Bókastaðir

Sonr á arf at taka at fǫður sinn ok móður, frjálsborinn ok arfgengr. Nú er eigi sonr til þá skal taka dóttir. Nú er eigi dóttir, þá skal taka faðir, þá bróðir samfeðri, þá móðir. Nú er eigi hon til, þá skal taka systir samfeðra. Nú er eigi hon til þá skal bróðir sammœðri. Nú er eigi hann til. þá skal taka systir sammœðra.

Eptir systur sammœðra ok skírgetna. [skal sonr laungetin taka arf eptir fǫður sinn. Því næst dóttir laungetin. Eptir dóttur laungetna skal arf taka bróðir samfeðri laungetinn, þá bróðir sammœðri laungetinn. Síðarst systir sammœðra. Þessir fjórir skulu fram fœra systkin sín ef þeir hafa fé til, ok skal svá fara ómegð sem arfr. Nú eru systkin þeirra erfðar ómagar þeirra, ok skal báðum þar jafn sparir aurar jafnan. Bróðir samfeðri laungetinn. ok annarr sammœðri laungetinn eru aðiljar vígsaka eptir systkin sín. ok þeir eigu festar systra sinna ok svá legorðssakir um þær svá snemma sem eru til arftǫku. Systir samfeðra laungetin ok ǫnnur sammœðra eigu svá rétta far at taka eptir systkin sín sem arf, enda eru svá bœndr þeirra, ok eigu svá festar ef þess þarf. Eptir firnari menn eru skírgetnir menn til arfs ok ómegðar ef eigi taka systkin. Þá eru næstir arfi fǫður faðir ok móður faðir. Sonar sonr ok dóttur sonr. Síðarst taka arf fǫður systir ok móður systir. Bróður dóttir ok systur dóttir. Þaðan frá er jafnan inn nánasti niðr.] til arftǫku. Sonr laungetin á vígsǫk. Vsque. eptir ómaga.

Nú er eigi hon til þá skal taka sonr laungetin. Nú er eigi hann til þá skal taka dóttir laungetin. Nú er eigi hon til þá skal taka bróðir samfeðri laungetinn. Nú er eigi hann til, þá skal taka systir samfeðra. Nú er eigi hon til, þá skal taka bróðir sammœðra. Nú er eigi hann til, þá skal taka systir sammœðra laungetin. Þaðan frá eru skírgetnir menn til arfs. Þá eru næstir arfi fǫður faðir ok móður faðir, sonar sonr ok dóttur sonr; þeim næstir eigu at taka fǫður móðir ok móður móðir, sonar dóttir ok dóttur dóttir. Þá er fǫður bróðir ok móður bróðir bróður sonr ok systur sonr. Síðarst taka fǫður systir ok móður systir, bróður dóttir ok systur dóttir. Nú eru eigi þeir menn til. [þá skulu taka jǫfnum hǫndum brœðrungar ok systrungar. nema einn maðr sé ór móðurætt eða fǫðurátt, en fleiri menn ór annarri hálfu, þá tekr hann] at helmingi við þá. Þaðan frá er ávallt enn nánasti niðr til arftekju. Nú eru fleiri menn jafn nánir, þeir er taka eigu, þá skal jafnt skipta í knérunna alla, en þat er knéruðr at telja frá systkinum. Ef jafn náinn er karlmaðr ok kona, ok skal karlmaðr ávallt þar taka. Ef konur eru nánastar ok er þar ok deildr arfr með þeim.

Þeir eru menn fjórtán er taldir [heita til arfs í lǫgum, er fyrst eru tíndir, af því at þar ræðr eigi frændsemi; þeirra er fyrst sonr skírborinn, en efst systir sammœðra laungetin].

Ef synir eru til arfs alnir, þá á [faðir ok móðir eigi at gera dóttur sína heiman meira fé fyrir ráð sonanna en komi jafn mikit fé á hlut hvers þeirra, ef þá væri erfðinni skipt].

Ef annat tveggja fellr frá, faðir [eða móðir, enda sé dóttir þeirra í ómegð, ok skal hon at slíkum hlut hverfa á hendr brœðrum sínum at varðveizlu sem þeir taka aura til eptir þat þeirra sem andat er].

Þat er ok þar er móðir gefr syni sínum [eða sá maðr er hon verðr erfingi eptir til fóstrs eða læringar eða farar eða kvánarmundar, eða geldr gjǫld fyrir hann, ok allt þat er hon leggr fyrir hann í fémunum, eða sá maðr er hon tekr fét eptir, at hon skal taka þat fé eptir hann barnlausan, jafn mikit sem hon gaf, á vaxtalaust, ok svá hennar bǫrn, ef hon er ǫnduð, skulu taka fyrr en faðirinn].

Ef sá maðr tekr arf [eptir mann er menn ætla réttan erfingja, enda verði kyn annars tveggja þeirra annat síðar, þá skal hann gjalda erfingjum, er þat reynisk, fé þat allt leigulaust er hann tók. Svá skal ok hvar þess er aðrir taka fyrst arf en erfingi réttr fyrir því at] kyn var villt.

Ef menn hafa fé gefit sonum sínum til farar eða til kvánarmundar, ok svá ef hann hefir øxt hinum fé fyrr en hann væri sextán vetra gamall, þá skulu hinir aðrir taka slíkt af ódeildum arfi sem þat var þá er hann var sextán vetra gamall; þá skal hverr þeirra þat taka af fénu er þeim tœmisk arfrinn. Nú hefir þeim fleirum øxt verit féit eða gefit, en sumum meira en sumum, ok skulu þeir svá skipta sem þeim væri jafn mikit ǫllum gefit féit eða øxt; þeir skulu ávaxtalausan þann mismun heimta sem þeirra var í því gǫrr lengr er þeim tœmisk arfrinn. Nú hefir meiri munr gǫrr verit þeirra en í arfinum megi jafna hlut þeirra, þá eigu þeir heimting sína aura jafn margra sem í því missir við þá er áðr hǫfðu af fénu haft.

Þat er ok þar er systr taka arf at fǫður sinn eða móður, ok vóru sumar gervar heiman áðr en sumar eigi, þá skulu hinar aðrar taka jafn mikit fé af ódeildu sem hinar hǫfðu áðr haft á vaxtalaust, enda skal slíkt með þeim fara sem áðr var tínt með brœðrum, hverngi veg er ok hefir þeirra mismuni gǫrr verit í því. Móðir á at taka af fé slíkt eptir dóttur sína barnlausa sem hon hafði hana heiman gerva, ok svá mundinn á vaxtalausan þann er þar kom til, ok svá hennar bǫrn, heldr en faðirinn. Nú hvergi maðr er gefr til heimanfylgjunnar, þá skal sá taka gjǫf þá eptir hana barnlausa ok svá viðgjǫldin, ef hann lýsir at festamálum eða at eiginorði. Ef móðir gefr fé til farar syni sínum eða til kvánarmundar, þá á hon at taka þat fé eptir hann barnlausan jafn mikit sem hon gaf á vaxtalaust, ok svá hennar bǫrn heldr en faðirinn.

Eigi eru allir menn arfgengir þótt frjálsbornir sé. Sá maðr er eigi arfgengr er móðir hans er eigi mundi keypt mǫrk eða meira fé eða eigi brullaup til gert eða eigi fostnoð. Þá er kona mundi keypt er mǫrk sex álna aura er goldin at mundi eða handsǫluð, eða meira fé ella. Þá er brullaup gert at lǫgum [ef lǫgráðandi fastnar konu, enda sé sex menn at brullaupi et fæsta, ok gangi brúðgumi í ljósi] í sama sæng konu. Barn þat er móðir er mundi keypt er þá arfgengt, er lifanda kømr í ljós ok matr kømr í munn.

Sá maðr er ok eigi arfgengr er eigi veit hvárt trjá sǫðull skal fram horfa á hrossi eða aptr, eða hvárt hann skal horfa. En ef hann er hygnari þá skal honum arf deila. En ef hann kann eigi til fulls eyris ráða, þá skal inn nánasti niðr hafa varðveizlu fjár hans sem ómagaeyris; þeir eigu at stefna honum þá er hann er sextán vetra gamall til skila ok til raunar um þat at hann kunni eigi fé sínu at ráða til fulls eyris ok telja hann af ráðunum fjár síns alls, ok telja sér ráðin fjárins ef kviðr berr hann sannan at því; þar skal kveðja til níu heimilisbúa á þingi þess er sóttr er, hvárt hann kunni ráða fé sínu til fulls eyris eða eigi, enda á at dœma at því sem kviðrinn berr álengr. Nú berr þat kviðr at hann kunni eigi ráða fé sínu til fulls eyris þá skal dœma þeim manni fjárvarðveizlu hans er stefna lét. En sá skal virða fé þat sem ómagaeyri ok svá hafa at ǫllu. En ef honum batnar hyggjandi þá skal hann stefna þeim er féit hefir at varðveita þá er hann er tuttugu til gjalda ok til útgǫngu um féit ok skal hann kveðja heimilisbúa sína níu til á þingi hvárt hann kann ráða til fulls eyris fé sínu eða eigi. Ef þat berr kviðr í hag honum [at hann kunni ráða fé sínu til fulls eyris, þá skal hann enn kveðja heimilisbúa níu á þingi þess er hann sœkir at bera um þat við hvé miklum aurum sá tók þeim er hann átti. Skal síðan dœma honum fjárvarðveizlu þess er hinn tók við ávaxtalaust, ef kviðr berr þat at hann kunni þá ráða til fulls eyris], en eigi ella. Nú skal dœma honum fjárvarðveizlu sína ef kviðrinn berr í hag honum þá, en eigi ella, en eigi á hann til kall optar. Ef sá maðr kvángask fyrir ráð skaparfa síns, þá á þat barn eigi arf at taka, enda á barn þat at hverfa í móðurætt at framfœrslu til þess er þat er sextán vetra gamalt. En hinum varðar fjǫrbaugsgarð er konuna fastnaði honum, ef ráðin takask, ok á sá sǫkina er fjár varðveizluna á þess ens heimska manns, en eigi er sókn til nema ráðin takisk, enda er eigi mundrinn heimill sá er hann handsalar enn heimski maðr; þat er stefnusǫk ok skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttr er.

Ef sá maðr andask er barn á í vǫnum, [þá er barn eigi arfgengt nema lifanda komi í ljós ok matr komisk niðr].

Sá maðr er eigi arfgengr er þræll getr barn með frjálsri konu. Þat barn er ok eigi arfgengt er kvikt er orðit í kviði móðurinni áðr henni sé frelsi gefit, ok er þó þat barn frjálsborit, enda skal þeim manni gefa frelsi í annat sinn; sá maðr heitir hrísungr. En ef konunni er gefit frelsi áðr barnit er kykt orðit í kviði henni, ok þarf eigi at gefa þeim manni frelsi. Ef kona gefr frelsi þrœli sínum til þess at hon vill ganga með honum ok eiga hann, þá er þat barn ok eigi arfgengt er þau geta; sá heitir hornungr. Þat barn er ok eigi arfgengt er kona sú getr er sek er orðin skógarmaðr, þó at hon geti með sínum bóanda ósekum, ok heitir sá besingr. Þat barn er ok eigi arfgengt er sá maðr getr er sekr er orðinn skógarmaðr, þó at hann geti við sinni konu sjálfs; sá maðr heitir vargdropi.

Ef maðr kvángask er áttrœðr er eða ellri fyrir ráð skaparfa síns, hann á eigi mund at gjalda meira en tólf aura, en barn þat er þau geta skal eigi hans arf taka, en þat skal taka annan allan. Sá maðr er eigi arfgengr er í verðgangi er alinn.

Ef maðr skilsk við konu sína ok er talit einlát á hendr honum ok lofar biskup honum eigi at kvángask, ef hann ræðr ráði sínu í annat sinn, ok varðar honum þat fjǫrbaugsgarð, ok verða bǫrn eigi arfgeng ef hann á með þeirri konu. Ef kona skilr við bóanda sinn svá at einlát er talit á hendr henni, ef hon giftisk ǫðrum manni svá at eigi lofar biskup, ok varðar henni þat fjǫrbaugsgarð, ok eru bǫrn þau eigi arfgeng er hon á við þeim manni; sakar þær á at sœkja hverr er vill; stefna skal heiman ok kveðja til níu búa á þingi.

Þar at eins er sá maðr arfgengr er á verðgangi er alinn, ok á at taka erfðir ok þau gœði er því eigu at fylgja, ef faðir hans eða móðir gengu eigi fyrir ómennskusakir, ok þó eigi fyrr en hann hefir haft vist sex misseri. Sá maðr er með húsum ferr lands ofringi með ǫllu, er hann hvárki til ungr né til gamall at vinna, eða fara þeir at sjálfræði sínu þótt þeir sé gamlir, ok skulu þeir eigi arf taka meðan þeir fara svá, ok eru þeir réttlausir. Nú hverngi hlut er maðr vill þessa til þess fœra at telja mann eigi arfgengjan, þá skal stefna honum til skila ok til raunar, ok kveðja níu heimilisbúa til á þingi þess er sóttr er um þat sem hann vill helzt til fœra.

Svá fremi á karlmaðr arf at taka er hann er sextán vetra gamall. En kona sú er gefin er, hvárts hon er sextán vetra eða yngri, ok á hon arf at taka þegar undir hana berr, ok svá fjárvarðveizlu annarra manna. Ef hon er ekkja yngri en sextán vetra gǫmul, ok á hon arf at taka ok svá fjárvarðveizlu annarra manna, ef undir hana berr, ef lǫgráðandi hefir fyrir ráðit.

Þat er at lǫgskuldarmaðr sá er í lǫgskuld er tekinn er arfi ens fríða en eigi ens ófríða. Nú er hann ór skuldinni ok er hann þá hvárstveggja arfi.

Ef karlmaðrinn er yngri en sextán vetra gamall þá er arfrinn tœmisk, ok á hann at taka þann arf þá er hann er sextán vetra gamall, ok svá varðveizlu; þá á hann ok at ráða fyrir vistafari sínu, en eigi annarra manna fjár áðr hann er tvítugr. Ef hann vex upp til erfðarinnar. En ef hann var þat vár sextán vetra eða ellri er erfðin tœmdisk, þá á hann þá varðveizlu annarra manna fjár þegar er undir hann berr. Mær á at taka arf er hon er sextán vetra gǫmul, ok svá vǫxtu á sínu fé, en eigi varðveizlu hvárki síns fjár né annars, ok eigi ráða fyrir vistafari sínu áðr hon er tvítug.

Sá maðr er hann kvángask í annars konungs veldi en í Nóregs konungs ok á konu hér, þá á þat barn eigi arf at taka er hann getr þar. Ef maðr á konur tvær hér á landi eða í várum lǫgum, þat varðar fjǫrbaugsgarð, enda eru bǫrn þeirra eigi arfgeng ef hann elr við þeirri konu er hann tók síðar. En þá á hann konur tvær er hann gengr at eiga ok gerir brúðkaup til eða geldr mund við enda á hann aðra konu áðr. Þat er stefnusǫk; skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttr er, ok á sá sǫk er vill. Ef skógarmenn eða fjǫrbaugsmenn [fara útan heðan ok kvángask erlendis, þá eru bǫrn þeirra ǫll arfgeng hér þau er þeir geta þar, ef þeir kvángask þar at lands lǫgum réttum. Svá er ok et sama ef kvángaðir menn fara útan heðan ok taka þeir aðrar konur í Nóregs konungs veldi at lands lǫgum, þá eigu þau bǫrn er þar alask at taka arf út hingat].

Ef þeim manni tœmisk erfð er erlendis er, þá á sá maðr at taka þat fé er inn nánasti niðr er hér inum dauða; skal hann láta virða fé þat fimm landeigendr jafnt sem ómagaeyri, ok svá at ǫllu hafa sem ómagaeyri. En ef sá maðr kømr út er fét á at taka þá á hann at taka innstœðan ávaxtalausan. En ef sá andask er erlendis er þá eigu hans erfingjar þat fé at taka ef hann andask síðar. Ef þeir verða eigi ásáttir hvárr þeirra síðar andaðisk, þá á þat tylftarkviðr at skilja goða þess er sá er í þingi með er sœkr.

Ef sá maðr kømr út ór fǫr [er fé þat á at heimta er annarr maðr hefir tekit til vaxta hér, ok vill sá eigi laust láta, þá á hinn at stefna til útgǫngu um féit þá er hann heyrir eða at heimili hans, ok láta varða útlegð, ok sœkja við níu búa kvið], ok kveðja á þingi.

Maðr á at taka arf eptir leysing sinn ok eptir leysingju sína, nema þau hafi alit sér annat tveggja son eða dóttur, þá á sonr at taka ef þau eru skírgetin. Þá ef eigi er sonr til þá á at taka dóttir. En ef þau deyja barnlaus þá á þat fé enn aptr at hverfa undir frjálsgjafann. En ef bǫrn leysingsins andask barnlaus, þá á þat fé enn aptr at hverfa undir frjálsgjafann, jafnmikit fé sem þau leysingrinn áttu þá er þau ǫnduðusk, en ef fét er meira þá eigu frændr leysings barnanna þat at taka. En ef undir barnabǫrnin kømr arfr leysingsins, þá á þat fé jafnt at hverfa í ætt þeirra leysingsins.

En ef fleiri menn gefa frelsi manni, þá skal þvílíkan hlut hverr þeirra við annan taka ór arfi hans sem þau gáfu frelsi til.

Leysingr á at taka arf eptir leysing sinn jafnt sem frjálsborinn maðr, enda svá leysingja, en ef deyr barnlaus leysingr leysingsins þá skal þat fé aptr hverfa undir frjálsgjafann, þann er frelsi gaf enum fyrra. Þat fé á leysingrinn at taka eptir bǫrn sín ef hann gefr syni sínum til farar eða til kvánarmundar, ok svá á hann þat fé at taka er hann gørir dóttur sína heiman ok svá þat er við er goldit ávaxtalaust. Ef þau deyja barnlaus, ok á svá leysingjan at taka jafnt sem leysinginn.

Ef sá maðr andask er engi á frænda hér á landi ok andask at skipi, þá skal félagi hans taka þat fé eptir hann. Ef hann á eigi félaga þá skal taka mǫtunautr hans. En ef mǫtunautar hans eru fleiri en einn, þá skal sá taka er optast hefir átt mat við hann. En ef hann hefðisk mjǫk, þá skulu þeir allir jafnt taka. En ef hann er einn sér í mǫtuneyti, þá skal taka stýrimaðr. Nú eru stýrimenn fleiri en einn, þá eigu þeir svá at taka sem þeir eigu í skipi til. Ef stýrimaðr er einn í mǫtuneyti ok á einn skip, þá á goði sá at taka er búandi sá er í þingi með er land þat á er þeir eigu búðir á.

En ef hann tekr sér vist ok andask hann á gǫtunni er hann ferr frá skipi, þá skal þat fé svá fara sem hann andaðisk at skipi er hann hafði átt. En ef hann kømr í vistina ok andask hann þar, þá á félagi hans þat fé at taka nema þeir hafi til þess gǫrt félagit at aðrir menn skyldu eigi taka arf eptir þá, ok er þá sem þeir hafi ekki um mælt. En ef eigi er félagi þá á at taka búandinn. En ef hann er í vist með konu er hann andask þá á hon at taka jafnt sem búandinn. En ef hann andask er hann ferr til skips, þá á þat fé svá at fara sem hann væri eigi þaðan farinn.

En ef þeir sitja búðsetu ok andask maðr svá at hann á eigi félaga sér, þá á goði sá at taka þat fé er búandinn er í þingi með sá er land þat á er þeir búa á.

En ef maðr býr hér ok andask hann svá at hann á engi erfingja hér á landi þá á goði sá at taka þat fé er hann var í þingi með. En ef sá maðr andask hér er hér á engi frænda á landi, ok skal jafnt arfr fara sem vígsǫk ef hann væri veginn.

Nú andask hann at búanda ok skal hann virða láta fé þá er sjau vikur eru af sumri ok á hann ávǫxtu til þess er erfingi kømr eptir. Nú kalla frændr hins til ok er eigi skylt at selja þeim. Nú andask enskir menn hér eða þeir er enn eru ókunnari hingat, ok er eigi skylt at selja þeim, nema hér hafi verit fyrr sonr eða faðir eða bróðir þeirra, ok kannaðisk þeir þá við.

Allt fé þat er aðrir menn taka en erfingjar þá skal þat fé láta svá virða jafnt sem ómagaeyri. Enda á sá maðr ávalt arf at. Vsque ef á þat fyrr.

Ef hér andask útlendr maðr [af danskri tungu þá skal fé hans bíða hér erfingja leigulaust].

Ef gǫngumaðr verðr dauðr inni at manns þá á sá maðr þat fé at taka er inni hefir hann, bæði þat fé er hann hefir á sér ok svá þat er hann spyrr til at hann hafi átt. En ef erfingi gǫngumannsins kallar til fjárins í hendr þeim manni er hefir. Ef þat berr kviðr heimilisbúa fimm þess er sóttr er, at honum væri sú vist uppi látin er honum væri vært at vera ok gengi hann þó heiman at sjálfræði sínu ok at óvilja hins, ok á þá erfingjanum at dœma fét, þat er hann átti í ǫðrum stǫðum, en eigi ella.

En ef ómagi andask úti á landi manns, eða gǫngumaðr, þá á sá maðr þat fé at taka ef hann hefir á sér er land á en erfingjar þat er í ǫðrum stǫðum er.

Þar er maðr veitir manni fyrir guðs sakir ok sé hann eigi tilkominn at fœra hann fram ok andask ómaginn, ok ryðsk svá til at ómaginn átti fé eptir, ok á sá þat at taka er hafði hann en eigi erfingjar.

Faðir skal hafa varðveizlu fjár barns síns ok svá vǫxtu. Ef eigi er faðir lífs þá skal bróðir samfeðri, en ef eigi er bróðir samfeðri. Þá skal taka móðir. Nú eru þeir menn svá þrír er eigi um býðr undan fjárvarðveizluna né vǫxtuna. Svá skal til fjárvarðveizlu taka sem til arfs.

Ef þeim manni tœmisk erfð er yngri er en sextán vetra gamall, þá skulu þeir menn varðveita fé þat er arf áttu at taka at þann enn unga mann, þeirra manna er fjárvarðveizlu eigu bæði síns fjár ok annarra manna ef undir þá berr. Svá skal fjárvarðveizlu skipta í knérunna sem arfi. Sá skal ómaga varðveita er fét varðveitir.

Þeir menn skulu láta virða fé þat við bók er varðveizluna eigu fimmta dag þann er sjau vikur eru af sumri at heimili ens dauða ok virða til lǫgeyris. En ef sá er heilagr þá skal virða enn næsta dag eptir rúmhelgan. Skal kveðja búa fimm landeigendr viku fyrr eða meira méli, þá er réttir sé at tengðum í kviðum. Ef búar koma eigi sumir [at virða ómagaeyri, þeir er kvaddir eru, ok er rétt þeim er kvaddi þá at kveðja aðra búa í staðinn þeirra, ef þeir eru þó nǫkkurir þar komnir búarnir er kvaddir vóru ok réttir at tengðum, ok verðr þá þó jafnrétt þeirra virðing allra saman. Sá maðr er hins unga manns fé á at varðveita, skal nefna sér vátta tvá eða fleiri, at því hve til mikils fjár búar hafa virt. Búar skulu vinna eið álengr er þeir hafa virt féit, at því at þeir hafi svá virt sem þeim þótti réttast. En síðan skal nefna vátta at því, at hann tekr við fé því er hinn ungi maðr á, ok búar hafa þá virt, til þess at hafa þá ávǫxtu af, ok ábyrgjask at eigi þurfi innstœður nema ómagar komi] á ens unga manns fé.

Þat er ok rétt at láta þar virða sem þat fé er, er mest er saman. Þeir skulu þar búa um kveðja er fét skal virða. En ef búar koma eigi til þeir er kvaddir eru, eða vilja þeir eigi virða, þá varðar þeim þriggja marka útlegð ok á dómr at dœma á hendr þeim virðingina fjórtán nóttum eptir vápnatak.

Þeir skulu fé þat allt láta virða er enn ungi maðr tekr at erfðinni nema lǫnd eða goðorð ef til er. Nú skulu þeir menn er fét láta virða sýna búum þat fé alt er í gripum er, en telja aðra aura nema búum sé þat fé svá kunnt at þeir vili þó virða, ok verðr þó virðingin þeirra rétt.

Ef laungetin bǫrn eigu rétta far um móður. Vsque er um getnað þess geldsk.

Ef maðr varðveitir land manns [þess er hann á fjárvarðveizlu, hann skal at húsum gera svá at eigi falli ofan. Nú eru þá verri hús er hann selr af hendi sér en þá er hann tók við ok á hann eigi þat at bœta. Ef þau eru betri en þá er hann tók við, ok skal eigi honum þat bœta. Nú hefir hann ný hús gǫr þau er eigi vóru áðr, ok skal hann þau ofan brjóta ok hafa á brott við, ef hinn vill eigi kaupa. En ef þar er skógr ok skal hann hǫggva þar við til húsa ok bœta bús bǫlutu ok brenna kol til ledengingar. Nú gørir hann þar bús bǫlutu nýja] ok á ómaginn þá.

Ef sá sitr utan fjórðungs er fét á at varðveita, ok skal hann varðveita fét ok fœra hvergi þaðan fé þat ór þeim fjórðungi er fét er áðr mest saman. Nú er fét í fleirum fjórðungum en einum, þá skal hann þangat fœra alt fét sem áðr er mestr hlutr, nema lǫnd sé í ǫðrum fjórðungi en í ǫðrum lausa aurar, þá skal þangat fœra er land er. Nú eru lǫnd fleiri en eitt ok skulu þeir þar virða er þat land er er dýrst er.

Ef hvalr kømr á land ens unga manns eða viðr þar skal hval láta virða ok leggja við innstæðu ens unga manns ok svá viðar verð þat er af því gengr er þarf þar at hafa til húsa á lǫndum þess ens unga manns ok skulu þeir búar fimm virða er næstir búa rekanum landeigendr. Ef sá maðr fœrir fé þat fjórðunga í milli er varðveita á fét annan veg en nú er talit ok varðar þat fjǫrbaugsgarð. Þat er stefnusǫk ok skal kveðja heimilisbúa níu á þingi þess er sóttr er.

Ef erfð berr undir enn unga mann, þá skal þat fé láta virða ok fylgja innstæðanum.

Ef óskyldari menn taka við varðveizlu fjárins en áðr talða ek. Ok er þá kostr at bjóða undan þeim manni varðveizluna ef vill. Sá maðr á þat at gera er hálfu meira fé á en ómaginn, en ef hann á eigi hálfu meira fé, þá skal hann fá til með sér hvars er hann má heldr einn mann eða tvá þá er þeir eigi allir hálfu meira fé en ómaginn. Sá á þó at hafa fét er áðr hafði ef hann vill, ef hann á jafn mikit fé sem ómaginn. Eigi skal bjóða undan manni áðr undir mann kømr féit ok hann hefir haft tólf mánuðr at gjǫldum eða at handsǫlum. Við þann kost skal hvárrtveggi þeirra hafa fét ef at lǫgum er undan boðit, at þeir skulu bjóða at leggja lǫgleigu á fét eða leiga lǫgleigu fét ok lands leigu. Enda skal eigi meta fúlgu við ómagann.

Nú eru ómagar aðrir á fénu, þá skulu þeir neyta vaxtanna, nema vextirnir sé minni, þá skal neyta af innstæðanum til þess. Ef faðir eða móðir kømr á fé ens unga manns, ok skal þeim ǫllum jafn spart vera. En ef firnari menn koma á fé hans ok þó þeir er hann á arf eptir at taka, ok skal hann eiga sér framfœrslu um fram til þess er hann er sextán vetra. En áðr aðrir ómagar um komi á fé ens unga manns, þá skal hann eiga sér fjǫgurra missera bjǫrg álengr er hann er sextán vetra ok svá þeim ómǫgum ǫllum er áðr eru á fé hans komnir.

Sá maðr er fét vill undan bjóða þeim manni er varðveitir, hann skal stefna honum heim viku fyrir sumar ok segja at hann mun koma þá at bjóða fét undan honum at sumarmálum, en hann skal kjósa þar þegar. Nú kømr hann þar at sumarmálum, ok skal hann nefna sér vátta at því, at hann býðr fé ens unga manns undan honum lǫgboði, enda skal hann undan honum hafa boðit fyrir miðjan dag. Ef sá er eigi heima enda var honum heim stefnt, eða svarar hann engu um, ok er þá sem hann kjósi undan sér fét. Ef hann kýss undan sér fét, þá skal hann mæla ens unga manns máli. En ef hann kýss at hafa fé ok skal sá er undan honum bauð fét mæla ens unga manns máli þá. En þá er kørit, er handsalat er, þeir skulu allir handsalask sá er þá skal fét hafa ok þeir er honum fylgja at þeim þeirra er eigi skal hafa fét. Þeir skulu ok þat handsala at enn ungi maðr skal hafa lǫgvǫxtu á fé því ok þeir munu eigi meta fúlgu við hann. Ef hann vill síðar bjóða undan honum fét, þá skal hann fara til heimilis þess manns eða finna hann sjálfan at máli þann er fét varðveitir viku fyrir þing eða meira méli, ok segja at hann mun bjóða undan honum fét á várþingi, því er sá heyr er fét varðveitir. Hann skal þar bjóða undan honum á þingi ok mæla þar í þingbrekku ef hann finnr hann eigi sjálfan at máli. Hann skal svá fara því máli ǫllu þar sem áðr var tínt.

Slíkan kost eigu ok utanfjórðungsmenn ef þeir vilja bjóða undan manni fét. Enda eigu þeir kost at bjóða undan fét á alþingi ef þeir vilja, ok hafa undan boðit miðvikudag í mitt þing.

En hvars er undan manni boðit fét á várþingi eða á alþingi, þá skal hann reiða af hendi sér fét et næsta vár eptir þat er hann kýss undan sér fét áðr ok gjalda með leigum þá. En ef at sumarmálum er undan honum boðit fét, þá skal hann et sama vár af hendi leysa, ok reiða at gjalddǫgum ef þeir eigu þá saman. En ef þeir eigu eigi gjalddaga saman, þá skal hann gjalda inn fimmta dag viku þá er sjau vikur eru af sumri at heimili sínu, hafa á hann tuttugu aura óleigis.

Nú fylgir skógr landi ens unga manns, ok skal hinn hǫggva til húsa við ok bœta bús bǫluti ok brenna kol til ledengingar. Nú gerir hann bús bǫluti nýja ok á hinn ungi maðr þá.

Þat er mælt ef fé verðr óvirt eða rangt virt þá á enn ungi maðr vǫxtu á fé sínu.

Eigi á maðr at selja arfvon ef sá segir ósátt sína á er næstr stendr til nema jafnmæli berisk.