Bókastaðir

Kost á kona at beiða talna bóanda sinn um fjár far á milli þeirra meðan festa váttar lifa tveir, en dauðir sé hálfir eða meir. Skal hon hafa kvadda til búa þeirra fimm at telja tǫlur með þeim, ef þeir váttarnir gera þau eigi sátt á fjár tǫlur eða hann lætr eigi skil uppi. Eigi á kona í búi með bóanda sínum nema hon játi því.

Ef gjǫld koma á hendr ǫðru þeirra, ok á þat með sínu fé at bœta sinn misverka er gǫrt hefir, en ef þau leggja fé sitt saman, þá á þat þeirra er eigi hafa gjǫldin á hendr komit eða borisk hafa jafn marga aura at af námi leigu lausa. En búar skulu telja með þeim hve lengi fé hennar hefir á vǫxtum verit undir honum, ok svá hvers hon hefir af neytt. Hon skal nefna vátta at því at þeir bera eða annat tveggja þeirra, enda á þat at halda með þeim síðan meðan þeir váttar lifa, nema þau vili annat mál á gera.

Jafnan kost á hvárt þeirra við annat at standa við því at lǫg leggi fé þeirra saman. Ef annat þeirra á fé en annat sé fé laust, ok sé þat þeirra við þann mun meiri um sýslu man um hag þeirra, ok leggja þá lǫg félag þeirra.

Slíkan kostnað skal hvárt þeirra hafa fyrir ómǫgum sínum sem fé á til, ok svá um heimangerðir dœtra sinna. Ef þau hafa eigi lagt fé sitt saman þá á hon at gegna þriðjungi fyrir ómaga þeirra ok svá at gera dœtr heiman en hann at tveim hlutum. Ef þau eigu fé saman þá á slíkan hlut hvárt þeirra at taka ef erfðir barna þeirra berr undir þau, ok svá fé bœtr þar er þau eigu at taka um bǫrn sín sem fé á til.

Ef maðr kyssir konu á laun fyrir ǫðrum mǫnnum ok at ráði hennar, ok varðar honum þat þriggja marka sekð, en sá á sǫk sem um legorð. En ef hon reiðisk við þá á hon sjálf sǫkina ok varðar þá fjǫrbaugsgarð.

Ef maðr kyssir manns konu launkoss þat varðar fjǫrbaugsgarð þóat hon lofi ok svá þótt hon banni ok skal kveðja níu búa á þingi til. Ef maðr biðr konu svefns ok varðar þat fjǫrbaugsgarð. Þat eru stefnusakir ok skal kveðja heimilisbúa níu á þingi þess er sóttr er. Ef maðr gengr til sængar konu ok drýgja misrœðu við hana ok varðar þat fjǫrbaugsgarð. Ef maðr feldr sér til vélar við konu ok varðar þat fjǫrbaugsgarð. Ef maðr fellir sér konu eða ferr í sæng hjá henni til þess at hann vill koma legorði fram við hana, ok varðar þat skóggang, ok skal stefna heiman ok kveðja til níu búa á þingi þess er sóttr er. Kona á sakir þær allar ef hon vill reiðask við, enda komi eigi fram legorðit, ef hon vill sótt hafa, en ella lǫgráðandi hennar, ef hon vill eigi sœkja.

Ef konur gerask svá af siða at þær ganga í karlfǫtum eða hverngi karla sið er þær hafa fyrir breytni sakir, ok svá karlar þeir er kvenna sið hafa hverngi veg er þat er, þá varðar þat fjǫrbaugsgarð hvárum sem þat gera. Þat er stefnusǫk, skal kveðja til búa fimm á þingi þess er sóttr er. Sá á sǫk þá er sœkja vill.

Ef maðr liggr með konu frjálsri ok heimilisfastri, ok varðar þat skóggang. Þat er stefnusǫk ok skal kveðja heiman frá vettvangi ef maðr veit hann, en ellegar frá heimili hans, enda er rétt at kveðja frá hennar heima ef hann veit hvárki hina.

Sakar aðili er fyrst bóandi konu ef til arfs er alinn. Þá er faðir. Þá er sonr til arfs alinn sextán vetra gamall eða ellri. Þá er sá maðr er á dóttur hennar. Þá er bróðir samfeðri. Þá er móðir. Þá er bróðir sammœðri.

En þá er ávalt legorðs sakar aðili sá er réttr er fastnandi.

Ef legit er með lǫgskuldarkonu þá á sá sǫkina er féit á at henni, en fjǫrbaugsgarð varðar. Ef legit er með ambátt þá seksk maðr þrim mǫrkum um þat ok skal kveðja til fimm heimilisbúa á þingi þess er sóttr er. Ef maðr liggr með leysings konu þá varðar fjǫrbaugsgarð, nema barninu væri frelsi gefit eða svá ef hon á son frjálsan, þá varðar skóggang, ok skal þá kveðja búa heiman til níu, enda eru slík mál um lǫgskuldarkonuna ef hon á soninn.

Ef legit er með gǫngukonu, þá varðar eigi við lǫg, ef maðr gengr í gegn legorðinu, en sœkja á til faðernis. Réttr varðar ef maðr dylr legorðit, þar skal kveðja til fimm búa á þingi. Því at eins varðar eigi við lǫg legorðit ef konan hefir á þeim hálfum mánaði með húsum farit er barn var byrjat á. Ef maðr getr við þeirri konu barn er með húsum ferr, þá skal hann taka við henni ok varðveita hana til þess er barn er alit ok hon er heil þeirrar sóttar, ok svá ef hann vill til skírslu halda. Ef maðr gørir eigi svá þá varðar útlegð ok skal kveðja til fimm heimilisbúa á þingi þess er sóttr er. Sá á sǫk þá er vill, nema einhverr varðveiti konuna ok leggi kostnað sinn fyrir, þá á sá maðr sǫkina ok skal sœkja til réttar þat mál ok til fúlgna tueðra, ok skal kveðja til fimm heimilisbúa á þingi þess manns er fé hefir lagt fyrir konuna eða barnit um fúlgurnar.

Ef maðr liggr með gǫngumanns konu ok varðar slíkt þat sem um aðrar manna konur. Ok á bóandi konu sǫk ef hann ferr í lǫghrepp sínum, en þóat hann fari víðara, ef hann er ómagi, ok á hann þá bœtrnar at taka um konuna sína þó at annarr sœki um. Slíkt varðar frændsemisspell þar ok sifjaspell sem í ǫðrum stǫðum, ok á sá þær sakir er sœkja vill.

Ef legorðs sǫk er á hendi dauðum manni, þá á at stefna þar er hann vissi lǫgheimili hans síðarst til faðernis ok til réttar í fé hans ok kveðja til fimm búa á þingi, en ef hǫfðuð er sǫkin áðr hann sé andaðr, ok seksk þá fé allt. Ef maðr þarf at sœkja til faðernis lifanda manns eins saman, þá skal hann stefna at heimili hans eða þar er hann heyri sjálfr til faðernis ok réttar ok skal kveðja fimm búa á þingi, ok rétt er at lýsa á þingi ok sœkja et sama sumar ef hann vill heldr.

Ef skógarmaðr getr launbarn með konu ok er rétt at lýsa at lǫgbergi til faðernis á hǫnd honum, ok skal kveðja fimm búa á þingi þaðan frá er hon segir fund þeirra. Ef hon segir eigi fund þeirra þá skal frá heimili hennar kveðja búa. En ef maðr ífar nǫkkut sekð hans, þá skal hann sœkja sem sýknan mann.

Hvárts maðr fylgir konu ór fjórðungi eða af landi þá varðar fjǫrbaugsgarð þeim ǫllum er fylgja at sínu ráði vísir vitendr at ósátt lǫgráðanda. Þá skal kveðja búa frá stefnustaðinum. Ef maðr fylgir konu ok beinir fǫr hennar til skips, þeirrar konu er af landi vill fara, svá at hann veit at eigi fylgir frænda ráð eða forráðanda, þá varðar fjǫrbaugsgarð ok svá stýrimǫnnum er á brott ferja hana ok svá þeim mǫnnum er fylgju takask á hendr við hana, en hásetum ǫðrum varðar þrjár merkr. Nú hvertki er maðr fylgir konu til þess er hann firrir hana í því ráði lǫgráðanda ok varðar fjǫrbaugsgarð.

Ef maðr liggr með konu erlendis ok getr barn við þar ok varðar þat skóggang hér, ok skal eigi taka til sóknar hér áðr þrír vetr eru frá liðnir nema út komi nǫkkut þeirra fyrr, faðir eða móðir eða barnit. Þá er þegar rétt at taka til sóknar hér ok skal sœkja við goðakvið. Svá ok ef með manns konu er legit erlendis, ok varðar þat skóggang hér, ok eigu frændr konunnar sǫkina hér, en bóandinn bœtrnar. En ef hann andask erlendis ok á þá erfingi at taka bœtr ef bóandi hennar andaðisk austr. Ef skyldleikar eru með þeim mǫnnum, þá er slík sókn til um frændsemisspell hér þá sem hér væri gǫrt, ef sótt er um legorðit.

Í ǫllum stǫðum varðar fjǫrbaugsgarð hvárumtveggja ef menn sættask á þau mál er eigi á at sættask á fyrir lof fram, um frændsemisspell eða sifjaspell eða um guðsifjar þær er kviðu á at ryðja um, eða um manna konur. Ok á hverr sakir þær er vill, frumsǫkina ok svá þá er þeir hafa sæzk á mál þat er eigi átti á at sættask. Þar skal níu búa kveðja til á þingi. Þetta eru allt þriggja þinga mál ok svá um austmanna bǫrn við konu. Maðr skal eigi taka minni sátt en réttinn um legorðs sǫk, en ef hann tekr minna eða gørir minni sátt, þá varðar sex merkr, en hverr á at sœkja er vill um hvárttveggja, frumsǫkina ok þá er hann tók eða gerði minni sátt.

Konur þær allar er eigi á lofs at biðja til sátta ok skulu eigi arf taka ef þær liggja sér nema þær væri neyddar til. Ef maðr vill sœkja um legorð þá skal hann stefna hinum um þat at hann hafi legit með konunni ok í þær vændir komit at þau mundi barn ala ef þeim væri þat skapat, nefna þann er hann stefnir, ok svá konuna ok feðr þeirra beggja ef hann veit, telja honum varða skóggang, telja sér rétt ór fé hans. Svá á hann því máli at fara, þóat hann sœki um legorð eitt, sem þá at konan sé með barni. Svá skal hann því máli fara sem nú var talit, þóat hann lýsi heldr en hann stefni, skal kveðja níu búa heiman frá vettvangi.

Ef kona verðr dauð af barnburði ok á sá þá sǫk er legorðs sǫk á, enda varðar skóggang. Skal kveðja níu heimilisbúa heiman þaðan frá er konan andask af barnburði.

Maðr á kost at stefna svá um legorð ef barn er alit, at hann hafi legit með konunni, ok nefna hana, ok í þær vændir komit at hann mætti vera þess barns faðir er hon ól, ok kveða á hve nær hon varð léttari, ok nefna barnit. En ef sá verðr ósannr at, ok á hann þá kost at sœkja annan annat sumar.

Nú liggr maðr með næsta brœðru sinni. Vsque sá á sǫk er vill. Ef kona er ólétt. Vsque. heimilisbúa níu konunnar.

Legorðs sǫk engi fyrnisk áðr sóknar aðili veit sú er barngetnaðr fylgir. Slíkt varðar hvégi lengi er hann er leyndr sem þá sé ný er hann spyrr.

Ef rétta fars sakir. Vsque áðr var tínt.

Þar er annarr maðr sækir legorðs sǫk en sakar aðili ok tekr hann minni sátt en hann mundi ef hann skyldi fét hafa, varðar honum fjǫrbaugsgarð ok skal kveðja til níu búa á þingi. Sá á sǫk er fé á at taka.

Skalat maðr sœkja fleiri menn til faðernis ens sama barns eitt sumar en einn. Sœkja á hann svá marga senn sem hann vill á einu sumri um legorð um ena sǫmu konu.

Ef maðr sækir mann til faðernis barns, hann skal stefna honum um þat at hann hafi legit með konunni n. ok í þær vændir komit at hann hafi getit þat barn n. er sú kona ól þá, ef þeim væri þat skapat. Kveða á hve nær hon varð léttari þess barns, ok nefna barnit ef hann veit, ok svá konuna, ok svá þann er hann sækir til faðernis. Hann skal stefna at heimili hins eða þar er hann hittir hinn sjálfan at máli, til faðernis ok réttar, kveðja fimm heimilisbúa á þingi þess er sóttr er. Rétt er ok at lýsa ok sœkja et sama sumar. Rétt er at hǫfða legorðs sǫk eigi fyrr en barn er fœtt. Þá er mál uppvíst er aðili hefir spurt svá at kona segir honum, eða þá er barn er alit.

Ef kona leggsk með manni, þá á aðili sakar at taka af henni ef hann vill átta aura enslimtatigar ef hon á fé til. Nú á hon eigi fé til, þá skal hann leggja á hana skuld ok segja til at sátt eða at féránsdómi.

Eigi fylgir lǫgsekð [lengr en til ens þriðja alþingis. Sœkja skal til faðernis ok réttar ef lengr þarf].

Legorðs sakir allar. Sókn er til unz líðr [et þriðja alþingi um þær legorðs sakir eru um manna konur eða frændsemisspell et meira, ok svá ef austmaðr getr barn við konu, þaðan frá er aðili hefir spurt].

Eigi skal lýsa legorðs sǫk. Ef kona er ólétt.

Ef legit er með konu [fyrr en hon sé manni fǫstnuð, ok kømr þat svá fremmi upp er hon er manni gefin, þá eru frændr hennar aðiljar þeirrar sakar en eigi bóndi hennar. Þeir eigu bœtrnar ok.

Legorðs sakir allar skulu sóttar vera et næsta alþingi þær er kona er orðin léttari þváttdaginn í fardǫgum eða fyrr enda sé aðili innan fjórðungs ok hafi þá spurt sǫk þá. Eigi skal lýsa legorðs sakir né um skáldskap at þinglausnum til sóknar annat sumar á hendr innan fjórðungs mǫnnum.

Ef skógarmaðr getr launbarn með konu ok er rétt at lýsa at lǫgbergi til faðernis á hendr honum, skal kveðja fimm búa á þingi þaðan frá er hon segir fund þeirra verit hafa. Ef hon segir eigi fund þeirra þá skal frá heimili hennar búa kveðja. Bǫrn þau er menn verða sekir um faðerni þarf eigi fœra til féránsdóms, enda skal dœma þeim fǫr um fjórðung þann er féránsdómr er í áltr.

Ef legit er með þess manns konu er erlendis er, þá eigu frændr konunnar at sœkja þá sǫk þeir er nánastir eru út hér, en hann á at taka bœtr. En ef hann andask erlendis, ok á erfingi hans bœtr at taka.

Ef maðr hvílir eigi í sama sæng konu sinni sex misseri fyrir ǫrœktar sakir, ok eigu frændr fjár heimtingar hennar ok svá rétta far hennar, enda á hon þá sjálf fé sitt at varðveita. Ef hjú eru skilit sex misseri [ok eigi fyrir hans ǫrœkð, þá skal hann bjóða henni til fenginnar vistar svá at hon heyri, eða at lǫgheimili hennar svá at lǫgfastir menn heyri. Enda er rétt at bjóða at lǫgbergi eða í þingbrekku, ok skal hann þat gera hvert vár, ella er hann af rétta fari um hana. Ekki stoðar heimboð við hana, ef biskup lofar henni at ráða fyrir] vistafari sínu.

Of frændsemisspell et meira ok sifjaspell et meira, ef þeim sǫkum verðr rétt stefnt ok verðr maðr sannr at, þá eigu eigi varnir at metask um þau mál. Of manna konur eða nunnur varðar slíkt sem um frændsemisspell et meira eða sifjaspell et meira.

Ef kona firrisk bóanda sinn þá á hann kost at bjóða henni heim ok verja síðan lýriti innihǫfn hennar þar er hon er, eða þar er hann vissi síðarst náttstað hennar, enda varðar fjǫrbaugsgarð samvista hennar þeim er vitu at lýriti er varit innihǫfn hennar. Hann á kost at verja at lǫgbergi lýriti innihǫfn hennar.

Fjǫrbaugsgarð varðar mannvilla ǫll. Þat er mannvilla ef maðr kennir sér annars manns barn, eða hann kennir ǫðrum manni sitt barn vísvitandi, enda gera þeir allir mannvillu er í því standa, hvárt sem þeir villa faðerni eða móðerni eða bæði.

Þar er biskupar vilja biðja lofs. Vsque. ok frændsemisspell et minna.

Þat er mælt, ef maðr getr barn við [frændkonu sinni eða sifkonu svá at því fylgir frændsemisspell et minna eða sifjaspell et minna, ok svá ef kvángaðr maðr getr barn við annarri konu en eiginkonu sinni, eða getr maðr barn við þeirri konu er bóandi hennar lifir þótt hann eigi eigi at taka rétta far um hana, enda fyrirbjóði biskup sá er yfir fjórðungi er eða umboðsmaðr hans þeim samvistir ok hafa þau eigi þat er hann mælir um, þá á biskup at þeim manni þrjár merkr váðmála; ok er eindagi á fé því í bóanda kirkjugarði miðvikudag í mitt þing et næsta sumar eptir þat er eigi er haft þat er biskup bauð; ok varðar þrjár merkr hald fjár þessa, ok skal sá sǫk sœkja er biskup býðr um. Ein misseri stendr þetta mál, svá at biskup eigi] fé á at taka.

Þat er et meira frændsemisspell. Vsque níu búa á þingi.

Þar er eigi náir handsǫlum. Vsque sœkjandi ok verjandi.

Þar er maðr þarf. Vsque dóms uppsǫgu vætti er.

Þat er mælt í lǫgum. þar er f. Vsque en lǫgréttumenn eigu svǫr.