þeirra merkja er þeir láta rétt er þar eigu lǫnd við fyrir útan. Ef þeir verja eigi lýriti þá er sem þeir segi sína sátt á þau merki er hinn kveðr á. Nú ræðr sá þat er ný keypt hefir land at verja lýriti fyrir land ok á sá eigi at standa enda verðr hann útlagr um lýritar vǫrnina. Enda á þar lýrittr at koma á lýritt, ok eigu þeir at verja er áðr áttu land við fyrir útan.

Ef lýriti er varit land ok á sá at kjósa hvárt hann vill leysa undan land er keypt hefir eða vill hann at sá leysi er seldi honum. Nú kýss hann þat at sá leysi undan er selt hefir, þá skal hann undan hafa leyst á tólf mánuðum enum næstum, en ef hann leysir eigi svá undan þá varðar honum útlegð enda skal hann gjalda hinum landit þat er lýriti er varit svá sem búar fimm virða við bók at dómi. Sá maðr er leysir land undan lýriti hann skal stefna til brigðar um landit þeim manni er lýriti varði á enum næsta mánaði er hinn varði lýriti.

En sá er land er brigðt skal kveðja heimildarmann sinn heimildar eða stefna honum ella til heimildar á enum næsta mánaði er honum er stefnt. Skal hverr þeirra stefna sínum heimildarmanni eða kveðja á mánaðarfresti svá lengi sem land fór at sǫlum. Nú hefir nǫkkurr þeirra eigi kvatt eða stefnt á mánaðarfresti þá spillir hann sǫkum fyrir sjálfum sér ok er ónýtt kvǫð hans eða stefna. Svá skal sá kveðja heimildar er brigðir land ok þessi atferli hafa, svá skulu þeir allir. Landbúar fimm skulu skilja um merki, en heimilisbúar fimm þess er sóttr er um heimildina. Skal búa alla kveðja á þingi.

Ef maðr verr lýriti land þat er fimm aura er vert eða meira fjár ok veit hann at hann á eigi þat land er hann kenndi sér þat varðar honum fjǫrbaugsgarð ok er þat stefnusǫk. Skal kveðja níu búa til á þingi þess er sóttr er. Ef sá maðr kýss undir sik undan lausn lands er keypt hefir ok er sá eigi skyldr þá er seldi at gjalda honum þat land er lýriti er varit, nema því at eins ef hann hefir framar selt honum en hann vinni heimilt. Þess land er lýriti er varit eigu þeir at neyta sem þeir eigi til þess er undan er leyst, enda á sá kost at leysa undan þá er hann vill ef keypt hefir landit, ok skal sitt hverr hafa þar um síðir.

Ef maðr leynir merki eða villir merki eða fœrir lands merki eða skógar eða engja merki varðar þat fjǫrbaugsgarð hvergi sem þat gørir ok er þat stefnusǫk skal kveðja níu búa til á þingi.

Ef sá kømr til er selt hefir land at sýna þeim lands merki er keypt hafa, þá skal hann heimila honum landit til þeirra merkja sem hann kvað á þá er hann seldi honum ok rétt eru, ok þau merki hálf. Ef þeir menn eru eigi þar komnir er þar eigu lands merki við fyrir útan, enda væri þeir kvaddir sjau nóttum fyrr til merkjagǫngunnar, þá eignask kaupandinn land með merkjum þeim sem hinn seldi honum.

Ef kaupandinn kømr eigi til svá sem hann hefir kvatt til merkjagǫngunnar eða hefir hann eigi at lǫgum kvatt ok á sá maðr kost þess er land á þar et næsta at verja land hans lýriti ef hann vill þriðjung útan garða þess hlutar er til hans lands liggr. Eigi skal hann verja lýriti um bólstað hins. Ef sá maðr á lýrittu er varit hefir enda á sá grasnyt á landi því bæði engja ok haga, eigi skal hann skóg hafa, enda seksk hinn þar á sínu, ef hann neytir þess lands er honum var lýriti varit. Ef þeir koma hvárigir til merkjanna eða er eigi til boðit at lǫgum, þá eigu þeir lýritar vǫrnina er þar áttu áðr land við fyrir útan. Þeir skulu varit hafa landit lýriti á tólf mánuðum enum næstum þaðan frá er þeim var skyld merkjaganga, ef þeir vilja meira verja en sitt land.

Ef sá maðr kømr til merkja er land keypti, en hinn kømr eigi er seldi, enda væri hann kvaddr at lǫgum, þá verðr hann útlagr við kaupandann, enda á dómr at dœma á hendr honum merkjasýninguna enn fimmta dag viku þann er mánuðr lifir sumars, ok bœtir skaða þess alls er hann hefir af fenginn.

Þar er manni er land varit lýriti, þá skal hann þangat reka búfé sitt allt í þat horn lands síns er firr er lýritar vǫrninni. Nú hafa þeir fleiri varit, þá skal hann féit láta reka í miðjan haga sinn um apna, enda skal fundit fét er sól kømr í austr mitt, en þat heitir hirðis rísmál, enda skal hann at láta menn sitja um daga. Þótt þar beitisk annarra manna lǫnd, ok er úr rekit sem nú er talit, ok seksk hann þá eigi á beitinni við þá. Ef hann beitir meir en svá ok varðar honum útlegð við þá er sín lǫnd urðu lýriti.

Ef bóndanum verðr stefnt um haga beitina, þá á hann at kveðja sér bjargkviðar um þat hvárt hann hefði þann smalamann eða eigi er úr mundi rekit hafa fé hans úr landi hins er sœkir um ef hann vildi. Nú berr þat kviðr at hann hefir þann smalamann er úr mundi rekit hafa fét ef hann vildi, þá er sú beit var er bóndinn er sóttr um, þá varðar smalamanninum útlegð en eigi bóndanum.

Ef maðr vill kveðja mann engidóms, þá skal hann fara til heimilis þess manns er hann er ósáttr við um engit ok kveðja þann þar engidóms ok leggja á sjau nátta stef ok kveða á engit ok á dómstaðinn. Hann skal stefna hinum til brigðar ok til útgǫngu ok telja sér engit. Hann skal rúmhelgan dag kveðja engidóms. Hann skal fimm búa kveðja þrim nóttum fyrr eða meira méli at þeir komi til dóms at bera kviðu þá er hann vill þá beidda hafa ok þeir eru skyldir ok réttir um at skilja. Þeir skulu koma til dóms fyrir miðjan dag, svá at dómr sé þá nefndr. Hvárr þeirra skal hafa tuttugu menn með sér ok taka þar dómendr úr. Kviðmenn skulu at fornaði. Hvárr þeirra skal þrjá menn nefna í dóm, brigðandi engis ok haldandi. Þar á hvárr þeirra at bjóða ǫðrum til ruðningar um dómendr, enda skal dóm ryðja sem tylftarkvið, en sá skal bjóða til ruðningar kviðar er kvaddi, skal þann kvið ryðja sem aðra búakviðu.

Bóendr skal kveðja fyrr en griðmenn ef til eru þá er næstir eru þar ok þá er at hærum sé réttir. Rétt er þó at griðmenn verði tveir í kviðinum ef bóendr verða úr ruddir.

Hvárr þeirra skal koma til næsta húss enginu því er á gǫtu þeirra er ok skal þar hvárr þeirra telja tuttugu menn liðs síns. Skulu þeir af þeim tuttugu taka dómendr ok vátta ok ǫll gǫgn þau er þeir skulu hafa at þeim dómi. En ef þeim fylgja fleiri menn en svá þá verða þeir útlagir við þann þeirra er sótt vill hafa.

Eiða skulu þeir vinna áðr hann segi sǫk sína fram ok svá þeir allir er lǫgskil skulu bera at bók eða at krossi. Nú skal hann segja sǫk sína fram svá skapaða sem hann stefndi. Þá skal bera stefnuvætti. Þá skal bera kvið þann hvárt sá maðr átti engi þat á deyjanda degi eða eigi er hann tók arf eptir.

Ef maðr hefir keypt engi, þá skal hann bera kaupsvætti sitt. Þá er þat eigi til, þá skal fimm búa kviðr skilja þat er váttar skyldu. Einir búar skulu alla kviðu skilja um engjabrigð. Ef fram eru fœrð sóknargǫgn, þá skal sá fram fœra varnargǫgn er heldr enginu, ok svá skal ǫll lǫgskil fram fœra sem at þingadómi, en síðan skal dómr dœma þeim þeirra engi er heldr heimild til. Nú kømr annarr þeirra sinni heimild til, en annarr má eigi, þá skal þeim dœma engis hǫfnina er heimild kømr til, en þá skal at þingadómi reyna eigin orð engissens.

Ef þeir verða eigi ásáttir hvern dóm þeir skulu dœma, þá skal afl ráða með þeim. Þeir eigu at vefengja er þeir eru þrír hvárir sem eru, ok fara svá at vefangi sem at fjórðungsdómi. Þeir skulu þar vera unz þeir hafa lokit dómi sínum. Þar skal engidómr vera er engi er vaxit, en þar at eins skal engidómr vera er menn eru ásáttir hverr sem land á undir. Ef þeir vefengja, ok skal þat reyna í fjórðungsdómi þeim sem engidómr var í áttr. Ef þat er vefengt í engidóminum, þá skal sá hafa er áðr hafði til þess er reynt er at þingadómi.