Bókastaðir

Svá er mælt at sína ómaga á hverr maðr fram at fœra á landi hér. Móður sína á maðr fyrst fram at fœra. En ef hann orkar betr þá skal hann fœra fram fǫður sinn. Nú má hann betr, þá skal hann bǫrn sín fram fœra. Nú má hann betr þá skal hann systkin sín fœra fram. Nú má hann betr þá skal hann fœra fram þá menn er hann á arf at taka eptir, ok þá menn er hann hefir arftake tekna. Nú má hann betr þá skal fœra fram leysingja sinn þann er hann gaf frelsi. En ef nǫkkurr þeirra manna gengr at hans ráði er nú var taldr, enda eigi hann fé til at fœra hann fram, þá verðr hann útlagr um þat ef þeir ganga. Frá þessum mǫnnum ǫllum skal maðr eigi seljask arfsali, ok frá engum þeim er á fé hans eru komnir.

Ef hann hefir eigi fé til þá skal hann ganga í skuld fyrir móður sína. Nú þarf faðir hans heldr framfœrslu þá skal ganga í skuld fyrir hann. Ef hann hefir gengit í skuld fyrir fǫður sinn, enda þurfi móðir hans framfœrslu síðan þá á faðir hans at hverfa til frænda sinna at framfœrslunni en hann skal ganga í skuld fyrir móður sína. Ef hann hefir eigi fé til at fœra þau fram, þá skal hann fara þangat er enn nánasti niðr er þeim þeirra manna er fé á til at fœra þau fram, þá skal hann bjóða þeim manni at ganga í skuld fyrir þau þar. Skalat hann meiri skuld eiga en hann væri verðr ef hann væri þræll. Ef hann er í skuld tekinn áðr ok þykki þeim manni betra at hafa hann en eigi í skuldinni er hefir fram at fœra annattveggja fǫður hans eða móður þá skal hann fara at bjóða fyrir hann jafn mikit fé sem hann er skuldfastr ok skal hann þá ór leysask þaðan ór skuldinni, en hann ganga hinnveg í skuldina fyrir fǫður sinn eða móður sína. Ef hann vill eigi ganga í skuldina. þá á hinn þó at skuldfesta hann at hváru. En ef hann vill firrask hann eða flýja þá skal hann fara til heimilis hans, ok beiða hann til farar, en ef hann vill eigi til fara, þá skal hann leggja lǫgskuld á hann at hváru ef hann vill lýsa skal hann fyrir heimilisbúum sínum fimm. Hann skal lýsa at lǫgbergi at hann hefir lǫgskuld lagit á hann, enda á hann kost álengr at verja lýriti innihǫfn hans ok svá at þiggja verk at honum.

Nú eru firnari ómagar en þeir er hann á arf at taka eptir. ok skal hann þó fram fœra á fé sínu ef hann á til. En þá á hann fé til ef hann á fjǫgurra missera fúlgu sér ok ómǫgum sínum ok þeim er hann tekr við. ok skal fulla fúlgu ætla ǫllum. þegar er nǫkkut skortir á at hann viðr sér. Maðr á kost hvárt sem hann vill at ganga í skuld fyrir bǫrn sín eða selja þau í skuld ella.

Sitt barn skal hverr maðr fram fœra á landi hér. Faðir skal fram fœra barn sitt at tveim hlutum en móðir at þriðjungi. en ef þau hafa félag sitt gert. þá skulu þau at slíkum hluta hvárt þeirra fœra ómaga fram sem þau eigu fé til. Ef hjú skiljask ok hafa þau eigi bæði fé til at halda sínu skoti upp þá skal at þeim hluta hvárt þeirra fram fœra ómagana sem þau hafa fé til. En ef annattveggja þeirra orkar at fœra bǫrn sín fram ok skalat þeim meðan á brott skipta á hendr ǫðrum mǫnnum. Enda á at þeim hluta hvárt þeirra fram at fœra sem þau hafa handmegin til ef hvárki þeirra hefir fé til.

Ef hjú tvau skipta bǫrnum sínum með sér, þá skal svá skipta at hon hafi þat barn þau misseri er spenndrykkr er þótt þau vili skipta annan veg síðar. Ef faðirinn andask fyrr þá skal móðirin þau bǫrn hafa en erfingjar hans skulu inna henni fúlgurnar. Ef móðirin andask fyrr en faðirinn ok er þar fé eptir, þá á hann þau bǫrn at hafa meðan þau eru á ómagaaldri. En erfingjar hennar eigu fúlgur at inna honum. Ef þau eru þrotin bæði þá skal skipta bǫrnum í ættir at tveim hlutum í fǫður ætt en at þriðjungi í móður ætt. Ef annat þeirra á betr en sjálfum sér, þá skulu búar virða hve miklu þat þeirra orki betr ok skal þat leggja til þar sem bǫrnin eru, en at þeim hluta er þau orka eigi þá skulu tveir hlutir hverfa í fǫður ætt en at þriðjungi í móður ætt.

Rétt er at skipta ómǫgum frá þeim stað er þeir verða þrotráða enda er þeim rétt at skipta at heimili sínu. Ef ómagar verða þrotráða fyrir fardaga þá skal þeim skipta þegar er þeir verða þrotráða. Rétt er at skipta ómǫgum at fardǫgum ef þess er von at þau þrjóti þau misseri ok fé með ef er, ef tveggja missera fúlga er eptir eða minna þeim ómǫgum er þar eru. Þeim skal til bjóða ǫllum er hlut eigu í ómǫgum á várþingi ef þeir eru sams héraðs ok koma til er sjau vikur eru af sumri. En ef síðar skal skipta þá skal bjóða þeim til sjau nóttum fyrir, en búa skal kveðja þrim nóttum fyrir skiptit ávallt, ok kveðja frá heimili því er þeir láta skipta ómǫgunum.

Þeir skulu skipta ómǫgunum við bók búarnir fimm en ef ómaginn er einn, þá skulu þeir skipta svá at þeir hafi allir er til eru komnir þann ómaga á tveim misserum en eigi slœrum en svá. Ef búar koma eigi til skiptisins ok eru þó kvaddir, þá verða þeir útlagir þrim mǫrkum. Nú koma búar þrír ok griðmenn tveir þá verðr þó rétt skipting þeirra. Sá er kvaddi skiptisins skal beiða búa at skipta ómǫgum við bók. Nú ef þeir vilja eigi þá eru þeir útlagir, enda á dómr at dœma á hendr þeim skiptit fjórtán nóttum eptir vápnatak.

Faðernit skal skipta láta ómǫgum, ok fœra með eið á hendr hinum er hlotit hefir. En ef eigi skiptir faðernit, þá á sá maðr at skipta er hlut á í ómǫgum, eða sá er vill ella, ok skipta til hlutfalla.

Ef jafnnánir menn eru barn ómaganum fleiri, þá skal hann kveðja heimilisbúa sína fimm til at skipta með þeim. Enda skulu búar hluta með þeim hverr þeirra skal fyrst hafa eða þar næst eða efstr. Hann á at fœra þeim manni er fyrst hlaut ómagann ok segja honum hve lengi hann skal hafa eða hverjum hann skal fœra. Eigi skal fœra honum optar með eið en sama ómaga en um sinn, ok fœra at þeim hlut er honum var deildr. Hann skal sér af hendi fœra með vátta ok svá hverr þeirra ǫðrum, er hafa þann ómaga. En ef þeir vilja eigi við taka ok varðar þeim útlegð, en hinn skal heim hafa ómagann ok heimta fúlgur tvennar at þeim. Ómaginn skal í þeirri átt vera til þess er hann er sextán vetra gamall, sem hann var ídeildr. Ef misdauði verðr ómagana, þá á þess nyt þat at vera er ómaginn var deildr.

Þat er mælt at maðr á at fœra manni ómaga þá er hann er sextán vetra þeim er nánastr er hvergi er áðr hafði. Þá er hann af ómagaaldri ok skal fara sem erfð ǫnnur, ok fœra með eið at heimili hans ok segja til lǫgfǫstum mǫnnum með hver skil þeir hafa fœrt.

Svá er mælt at maðr á at fœra ómaga manni með eið at heimili hans, ok fara jafnt með sem með stefnu. Ef menn eru í selum ok er þar bú allt, þá er rétt at fœra þar ómagann með eið. Ef hann hittir hann í verki úti, ok er rétt at fœra honum ómagann með eið þar þá, en ef eigi er ómaginn einfœrr til húss, þá eigu þeir at bjóða at fœra til húss, ef hinn er í verki.

Svá skal hann með eið fœra at hann skal nefna vátta tvá eða fleiri. "Í þat vætti at ek vinn eið at krossi lǫgeið ok segi ek þat guði at ek veit eigi annan mann réttara at fœra fram þenna ómaga sams héraðs þann er fé eða fœri hefir til heldr en þik" ok nefna hann ok kveða á af hverjum rifjum hann fœrir honum "ok ek eið fœri hann þér at lǫgum", ok nefna hvárntveggja. Þeir menn tveir er fylgja honum skulu slíkan eið vinna ok fela þat undir eið sinn at hann veit eigi annan mann réttara sams héraðs at fœra þann ómaga fram heldr en hann.

Þá er ómaginn er sextán vetra gamall eða ellri ok er rétt þá at fœra hann með eið þótt hann hafi fyrr verit fœrðr þá er hann var yngri. Ok skal hann hafa hvárt er hann vill, kross eða bók meiri en hálsbók. Ef menn fœra ómaga með eið ok gera menn lið fyrir þá, svá at þeir megu eigi ná at fara til túns þá er rétt at fœra þar með eið er þeir koma framarst. Ef þeir verða svá ofrliði bornir at þeir taka ómagann ok fœra þeim manni með eið er áðr fóru með ómagann, þá er hverr þeirra útlagr þrim mǫrkum er í þeirri fǫr var, ok á ekki eiðfœrsla þeirra at standask.

Ef hann fœrir þeim manni ómagann er ekki á fé, þá er svá sem ófœrðr sé. Ef hann fœrir þeim manni ómagann er engi skuld lék á við, þá er sem ófœrðr sé. Ef maðr fœrir sinn ómaga sjálfs ǫðrum manni ok varðar honum útlegð. Ef sá maðr fœrir með eið ómagann er ekki á við, eða er eigi á framfœrslu hans, ok fœrir þeim manni er við á at taka.

Nú lætr hann ganga eiðfœrðan ómagann, þá varðar honum þriggja marka útlegð. En ef ómaginn verðr úti dauðr af þeim sǫkum þá varðar honum þat fjǫrbaugsgarð ok skal kveðja til níu búa á þingi en fimm til útlegðar. Hinn á kost at hafa heim ómagann er fœrði ef hann vill ok heimta fúlgur tvennar at honum, ok útlagask hann umfram.

Hann skal fœra þeim manni er nánastr er ómaganum þeirra manna er hag á til viðtǫkunar, enda er rétt at fœra þeim manni er firnari er samhéraðs ómaganum, en sá skal fœra af hǫndum sér ómagann at dómi á hendr þeim er við á at taka ok heimta fúlgurnar at honum. Rétt er at fœra ómagann á hendr erfingjanum þóat hann sé óauðgari en hann eigi fram at fœra. En hann á at fœra af hǫndum sér ok hreppsmenn með honum. Ef skilr á með hreppsmǫnnum ok vilja sumir eigi fœra, þá eigu þeir at ráða er fœra vilja. Nú vinna sumir hvárki at ok er þá sem þeir níti, þá eigu þeir at ala ómagann er eigi vilja fœra hann.

Rétt er at fœra ómagann at skipi ef sá vill á brott fara er við ómaganum á at taka. Ef sá maðr á eigi fé til at fœra fram ómaga þann er honum var fœrðr með eið þá á hann at fœra af hǫndum sér at dómi, ok kveðja heimilisbúa sína fimm til hvárt hann á fé til at fœra fram þann ómaga eða eigi. Rétt er at fœra ómaga á várþingi með eið ef hann heyrir á sjálfr. Ef maðr deyr frá ómǫgum þeim er honum vóru fœrðir með eið, þá eigu þeir at fylgja arfinum ef hann var arftǫkumaðr ómagana meðan arfrinn vinnsk til, ok fylgja at þeim hluta sem hann átti arfinn at taka eptir ómagann.

Ef eigi er fé til eða var hann eigi erfðaómagi, þá á sá maðr at taka við ómaganum er fé eða fœri hafi til ok skyldastr sé. Ef hinn er þrotinn er fram fœrir ómagann, þá á til síns skyldingja hvárr þeirra at hverfa. Þar kalla menn ómagamót.

Eigi skal hinum sama manni fœra fleiri ómaga en einn ámeðal þinga tveggja með eið ór einum knérunni. En ef fleiri eru ómagarnir ór einum knérunni en einn, þá skal fœra þá á hendr þeim mǫnnum er firnari eru. En hann skal fœra af hendi sér at dómi ok heimta fúlgur at þeim er fram á at fœra ómagann.

Ef maðr fœrir fram annars manns ómaga, ok vex hinum fé er fram átti at fœra þann ómaga þá skal hann heimta fúlgur at honum slíkar sem hann hefir fyrir hann lagðar ávaxtalausar. Ef ómaganum vex fé eða berr undir hann þá á hann at heimta fúlgurnar at honum slíkar sem hann hefir lagðar fyrir hann ávaxtalausar. Eigi á hann þat fé í erfð ómagans at heimta ef hann vildi eigi heimta at honum sjálfum meðan hann lifði.

Svá er mælt at lýsa skal á þingi til framfœrslu ómaganum á hendr arftǫkumanninum ok á hann at kveðja til búa kviðar hvárt hann sé arftǫkumaðr ómaga þess eða eigi, eða hvárt hann sé hans ómagi eða eigi, ok kveðja heimilisbúa fimm til álengr þess er á hendr er lýstr. Þann ómaga skal dœma á hendr honum, nema hann fái sér bjargkvið. Ok skal hann kveðja sér bjargkviðar heimilisbúa sína fimm hvárt hann eigi fé eða fœri til at fœra fram þann ómaga. Nú ef þat berr kviðr at hann á eigi fé eða fœri til at fœra fram þann ómaga þá á sá er lýst hefir kveðja heimilisbúa hans fimm hvárt hann orki at nǫkkurum hluta at fœra fram eða engum. Hann skal at slíkum hluta fram fœra ómagann sem kviðr berr hve hann orkar. Sá skal kveðja honum bjargkviðar er á hendr honum lýsti ef eigi vilja aðrir.

Nú ef þar berr auðn þá skal lýsa á hendr frændunum þeim er hann hyggr at fé eigi til. Hann skal telja frændsemi með ómaganum ok þeim manni er hann lýsir á hendr at dómi ok sanna með þegnskapar lagningu sinni at sú er frændsemis tala sǫnn ok rétt á miðli þeirra er þá talði hann. Hann skal hafa sannaðarmenn tvá þeir skulu þat leggja undir þegnskap sinn at sjá er frændsemis tala rétt ok sǫnn á miðli þeirra sem þá talði hann. Þá skal honum dœma þann ómaga nema hann fái lǫgvǫrn fyrir sik.

En sú er lǫgvǫrn ef þat berr kviðr at hann á eigi fé til, en sú er ǫnnur ef hann fær skyldra mann til, þann er fé eða fœri hafi til, ok skal hann lýsa þá þegar á hendr þeim manni, ok hafa ómagann sjálfr ef hann festir eigi hize framfœrsluna. Þá skal maðr taka undir ómaga lýsing er áðr er borinn kviðr með enni fyrri sǫkinni eða handsǫluð er við taka fyrir þá sǫk.

Ef sœkjandi veit eigi heimili þess er hann sœkir um ómaga sǫk, enda skyli sœkjandi kveðja búa til, þá skal hann kveðja frá heimili ómagans. Nú veit hann eigi þat, þá skal kveðja frá heimili sínu.

Ef í sinn dóm er sóttr hvárr þeirra arftǫkumaðrinn ok sá er tilhanda horfir ómaginn, þá skal hann þat vætti bera fram at dómi þeim er sá er sóttr í er síðar var á hendr lýst er nefnt var at þar er fœrleysi bar arftǫkumannsins.

Þar er vanefni berask þess manns er á hendr er lýst, enda vill hann eigi fœra meir til staðar, þá skal fœra hverr til staðar er vill. Nú vill engi fœra til staðar ómagann, þá á at dœma framfœrslu ómaganum sem hann hafði áðr. Ef engi kømr vǫrn fram fyrir hann, þá á at dœma á hendr honum ok í þann hrepp er hann er í, en þeir skulu hafa hreppsmenn ómagann þau misseri, en at sumri eigu þeir at kveðja honum bjargkviðar, svá ef þat berr kviðr at vanefni mundu berask et fyrra sumarit, ef þá væri kvatt bjargkviðarins, ok á þá dómr at dœma ena sǫmu framfœrslu ómaganum sem hann hafði áðr ok hverfr þá af hendi honum.

Ef þeir menn eru samfjórðungs er ómaginn er dœmdr á hendr ok hinir er áðr hafa, þá skulu þeir fœra ómagann er áðr hǫfðu þangat til þess manns er á hendr er dœmdr. Ef maðr vill eigi taka við dœmdum ómaga samfjórðungs ok varðar þat fjǫrbaugsgarð ok er þegar rétt at stefna um er reynisk fǫr ómagans. Rétt er at maðr fœri manni dœmdan ómaga innan fjórðungs ef hann vill, ok varðar slíkt sem áðr var tínt ef eigi er við tekit ok ávallt varðar fjǫrbaugsgarð ef maðr lætr ganga dœmdan ómaga.

Ef ómaginn er utan fjórðungs þá skal ákveða at dómi hvert hann skal sœkja ómagann en hann skal sœkja þangat ómagann ok hafa á brott fœrðan ómagann er sex vikur lifa sumars eða fyrr. Nú vill hann eigi eptir koma svá, þá skal hinn hafa ómagann þau misseri er áðr hǫfðu ok heimta fúlgur tvennar at hinum. Þeir skulu stefna um fé þat et næsta sumar eptir miðvikudag í mitt þing, ok stefna hvars hann vill, í búanda kirkjugarði eða at lǫgbergi ok telja varða útlegð. Hann skal kvadda hafa heimilisbúa sína fimm til áðr hann stefni at virða við bók hverrar fúlgu ómaginn þykki verðr þau misseri. Nú skal fé þat dœma annat sumar at gjalda miðvikudag í mitt þing í búanda kirkjugarði með álǫgum ok með leigum.

Þess á hann kost at hafa ómagann til þings ef hann vill ok fœra hann þangat til búðar er sá er í búð, er við ómaganum á at taka, ok fœra honum með vátta ef hann er á þingi. En ef hann er eigi þar, þá skal hann fœra á hendr hreppsmǫnnum hans með vátta ok þangat til búðar er þeir eru flestir í, ok mæla svá at "ek fœri yðr af því at þér erut í einum hrepp allir." Nú eigu þeir heim at hafa ómaga ok heimta kostnað sinn at þeim er ómaginn er í hǫnd dœmdr. Nú hefir hann eigi til þings ómagann þá skal hinn koma eptir fjórtán nóttum eptir vápnatak. En ef sá kømr þá eigi eptir er ómaginn var dœmdr á hǫnd þá skal hann nefna vátta at því en síðan stefna þar ok telja varða fjǫrbaugsgarð.

Engi maðr á at hafa ómaga sinn til alþingis ok láta biðja matar þar. En ef hann hefir þá varðar fjǫrbaugsgarð. Engi maðr skal láta sitja ómaga sinn eptir á alþingi er hann ferr á brott. Nú ef hann lætr eptir sitja ómagann þá varðar þat fjǫrbaugsgarð. Ef annarr maðr flytr eða fœrir ómagann manns til alþingis ok gengr hann þar ok biðr matar þá varðar honum fjǫrbaugsgarð.

Engi maðr skal gefa mat gǫngumǫnnum hér á þingi. Eigi skulu menn búðir sínar opnar láta standa til þess um matmál. Nú koma gǫngumenn þar inn um matmál at biðja matar, þá eigu þeir er búð eigu at fá menn til at fœra þá út. En þótt þeir sé allhart út fœrðir, þá eigu þeir ekki á sér, ef ekki er ǫrkuml gǫrt at þeim. En ef menn gefa þeim mat þá varðar þeim fjǫrbaugsgarð. Þeim varðar ok fjǫrbaugsgarð er búðina á ef hann fær eigi menn til at fœra þá út.

Óheilagar eru búðir gǫngumanna við broti þeirra er biðja matar á alþingi. Nú vilja menn verja búðir þeirra þá varðar þat hverjum þeirra fjǫrbaugsgarð. Enda falla þeir óhelgir er fyrir standa ef á þeim er unnit.

Ef gǫngumenn hafa fé at fara með, þá á at taka af þeim gǫrvallt ef menn vilja. Ef menn ljá gǫngumǫnnum fjár síns eða selja þeim at leiga til þings upp, enda verði fét tekit af þeim, þá er engi heimting til þess fjár. Til þess eins fjár eigu menn heimting þótt af gǫngumǫnnum sé tekit, er þeir hafa þjófstolit eða þess annars, er svá kom í þeirra fǫr at þess ráð fylgði eigi er fyrir átti at ráða.

Ef maðr skýtr niðr ómaga sínum eða fœrir í hrepp annan en ómaginn eigi at vera, þá varðar honum þat þriggja marka sekð. Ef maðr hleypr í hrepp annan frá ómǫgum sínum þá varðar honum þat fjǫrbaugsgarð nú. Hreppsmenn skulu eigi láta ganga ómagann, þeir skulu fœra honum þann ómaga. Ef maðr hleypr ór fjórðungi frá ómaga sínum eða fœrir hann ómaga sinn í annan fjórðung en ómaginn eigi at vera ok varðar honum þat fjǫrbaugsgarð ok eigu hreppsmenn sakir þær. Svá ok ef hann hleypr af landi á brott frá ómaga sínum ok varðar þat fjǫrbaugsgarð.

Ef manni verðr grunr at hann vill hlaupa af landi á brott frá ómaga sínum, þá á hann kost at verja honum lýriti førna hvárt er hann vill at lǫgbergi eða at skipi. Hann skal verja stýrimǫnnum lǫglýriti at ferja hann á brott frá ómǫgum þeim er hann er til kominn, ok svá hásetum. Stýrimǫnnum varðar fjǫrbaugsgarð farning ef þeir fregna lýritar vǫrzlu hans. En hásetum varðar útlegð. Ef ómaginn sitr strandsetri eptir er þeir fara í brott, þá varðar farning hans jafnt sem lýriti sé varit.

Ef maðr tekr ómaga ok felr fyrir þeim er á brott vildi hafa þá ræðr hann sér á hendr ómagann meðan hann á fé til ok hann spyrr til hans lifanda. Ef maðr hefir fólgit ómaga sinn inni hér enda fari hann á brott af landi er á ómagann, þá á sá at hafa ómagann er við hefir tekit sex misseri, ef hann heldr eigi vǫrð til er hinn ferr á brott. Hann skal fela ómaga sinn inni sex misseri, þá ferr hann at ósekju í brott.