Bókastaðir

An Old Norse Library
Chapter 144

Sonr sextán vetra gamall eða ellri er fastnandi móður sinnar frjálsborinn ok arfgengr ok svá hygginn at hann kunni fyrir erfð at ráða. En ef eigi er sonr þá er dóttir sú er gipt er, ok á þá bóndi hennar at fastna mágkonu sína. En þá er faðir fastnandi dóttur sinnar. En þá skal bróðir samfeðri fastna systur sína. En ef eigi er bróðir þá skal fastna móðir dóttur sína. Þar at eins fastnar kona konu. Nú er eigi móðir þá á sá maðr er á systur hennar samfeðra. Þá á bróðir sammœðri at fastna systur sína. Þá á sá maðr er á systur hennar sammœðra. En þá skal fastna inn nánasti niðr karlmanna arfgengra ok samlendra nema konur sé þær nánari er bóendr eigi, þá eigu bóendr þeirra.

Þar er ekkja er fǫstnuð manni þá skal hennar ráð fylgja nema faðir fastni þá skal hann ráða. Ef fleiri menn eru til ráðanna þá skal sá ráða er elztr er brœðranna. En ef þá skilr á þá skal sá ráða er hennar ráði fylgir. En ef þeir vilja dvelja ráð fyrir henni ok synja þeir tveim mǫnnum þeim er jafnræði þœtti, þá skal hon ráða við inn þriðja ef þat þykkir ok jafnræði við ráð frænda síns nǫkkurs. Ekkja á fastnask sjálf manni þeim er hana átti fyrr þótt eigi sé ráð lǫgráðanda til, ef meinalaust er með þeim nema því at eins at þau væri skilit fyrir ómaga sakir.

Ef frændsemi kømr upp með þeim manni er konu hefir fastnat sér ok konunni sú er eigi er byggjandi, þá skal sá þeirra fara er ráði vill renna á hálfum mánuðinum næsta er hann verðr víss til fundar við annan, ok telja frændsemi sem at dómi ok sanna svá at leggja þat undir þegnskap sinn jafnt sem at dómi ok hafa menn fimm at sanna með sér. En ef frændsemi er þeim byggjandi ok nánara en at sjaunda manni sé hvárt, þá skal af þess þeirra fé bera í lǫgréttu er þat vill eigi fyrir ráðum láta standa. En þar er frændsemi er at sétta manni ok sjaunda skal bera tíu aura í lǫgréttu, en þar hundrað álna er at sétta manni er hvártveggja. En ef frændsemi er at fimmta manni ok sétta vsque ok á hverr sǫk er vill.

Þar er menn skulu gera tíund ena meiri [af fé sínu fyrir ráða hags sakir. þá skal af því tíundar fé bera í lǫgréttu hundrað alna. ok er þá sem fimm aurar gjaldisk af hverjum fjórðungi tíundar í því. Maðr skal ok gjalda lǫgtíund hvert ár af fé sínu jafnvel þá sem áðr þótt hann gøri ena meiri tíund, en þat vár er hefsk gjald hinnar meiri tíundar, skal niðr falla jafnmikit af hverjum fjórðungi þeirrar tíundar sem maðr geldr í fjórðung lǫgtíundar. En af því tíundar fé er þá verðr eptir skal biskup hafa fjórðung sá er yfir fjórðungi er. en annan fjórðung tíundar skal gjalda til þingvallar. Síðan skal sá er gjalda á ráða fyrir þeim tveim fjórðungum tíundar við ráð biskups er þá eru eptir. En ef maðr gerir eigi tíund ena meiri, þá varðar þat fjǫrbaugsgarð ok skal kveðja til níu búa á þingi, ok á sá] sǫk er vill. Þar er maðr á at gjalda tíund. vsque. lamba gærur sex.

En ef frændsemi er nánari en at fimmta manni ok sétta manni, þá varðar fjǫrbaugsgarð samfǫrin nema þau geti bjargkvið þann at hann vissi eigi frændsemina þá er hann gekk at eiga konu þá ok sé firnari frændsemi en annarra brœðra, þá er ekki févíti at dómi ok versk hann málinu, ok skal þá dœma skilnað þeirra.

Eigi skulu ok vera sifjar skyldri með þeim, ef hann hefir áðr konu átta eða hon bóanda en þriðja brœðra. Guðsifjar skulu eigi vera með þeim þær er hvárki þeirra hafi haldit ǫðru undir skírn, né undir prímsigning, né biskups hǫnd, né hvártki þeirra annars bǫrnum ok hvárki þeirra skal skírt hafa annat, né annars bǫrn. Slíkt er mælt um prest ef hann skírði konuna eða bǫrn þeirra.

En ef sá maðr verðr sjúkr er kona er fǫstnuð þá skal hann orð gera hálfum mánaði fyrr þeim manni er fastnat hefir konuna at hann mun eigi til eiginorðs koma fyrir veilendis sǫkum ok eigi þarf þá konu heim at fœra þó at þat sé mælt, ok segja hvat at sǫkum er. Þá skal eigi brullaup vera fyrr en at jafnlengð nema sá vili fyrr láta vera er konu skal taka ok skal hann þá orð gera hálfum mánaði fyrr eða meira méli ok skal hann þá sitt fé eitt til leggja. En ef honum bœtisk eigi á tólf mánuðum enum næstum þá skulu lausar vera festar nema þeir vili hvárirtveggju annat.

Ef maðr fastnar sér konu [þá skulu festar haldask svá lengi sem á var kveðit. En at liðinni þeirri stefnu er á var kveðit, ef sá órœkisk við at gera brullaup til konu er sér fastnaði hana, þá segja lǫg lausar festar, ok er eigi honum sú kona heimil, en þá at hon væri honum eigi fǫstnuð. Ef eigi er á kveðit á brúðlaups stefnu eða hve langar festar skulu vera, þá halda þær tólf mánuðr þaðan frá er kona var fǫstnuð] ok eigi lengr.

En ef hon verðr sjúk þá skal sá gera orð er fastnaða hefir konuna at hon er sjúk. En hinn skal ráða hvárt hann vill ganga í sama sæng konunni eða eigi. En ef þá takask ráðin eigi skal hinn ráða er inni skal hafa brullaupit hvárt takask skulu fyrir jafnlengð eða eigi ok gera orð hinum á hálfum mánaði fyrr. En ef henni bœtisk eigi fyrir jafnlengð þá eru ok lausar festar nema hann vili lengr bíða.

En ef sakir koma á hendr honum eða henni þær er hann er eigi œll, þá skal þat fyrir ráðum standa. En ef sektar sakir þær koma á hendr honum er fé hans á sekð at dœma ef hann verðr sannr at, eða þær er hann á vígt um fyrir alþingi, þá á hinn kost hvárt hann vill hætta til haldsins eða eigi, þá verðr rétt haldit konunni, ef hann verðr sannr at sǫk. En ef hon verðr login þá verðr eigi rétt haldit konunni.

Ef frændsemi finsk þá skal sá er fastnaði eða fastnandinn gøra til hins ok telja frændsemi ok leggja undir þegnskap sinn sem at dómi, en síðan skal segja í sundr festum.

En ef sá ífask ráða er sér hefir konu festa ok varðar eigi við lǫg, en mund skal heimta svá sem mæltr var, ok með þeim máldǫgum sem mælt var at festum ef hann skyldi af hendi leysa. En hann á kost at stefna at heimili þess er sóttr er eða þar er stefnustaðr er réttr, um allan mund saman enda er kostr at stefna þar er brullaup var mælt ok um allan mundinn saman inn næsta dag rúmhelgan því er ráð skyldu takask, ok skal sœkja við festa váttorð en dómr skal dœma gjalddaga svá sem vættit berr máldaga til.

En ef sá maðr ífask ráða er konuna hefir fastnaða, þá skal hinn fara þangat þann dag er brullaup var mælt ok beiða konunnar ok vistar ef hann náir eigi ella. En þann dag er næstr er rúmheilagr skal hann fara þangat ok verja lýriti innihǫfn hennar eða lúka hurð ok hjara um hana ok er honum rétt at stefna um heimanfylgju, þá er þá skyldi fram koma ok svá um fé þat er hinn skyldi til brúðlaups leggja. Rétt er at heimta heimanfylgju með slíkum máldaga ǫllum sem áðr var tínt um mundinn ef hann þyrfti at heimta. Rétt er at stefna honum ok þar þann dag er næstr er rúmheilagr á þeim bólstað er brullaupit skyldi vera um þat er hann hefir konunni haldit, ok rétt er at stefna svá at hann heyri sjálfr eða ella at heimili hans ok láta fjǫrbaugsgarð varða ok svá varðar ǫllum þeim er á heyra ok samvistum eru við hana. Síðan at hann verr lýriti innihǫfn konunnar ok svá þeim er fregna er samvistum eru við hana.

Þeim mǫnnum ǫllum varðar fjǫrbaugsgarð er firra hann festarkonu sinni hvárt sem þeir gera þat í ráðum eða í ǫðrum hlutum. Skal kveðja níu búa til alþingis frá heimili þess er sóttr er. Ef aðrir menn standa fyrir ráðunum en fastnandinn ok varðar þeim fjǫrbaugsgarð við hvárntveggja þann er fastnandinn var ok þann er sér fastnaði ok er stefnustaðr réttr við þá alla er standa fyrir ráðunum í þeim stað sem brullaup var ætlat. Þar skal kveðja níu heimilisbúa til alþingis þess er sóttr er. En of samvistir konunnar skal kveðja tylftarkviðar þar til. Sá er sóttr er skal kveðja sér bjargkviðar fimm heimilisbúa sína at hann vissi eigi at hann væri í sama húsi konu þeirri síðan er lýriti var varit innihǫfn hennar eða þess annars at hann vissi eigi at lýriti var varit innihǫfn hennar.

En ef sá maðr fastnar konu er eigi er lǫgráðandi þá varðar hinum ekki er lǫgráðandi er þó at hann renni ráðinu ok svá ǫðrum mǫnnum. En ef maðr gengr konu þá at eiga er eigi hefir lǫgráðandi fastnat, þá á lǫgráðandinn at stefna honum ok láta varða fjǫrbaugsgarð ok telja rétt ór fé hans. Hinum varðar fjǫrbaugsgarð við lǫgráðanda er fastnaði. Sá maðr er konuna hefir tekna skal kveðja eða beiða sér bjargkviðar at hann hygði at sá væri lǫgráðandi er honum fastnaði. Því at eins bergr honum þat, [ef hann vissi eigi þann er lǫgráðandinn var. Enda varðar fjǫrbaugsgarð þá við hann þeim er fastnaði. En skalat hann lǫgvillr verða svá at honum] haldi þat uppi.

Eigi skal maðr festar taka af konu. vsque. þótt hon væri ambátt. Ef þat berr kviðr þá er hann varðr sǫkinni. En hann skal þó réttinn gjalda þeim er festar átti nema konan hafi sik sjálf fastnat þá bjargsk hann eigi við bjargkviðinn, ok skal þá sœkja sem um legorðssakir aðrar. Ef sá verðr sekr er konuna hefir fastnat þá á hinn rétt ór fé hans er konuna hefir tekna. En þóat hinn sœki hann eigi er lǫgráðandi er þá á þó sá réttinn at heimta er konuna hefir tekna.

Þá er kona fǫstnuð er hann hefir at vátta. at hinn fastnar honum konu þá. nú. lǫgfǫstnun heilt ráð ok heimilt. Þá er heimilt er sá fastnar er á festarnar.

En þá er heilt ef hon væri eigi verði at verri þó at hon væri ambótt at hon hefði óheilindi slíkt eða aðrir ókostir eða annmarkar þeir er hon væri eigi verði at verri. En ef þeir annmarkar reynask at konunni ok varðar fjǫrbaugsgarð þeim manni er fastnaði hinum konuna vísvitandi ok fyrir ráðum á þat at standa ef hinn vill er sér fastnaði konu. Nú vill hinn heimta mund þá skal sá stefna er sér hafði konuna fastnat um þat at hann hafi þá konu fastnat vísvitandi, er þeir annmarkar sé at er hon væri verði at verri ef hon væri ambótt. Hann skal stefna til fjǫrbaugsgarðs ok kveðja níu búa hans til á þingi. Nú berr kviðr á hinn ok seksk hann þá, enda er eigi heimting til mundarins þóat af honum beri. Nú berr þat kviðr at hann vissi eigi annmarka á konunni ok versk hann þá málinu en erat heimting til mundarins nema sœkjandi fái kvið þann fimm heimilisbúa konunnar at eigi sé þeir annmarkar á konunni ok raknar þá mundrinn.

Chapter 145

Ef sá maðr verðr vís er konu hefir fastnaða at sú er með barni, ok skal hann gera orð þeim er konan er fǫstnuð ok segja honum. En hann skal ráða um síðan hvárt hann vill eiga ganga konuna eða eigi ok er hann variðr sǫkinni ef hann getr kvið þann at hann vissi eigi at konan var ólétt, þá er hann fastnaði. En ef síðan er legit með konunni er honum var fǫstnuð þá skal hann kjósa hvárt hann vill eiga konuna ok á hann þá legorðssǫkina en hinn á rétt ór fénu, er konuna hefir fastnaða. En ef hann vill eigi samfǫr við konuna þá á hinn legorðssǫkina er fastnaði, en hann á þá réttinn ok skiptisk svá um með þeim.

Ef legit er með konu, vsque bœtrnar ok.

Chapter 146

Leysingi skal fastna dóttur sína svá et sama sem frjálsborinn maðr ok réttu at taka á henni, ok svá leysingja et sama ok laungetnir menn.

Chapter 147

Ef maðr gengr konu at eiga hann skal eið vinna á várþinginu næsta at hann veit eigi ættar mót með þeim þat er févíti fylgi. Þat er ok rétt at hann vinni eið fyrir goða þeim er hann er í þingi með. En goðinn skal segja með vátta í þingbrekku þá er meiri hlutr er þar þingheyjanda. En ef hann vinnr eigi eiðinn þá varðar honum sex marka sekð við þann er sœkir ok á sá sǫkina er vill. En ef hann veit ættar mót með þeim ok skal hann þá segja til þess at hann vill þat fyrir eiði láta standa at bera fé í lǫgréttu ok kveða á hve mikit. En ef hann berr eigi fét í lǫgréttu et næsta sumar tíu aura, þá varðar honum þat sex marka víti, ef manns er vant, en þá hundrað alna ef tveggja er vant, ok varðar honum þá tólf merkr ef eigi kømr fram, ok á sá þat fé hálft er sœkir, en hálft skal dœma at bera í lǫgréttu, en sá á sǫk er vill. Skal þó dómr dœma á hendr honum at bera fé í lǫgréttu sem áðr. En borit skal fét í lǫgréttu drottins dag enn fyrra í þingi.

En fé þat er þeim skal dœma til handa er sǫk sótti á at dœmask at heimili þess er sóttr er fjórtán nóttum eptir vápnatak, þar er þeir eru samfjórðungs. En útanfjórðungs manni á hǫnd á at dœma miðvikudag í mitt þing í bóanda kirkjugarði annat sumar. Jafnrétt er at stefna sem at lýsa, enda er rétt at lýsa at lǫgbergi ok sœkja et sama sumar ok kveðja heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttr er hvárt hann hafi fé borit í lǫgréttu eða eigi.

Þar er maðr sœkir um lǫgréttufé ok er rétt at stefna sǫk þeirri heiman ok skal hann telja þá frændsemi at dómi, hefja upp at systkinum ok telja knérunnum ok leggja þat undir þegnskap sinn at sú er frændsemis tala sǫnn ok rétt með þessum manni ok þessari konu er hann á ok nefna þau bæði. Svá skulu ok sannaðarmenn hans leggja undir þegnskap sinn at þeir hyggja þá frændsemis tǫlu sanna ok rétta er hann talði. Skulu þeir allir þrír hafa unninn þegnskapar lagningar eið áðr. Hinn skal beiða sér bjargkviðar fimm heimilisbúa sinna at hann vissi eigi ættarmót með þeim, ok bergr honum eigi sá lengr en líðr et fyrsta alþingi.

Chapter 148

Ef þeir menn ganga saman er minna fé eigu en hundrað lǫgaura sex alna aura fyrir útan hversdagsklæðnað sinn ómagalausir þá varðar þeim fjǫrbaugsgarð nema kona sé eigi barnbær, ok skal eigi eiga féránsdóm at þau, ok verðr eigi fé þeirra sekt ok skulu þau fara á brott með ómaga sína af landi ok koma eigi aptr nema fé þeirra vaxi svá at þau eigi hundrað eða meira eða kona sé eigi barnbær. Þat varðar ok fjǫrbaugsgarð þeim manni er konu þá fastnar nema hann eigi fé svá at hann fœri ómaga þeirra fram þá er þau ala ok ræðr hann sér á hendr ómaga þá en eigi frændum sínum. Þótt hann seli ǫðrum manni í hǫnd festarnar eða lofar hann at annarr maðr fastni, þá er sem hann sjálfr fastni. Ef hinn er fastnaði á eigi hag til at taka við ómǫgum þá er svá mælt um þann er inni hefir brullaup þat ok varðar þeim slíkt et sama sem hinum er fastnaði, ok skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttr er. Þeir menn eigu sókn til þessa saka er til ómaga standa eða sá er vill. Þar er óauðgir menn ganga saman þóat þeir segi ósætt sína á, ok er þat sem þeir mæli ekki um nema þeir sœki um. Þat er stefnusǫk ok skal kveðja til níu búa á þingi þess er sóttr er.

Menn eigu eigi þá nótt at ganga saman er lǫgheilagr dagr sé eptir næstr eða lǫgfasta. Brúðlaup skal eigi gera nær páskum fyrr en lokit sé laugardag þann fyrir níu vikna fǫstu, ok skal eigi nær eptir en vika sé liðin frá fyrsta páskadegi. Menn skulu eigi brullaup gera frá laugardegi þeim er næstr er gagndǫgum fyrir ok allt unz líðr ena helgu viku. Brullaupi skal lokit vera laugardag inn næsta fyrir jólafǫstu. Enda skal eigi nær jólum en vika sé liðin frá enum þrettánda degi. Þat varðar þeim mǫnnum fjǫrbaugsgarð er brullaup gera á þeim tíðum er nú eru frá numnar ok er þat stefnusǫk ok á sá at sœkja er vill, ok skal kveðja níu heimilisbúa til þess er sóttr er.