Bókastaðir

Ef maðr hleypr á bak hrossi manns ólofat þat varðar sex aura áfang. Nú ríðr hann svá fram ór stað ok varðar þat þriggja marka útlegð. Þrjár hrossreiðir eru þær er skóggang varða. Ein er ef maðr ríðr svá at þrír bœir eru á aðra hǫnd ok ríði hann um þá. Ǫnnur er ef maðr ríðr um fjǫll þau er vatnfǫll deilir af á millum heraða. Þriðja er ef maðr ríðr fjórðunga á meðal. Þótt en meiri sé reiðin, ok er þó kostr at stefna um ena minni. Þar er maðr stefnir manni um þá hrossreið at hann hafi riðit hrossi hans um þrjá bœi ok lætr varða skóggang ok áfang með, tylftarkvið skal til hafa þá er skóggang varðar. Nú berr kviðr á hann þá á hann at beiða sér bjargkviðar hvárt hann hafi riðit um þá þrjá bœi er allir lægi á aðra hǫnd svá nær at sjá mætti reið hans heileygr maðr í ljósi af ǫllum bœjum þeim ef at væri hugat enda bæri eigi leiti fyrir né hæðir svá at þat meinaði.

Ef maðr lér manni hross eða hefir hann leigt ok varðar honum eigi meðfǫrin nema hann hafi lengr eða víðara en honum væri lofat. Ef maðr lér manni hross annars manns enda varðar honum slíkt sem hann sjálfr fari með, enda á sá kost er hross á at sœkja þann er lét er. En sá versk sǫk ef þat berr kviðr at hann hyggi þann eiga eða leigt hafa er honum léði. Ef maðr leigir hross til þingreiðar ok ábyrgisk sá hrossit er með ferr. En ef sárt verðr þá skal standa fjórtán nætr er heim kømr. Ef þá er heilt, ok skal ekki gjalda fyrir þá. Ef þá er eigi heilt, þá skal virða alt saman ef hinum hefir mein at verit at missa svá lengi. Ef hross verðr dautt í þingfǫr, þá skal hann svá gjalda sem þá var virt er hann leigði. Ef þá var eigi virt þá skulu búar fimm meta þess er hross átti svá sem vert var áðr hinn leigði enda skal þar standa leigan þá í hrossverðinu. Eigandi á sókn við þann er léði eða á leigu seldi, ok seksk sá á ef kviðr berr at lengr sé haft hrossit en hann lofaði eða á leigu seldi. Hann á kost at hǫfða sǫk við hvárn er hann vill. Ef eigandi sendir mann með hross sitt eða með eyk síns ørendis ok ábyrgisk eigi sá er með ferr, ef hann ferr svá með sem hinn bauð ok svá sem þá mundi hann ef hann ætti.

Ef hross kømr í haga manns þat er eigi eigu þeir menn er næstir búa honum eða þeirra húskarlar, ok er bóanda heimilt at ríða því hrossi í síns búfjár gangi í sínu landi, ok svá þeim mǫnnum er þingheyjendr eru fyrir bú hans ok svá heimamǫnnum hans þeim er hann lofar. Hann skal eigi hepta hross þat til nautnar ok eigi ríða spellreiðir né einar. Bóandi skal segja at kirkjusóknum eða at samkvámum at þat hross er þar komit er hann veit eigi hverr á. Ef þat hross hefir þar verit hálfan mánuð síðan er hann sagði til, ok er rétt at hann heimti til fimm búa at virða hross þat við bók, en álengr er þat er metit, ok er rétt at hann neyti þá ok ábyrgisk svá sem hann eigi. Eigi skal hann neyta lengr en hálfan mánuð hrossins nema virt sé. Ef eigandi kømr til ok á hann kost at hafa hvárs hann vill, hross eða verð. Svá skal hross virt vera sem þá var vert er bóndinn sagði til. Hann skal ábyrgð hafa í sinni nautn, ef hinn kýss hrossit er á, ok skal bóndinn tigla honum ef þá er hross þat verra en þá er hann tók við.

Ef tveir menn eigu hross saman ok er heimilt hvárum þeirra at neyta í sína þurft en hvárumgi er heimilt at léa ǫðrum manni eða á leigu at selja nema beggja ráð sé til. Ef annarr þeirra selr at leiga ok varðar þeim þeirra útlegð enda seksk hinn á nautninni ef hann vissi at þeir áttu báðir. Hvars menn eigu saman hross eða annan grip ok vill annarr tveggja þeirra skipta, hann skal beiða hann með vátta skiptingar at skipta á viku fresti. Hann skal kvadda hafa heimilisbúa fimm til þess er gripinn hefir at halda þrim nóttum fyrr at skipta með þeim ok meta við bók þann grip at heimili þess er gripinn hefir at halda. Þeir skulu hluta síðan ok skal sá þeirra hafa er hlýtr, enda gjalda verð hinum at heimili þess er gjalda skal, tveggja vikna fresti. Ef hann kømr eigi til at gjalda ok sé eigi handsalat þá varðar þat útlegð ok harðafang.

Þótt búar manns eigi hross þá á hann at ríða ór engjum sínum eða ór heyi, hvárt sem er vetr eða sumar. Svá skal hann með fara sem með sín hross. Ef fleiri menn ríða hrossi manns eða ráða þeir fleiri um hrossreiðina eða hvégi er þeir fara með því um þrjá bœi eða þær reiðir aðrar er skóggang varðar, þá varðar þeim skóggang ǫllum er saman ráða um meðforna.

Ef hross manns beizltamt rennr eptir manni á næsta bœ, ok skal hann beiða menn taka hross þat, ok seksk hann eigi þá á þótt renni til annars bœjar. Hinum varðar útlegð ef þeir varna. Svá et sama á ǫðrum bœ. Ef á enum þriðja bœ biðr hann ok er honum eigi veitt þar, þá varðar þeim mǫnnum fjǫrbaugsgarð er þeim varna enda hafi hann beðit áðr í tveim stǫðum, en útlegð ellegar ok á hann þær sakir. Hvárts maðr lætr hross renna eptir sér um tvá bœi eða einn ok varðar honum þriggja marka útlegð ef hann bað eigi menn hefta á næsta bœ. En ef hann lætr renna um enn þriðja bœ ok varðar honum fjǫrbaugsgarð. Manni er rétt ef hross rennr eptir honum at setja inn ok segja mǫnnum. Ef þeir búa fleiri saman ok vilja sumir skil á gera en sumir eigi ok varðar þeim við lǫg er óskil gera á.

Ef maðr ferr ok tekr hross manns ok sé eigi ǫðrum mǫnnum um boðit um varðveizluna svá at hann viti ok fœri hann þegar þeim manni er á enda fari hann svá með sem þá mundi hann ef hann ætti ok varðar honum eigi við lǫg. Ef hann tók af því hrossit ok fœrði þeim er átti, at hann vildi honum í því gagn gera.

Ef maðr lætr hross annars manns renna eptir sér ór héraði ok yfir þær heiðar er vatnfǫll deilir af tveggja vegna á millum héraða ok varðar þat fjǫrbaugsgarð. Ef maðr lætr renna hross manns eptir sér frá bœjum fjórðunga á millum, ok varðar fjǫrbaugsgarð. Ef hross kømr at manni á óbygðum ok varðar manni eigi eptir rásinni ef hann heptir á næsta bœ, þótt þat renni fjórðunga á millum eða um heiðar þær er vatn deilir tveggja vegna af milli héraða.

Ef maðr bindr tagl í munn hrossi manns ok varðar þat fjǫrbaugsgarð. Fjǫrbaugsgarð varðar ef maðr skekr skellu at hrossi manns í þingfǫr á áfǫngum svá at þau fælask við en útlegð í ǫðrum stǫðum.

Ef maðr skerr tǫgl ór stóðhesti manns varðar þat fjǫrbaugsgarð. Ef maðr skerr tǫgl ór þinghesti manns eða þess manns hesti er í brúðfǫr er, varðar fjǫrbaugsgarð. Þá er þinghesti er hann er í þingfǫrinni. Ef maðr skerr svá at bein nemr varðar fjǫrbaugsgarð. Nú skerr hann svá at bein nemr varðar fjǫrbaugsgarð. Nú skerr hann tǫgl ór ǫðrum hrossum ok verðr hann útlagr þá þrim mǫrkum. Nú særir maðr hross manns ok verðr hann útlagr um þat fjórum aurum ef ekki verðr mein at. Nú særir hann svá at mein verðr at þá verðr hann útlagr um þat þrim mǫrkum. Nú verðr fimm aura skaði at eða meiri ok varðar þá fjǫrbaugsgarð.

Hverngi grip er maðr hefir at láni annars manns ok ábyrgisk sá er með ferr. Ef maðr lér manni skips ok hefir hann svá lengi sem honum er létt ok eigi víðara, þá ábyrgisk sá er með ferr. Engum manni skal hann léa né á leigu selja skipit enda er svá sem ólofat sé ef hann hefir lengr eða víðara en þeir vóru á sáttir. Hann skal svá um skip búa sem þá var er hann tók ok þar upp setja nema þeir væri á annat sáttir. Ef hann hefir svá lítit lið at hann kømr eigi upp skipinu svá at óhætt sé, þá skal hann gera orð þeim er á ok segja deili á ok bjóða til fór sína. Ef sá ferr til sem má fyrst þá ábyrgisk hinn skipit til þess er eigandi kømr til eða hann mætti til komask ef hann vildi, en eigi lengr en svá. Ef manni er létt skips ok skal hann hafa menn svá marga sem hann vill með sér á skipinu en farma skal hann eigi ferja á nema honum sé þat lofat.

Ef maðr dregr skip manns fram ór stað ólofat ok varðar útlegð ok áfang ef hann gengr á. Slíkt et sama varðar manni ef hann ferr á ena minni fǫr þótt annarr dragi fram. Ef maðr hrindr út skipi annars manns ok lætr reka á brott ok varðar fjǫrbaugsgarð. Skal kveðja níu búa til á þingi þess er sóttr er. Ef maðr fellir skorðu undan skipi manns eða tekr á brott ok varðar útlegð, ok ábyrgisk sá skipit enda skal hann gjalda ávísla bœtr ef skaði verðr at. En ef fimm aura skaði verðr eða meiri þá varðar fjǫrbaugsgarð.

Ef menn taka skip manns at gerræði sínu ok fara á því um fjǫrðu eða svá um þrjá bœi fyrir land fram at þrír bœir eru á aðra hǫnd ok varðar skóggang. Skal svá sœkja sem um hrossreið ena meiri. Ef þeir fara skemra með skipit en um þrjá bœi eða skemra en um fjǫrð þveran ok varðar þat útlegð ok áfang. Skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttr er.

Ef skip manns hefr upp ok lýstr á annars manns skip þá ábyrgisk sá bæði er þat festi er upp hóf. Svá skal fara et sama ef viði manns kastar á skip annars.

Ef maðr tekr árar eða þiljur frá skipi manns eða annat reiði þat er þar fylgir ok varðar útlegð ef hann lætr aptr koma. Nú nýtir hann sér þá varðar gǫrtǫku ok gjalda tvennum gjǫldum. Ef alt þat er maðr meiðir at skipi manns ok varðar útlegð ok áverk ok bœta ávísla, en fjǫrbaugsgarð varðar ef fimm aura skaði verðr eða meiri. Ef maðr dregr skip annars manns ór nausti sínu hann á svá at festa sem þá mundi hann ef hann ætti.

Ef tveir menn eigu hafskip saman ok vill annarr í fǫr búa en annarr vill eigi, þá skal sá er í fǫr vill búa skipit fara at finna þann er skip á með honum ok beiða hann með vátta at koma til skips fjórtán nátta fresti, ok þess at hann láti honum uppi virðing um skipit, þá sem búar virða, ok þat skipti sem þeir skipta. Hann skal kvadda hafa fimm búa landeigendr þá er næstir búa skipinu sjau nóttum fyrr en þeir skulu skipta, þá búa er réttir sé í kviðum ok at hérǫðum, at þeir skyli meta ok virða við eið skip þat með þeim, ok alt þat reiði skulu búar þeir enir sǫmu meta er því skipi fylgir, bæði viðu ok vatnker ok akkeri ok svá alt er þeir eigu báðir saman. Búar skulu virða skip þat til vǫru eða til brennds silfrs, ok virða þann dag sem þeir vóru kvaddir. En lengr er þeir hafa virt skipit búarnir ok skal sá kjósa er fara vildi hvárt hann vill hafa skip eða verð. Ef hann vill verð heldr en skip, þá skal hann sœkja verðit til heimilis hins fjórtán nátta fresti, ok ef hann kýss skipit, þá skal hann gjalda verð hinum sjau nátta fresti þar at skipinu.

Ef búar eru kvaddir til at virða skip ok eru þeir skyldir til at fara en útlegð varðar þeim er eigi koma til ok skal dœma virðinguna á hendr þeim fjórtán nóttum eptir vápnatak ok varðar þá fjǫrbaugsgarð ef þeir koma þá eigi til. Ef búar koma til þrír þótt sumir komi eigi til, þá skal kveðja griðmenn til at virða með þeim svá at fimm sé alls.

Þat er mælt um þau skip er hér eru um vetrinn eða um þau er svá snemma koma út at ráðrúm verðr at sœkja et sama sumar búana um þat ef þeir varna lǫgskiptis. Ef stýrimaðr varnar skiptis um skipit ok ger eigi handsala, þá skal svá sœkja hann sem búana, ok slíkt varðar honum sem þeim. Ef eigi er ráðrúm at sœkja et sama sumar, þá varðar þeim þegar fjǫrbaugsgarð, stýrimanni er hann er beiddr skiptis ok varnar hann, ok svá búnum ef þeir eru kvaddir ok koma þeir eigi. Ef maðr lætr eigi uppi skiptit um skipit, þá skal sá þeirra er fara vill fara svá at málinu sem þá at hinn léti uppi skiptit. En álengr er búar hafa virt skipit, þá skal hann selja verð í hǫnd einum þeirra búanna sjau nátta fresti þaðan frá er þeir virðu, ok verðr hans þá skipit, en hins verð.

Ef stýrimenn vilja báðir fara ok skilr þá um hald eða vilja þeir eigi saman eiga skipit þótt þeir vili kyrrir vera báðir ok skal fara at virðingu sem talit er áðr. En þeir skulu hluta hvárr skip skal hafa eða verð.

Ef maðr festir verð fyrir skip ok hefir eigi reitt, þá skal hinn halda ábyrgju skipinu til þess er dregit er skips lengð.

Ef maðr lætr fram draga hafskip at ósátt þess er á skipit með honum ok varðar þat fjǫrbaugsgarð. Ef maðr ferr á brott með ok varðar þat skóggang. Bæði um framdrátt skips ok brottfǫr þess skal kveðja níu búa á þingi, þá er næstir búa hǫfninni.

Ef maðr tekr fleiri menn til skips síns en skip beri vǫru þeirra ok skulu þeir af ganga er síðarst koma til skips með fǫt sín ok minst búa at skipinu. Stýrimanni varðar útlegð við hvern þeirra er fari hafa tekit ok af urðu at ganga. Menn skulu af ganga til þess er skip er fœrt. En þeir er af ganga skulu hafa leigur þær er þeir skyldu reiða, ok svá þat er þeir hafa reitt til búðar gagna eða til strengjar. Þá er skip at farlǫgum hlaðit er þat er fimmdeilt, þrír hlutir í kafi en tveir fyrir ofan vatn, ok mæla í miðju skipi.

Ef menn koma eigi til skips þeir er fari hafa tekit, þá varðar þeim útlegð við stýrimenn ok handsals slit, enda eigu stýrimenn heimting til leigna ok til alls þess er þeir urðu ásáttir. Ef þeir eyða skipit svá at ófœrt sé þá varðar fjǫrbaugsgarð þeim ǫllum er svá ganga af at því berr auðnuna.

Ef menn eru kvaddir til skips dráttar sjau nóttum fyrr eða meira mæli ok koma eigi til, varðar þeim útlegð. Rétt er at kveðja á mannamótum ok kveða á út merki, ok rétt þótt heilagt sé. Þeir skulu skyldir allir til at fara, bœndr þeir er þingfararkaupi eigu at gegna ok eigi eru einyrkjar. Þeir skulu fara með húskarla sína nema smalamenn. Ef bóandinn dvelr húskarl sinn frá, þá útlagask hann, en hinn ellegar.

Griðmenn skulu sjálfir fá sér hross ef þeir eigu til. Ef þeir eigu eigi til hross, þá skal bóandi fá þeim hross. Eigi er bóanda skylt at fá griðmanni hross áðr sjau vikur eru af sumri ok eigi síðar en fjórar vikur lifa sumars. Svá skal búa kveðja at allir spyrji eða gera þeim orð ella. Þar er firðir eru fyrir eða sund, þá skal bóndinn fá þeim skip, enda eru þeir skyldir at fara þótt stýrimenn fái þeim. En stýrimenn skulu fœða þá í tvau mál. Stýrimenn eigu hrófi at skjóta ok hlunn til at fá ok festar ok um búa at ǫllu við háseta fullting. Nú koma menn til skips dráttar ok firra þeir sik útlegð ef þeir taka á festum þrisvar af ǫllu afli svá at stýrimenn eru til búnir.

Ef skip gengr eigi upp, þá ábyrgjask þeir skipit er at lǫgum eru til kvaddir ok eigi koma til. Þar er stefnustaðr í hǫfninni við þá er fari hafa tekit ok eigi koma til, enda er rétt at lýsa at lǫgbergi þær sakir ok sœkja et sama sumar. Þar skal kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttr er. Nema menn eyði skip fyrir stýrimǫnnum þá skal kveðja til hafnar búa níu á þingi ok svá at virða skaða þann ef skip lestisk af því at menn koma eigi til skips dráttar sem kvaddir eru.

Þar skulu menn halda til hafna er skipa uppsát hafa verit fyrr ef komask megu, ok eigu þeir at neyta þar vats ok haga, bæði þeir ok svá þeir menn er til kaupa koma við þá. Skalat enn sami maðr þar lengr vera til kaupa við þá samfast en þrjár nætr með hross sinn.

Allir menn skulu gjalda hafnar toll nema Nóregs menn, ǫln vaðmáls eða ullar reyfi þat er sex geri hespur, eða lambs gæru. Landeigandi skal þat fé hafa, enda skal hann fá húsrúm til reiðis þeirra, enda skulu stýrimenn reiða uppsáts eyri landeiganda níu alnar fyrir skip. Hann skal búa um skip sitt torfi ok grjóti ok vinna þau verk þar á landi hins þar er hvárki sé akr né engi.

Hásetar eigu at veita lið stýrimanni ok bera vǫru hans á skip ok af. Þeir skulu fylgja skipi hans til hlunns ok bíða hans fjórtán nætr at því, enda fœra reiði til hirzlu með honum. Stýrimenn skulu búa svá skip sitt at ǫllu at vel sé fœrt at reiði ǫllu ok at vatni, eigi minna vatn en sex menn sé um sáld. Stýrimenn eignask búðar gagna leigu þegar er neytt er búðar gagna, en skips hálfa þegar er þeir hafa segls neytt, en alla þegar er þeir koma til annars lands, svá at nes ganga af meginlandi út um skutstafn þeim eða í akkeris sát.

Ef menn eru svá staddir í hafi at meira hlut manna þykkir ráð at kasta, þá skal því fyrst kasta er ofarst er hǫfga vǫru, en jafnt skal allra skaði verða þat er kastat er, þótt fáir hafi átt. Alla aura skal jafnt skerða. Sá maðr er eigi vill reiða skaðabœtr þeim er átti þat er kastat var varðar útlegð, ok gjalda tvau slík sem til hans kom í gjaldinu. Rétt er at stefna þeim mǫnnum þar er þeir bera fǫt sín af skipi enda er rétt at lýsa at lǫgbergi at sœkja et sama sumar. Hverr maðr skal húðir fá um vǫru sína svá at jafn margir sekkir sé undir jafn mikilli húð.

Ef maðr hǫggr skýlihǫgg á hafskip manns ok varðar fjǫrbaugsgarð, ok svá hvatki er maðr meiðir at skipinu eða at reiðinum eða at viðum, nema fimm aura skaði sé ágǫrr eða meiri, þá varðar skóggang. Þat er stefnusǫk, ok skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttr er.

Jafnskylt er bæði at draga skip upp ok fram ef at lǫgum er til kvatt. Í hǫfninni at skipi er stefnustaðr við þá menn er eigi koma til skipdráttar. En til saka þeirra skal kveðja á þingi fimm heimilisbúa þess er sóttr er. Eigi eru menn skyldir optar á einu sumri en eitt sinn at fara til skips dráttar ens sama skips. Slíkt et sama er mælt um framsetning skips.

Þat er mælt í lǫgum várum at menn skulu eigi kaupa dýra austrœnan varning at skipum at farmǫnnum en þeir menn ráða at leggja þrír er til eru teknir í hverju héraðs takmarki. Takmark er frá Langanesi til Lónsheiðar, frá Lónsheiði til Arnarstaksheiðar, frá Arnarstaksheiði til Þjórsáróss, frá Þjórsárósi til Reykjaness, frá Reykjanesi til......... Þeir skulu leggja lag á mjǫl ok á lérept ok við ok vax ok tjǫru, en þar skulu liggja við tólf merkr vaðmála ef menn kaupa dýra en lag er álagt. Þeir skulu lag hafa á lagt á enum næsta hálfum mánaði er skip er landfast orðit.

En ef fyrr er keypt en lag er álagt eða er dýra keypt, þá eigu þeir menn sǫk þá er fyrir kaupum skulu ráða. Skal sá stefna þeirri sǫk heima at sín sjálfs á þeim hálfum mánaði er hann hefir spurt kaupit ok sœkja at hreppa dómi. Hann skal kveðja heimilisbúa sína fimm landeigendr þrim nóttum fyrir dóminn. Dómr skal vera fjórtán nóttum síðar en stefnan var. En sá skal verða varr við viku fyrir dóminn er sóttr er. Þar skal tólf manna dómr vera. Slíkt varðar þat ef sá varningr fylgir kaupinu er spilla þykkir á nǫkkura lund.

Dómr skal dœma tólf merkr at gjalda sakaraðilja. En hann á kost at minnka fégjald þat ef hann vill ok taka sex merkr en eigi minna fé. Sakaraðili á kost at selja ǫðrum manni sǫk ef hann vill ok skal sá svá með fara sem sjálfr sakaraðili. En ef þeir vilja eigi sœkja á þeim hálfum mánaði þá sǫk, þá á hverr er vill innan héraðs manna í því takmarki sǫk þá at sœkja með enu sama atferli.

En ef fleiri skip koma í eina hǫfn eða í enu sama takmarki, þá skulu enir sǫmu forráðsmenn ráða hvé muna skal kaup við hverja skipkomu, hafa ráðit á vikufresti þaðan frá er skip verða landfǫst. Eigi skal kaupa þá viku áðr lag er á lagt. Eigi er rangara at búa þau mál til þings eða til várþings ef þat vill heldr.

Rétt er at búa mál til þessa héraðsdóma á hendr útan lands mǫnnum um vígsakir ok um áverka ok um legorðssakir ok um rán. Skal mál hǫfða at heimili einhvers manns þess er fyrir skipa kaupum skal ráða á hálfum mánaði þeim er sakaraðili spurði mál. Skal kveðja níu dómstaðar búa þrim nóttum fyrr eða meira mæli en dómrinn skal vera. En tólf manna dómr skal dœma um sǫk þá fjórtán nóttum síðar en mál er hǫfðat. Þar skal dœma um ómaga ok um fé ok slík gǫgn ǫll fram fœra sem at féránsdómi, en eigi skal hann vera.

Þar skal sakaraðili taka við sátt ef þar kømr fram at dómi. Skal einhverr þeirra manna sátt gera er fyrir skipa kaupum ráða, ok skal vinna at fimmtardóms eið at hann mundi eigi meira fé gera sér til handa fyrir slíka sǫk. En sakarverjandi skal þaðan til bjóða ok erat sakaraðili sátt ella skyldr at taka nema svá sé boðit.

Fjórtán dagar eru þeir á tólf mánuðum er eigi skal hafskip fram draga eða upp ef til hlunns er ráðit áðr. Of þann mann er hann kømr eigi til at setja skip fram ef hann er kvaddr eða upp ef þess þarf heldr ok verðr hann sekr um þat sex mǫrkum ef eigi gengr skip fram eða upp ok eigu stýrimenn sǫk ok er rétt at stefna enn næsta dag rúmhelgan eptir svá at þeir menn heyri er þar hafa tekit far svá sem mælt er í lǫgum. En ef þeir heyra eigi ok skal lýsa fyrir þrim búum þar.