Bókastaðir

Of sakar þær allar er upp koma um alþingi svá at sóknar aðili verðr þá et fyrsta víss, ok er rétt at stefna heiman þeim sǫkum, hvar þess er maðr getr gagna til kvatt fyrr en dómar fari út.

Þat er mælt, ef enum vegna manni eru sakir á hǫnd búnar til óhelgi enda fregn sakar aðili vígit á þingi eða svá síðarla at honum er eigi á því sumri skylt at búa mál til sóknar nema hann vili, ok er rétt at hann lýsi þá þegar til sóknar ok sœki et sama sumar. Ef hinir hafa vettvangs búa kvadda heiman um þann vettvanginn er hinn fekk banasár. Þá skal hann þá búa kveðja á þingi ena sǫmu er hinir hafa heiman kvadda. Nú búa þeir síðar til ok kveðja þeir búa til óhelgi hinum vegna á þingi ok um þann vettvang er hann fekk banasár, þá skulu þeir kveðja nótt fyrr en dómar fari út til sóknar eða meira méli. En sá er um víg sœkir skal kveðja ena sǫmu búa sem hinn hefir áðr kvadda, ok á sá ryðningar er síðar kveðr. Nú ef eigi verða allir einir þeir er hinir kvǫddu ok vettvangs búar hins manns er bana fekk, ok skal sá er um vígit sœkir kveðja á þingi þá vettvangs búa er hann hyggr réttasta vera.

Ef vegandinn hefir til óhelgi sér verkat á ǫðrum vettvangi við þann er veginn er, ok sé sóknar aðilinn á þingi, en sé til óhelgi enum vegna búit um þann vettvanginn er hann fekk banasár eða áverk þar skal sóknar aðili vígsakarinnar lýsa til sóknar á hǫnd veganda bæði vígit ok þann lagalǫstinn er hann hafði áðr til óhelgi sér gǫrvan við enn vegna ok skal hann kveðja búa þá til á þingi um þann vettvang er vegandinn hefir til óhelgi sér verkat við enn vegna. Ef eigi er sóknar aðilinn á þingi en málin sé búin á hǫnd enum vegna til óhelginnar.

Nú ef frændr hans eru á þingi næsta brœðra eða nánari ok skal sá þeirra sœkja er vill vígsǫk þá svá sem sá sé réttr aðili. En ef þeir bregðask um þá á sá er skyldastr er. En ef engi er þeirra á þingi er svá skyldr sé eða vilja þeir eigi sœkja, þá á goði sá með fǫr er sóknar aðilinn er í þingi með, hvars maðr er veginn eða sárr svá at hann er eigi at fœrr sjálfr at búa mál til enda um fær engi annan til. Þá eigu frændr slíkan kost á því ǫllu um sǫkina sem sakar aðilinn ef hann væri á þingi enda er slíkt mælt til handa goðanum.

Þat er mælt, at hvergi er sœkir þeirra manna er nú eru taldir hér ef gǫgn berask í hag enum vegna. Þá á at dœma hann sýknan þeirra saka er á hǫnd honum vóru búnar. En vegandann sekjan fullri sekð.

Ef eigi er vígsakar aðili á þingi né engi þeirra er nú eru taldir enda sé málin búin til óhelgi á hǫnd enum vegna, en vígsǫkin sé eigi til búin, þá á sá er vill at kveðja enum vegna bjargkviða allra þeirra er þarf. Skal hann svá búa kveðja til sem áðr var tínt, at sá skyldi kveðja er málin bjóði til sóknar þar á þingi. Nú hvatki er þess berr í hag enum vegna er vegandi ætti sekr um at verða, ef at lǫgum væri málin heiman búin á hǫnd vegandanum, þá á at dœma enn vegna sýknan þeirra saka ok svá fé hans. Jafnt skal ok þar fara er maðr verðr veginn á þingi sem áðr var tínt er sóknar aðilinn er eigi á þingi, en málin sé búin til óhelgi enum vegna.

Fjǫrbaugsgarð varðar ef maðr biðr mann annan fara til áverka með sér, eða ráði hann aljóts ráðum um mann. Slíkt varðar ok hverjum er heitr. Þat er stefnusǫk ok skal kveðja til níu búa heiman frá heimili þess er sóttr er. Ef þeir koma í sát fyrir menn ok skal þá kveðja búa heiman frá sátinni. En þá er sát er menn bíða af því at þeir hyggja þar til áverka við menn eða þaðan til at fara. En ef þeir hittask á þótt þeir hafi hlaupit fyri er setit er fyrir, ok falla hinir óhelgir er fyrir hafa setit. Þat er, at manni varðar fjǫrbaugsgarð aljóts ráð ǫll þótt eigi komi fram, en skóggang ef fram kømr.

Ef maðr ræðr drep ráðum um mann, [eða sár ráðum, eða aljóts ráðum hverju þeirra sem hann ræðr ok skal um þau sœkja sem fram koma, þótt hann réði þar drep eða sár er ben kømr fram. Ef maðr hefnir drepi frumhlaups, þá skulu vettvangs búar skilja um frumhlaup, en tylftarkviðr um drep. Þau eru ráð svá at maðr svá ræðr um annan, ef hann mælir þat fyrir mǫnnum nǫkkut at hinn sé þá bana at nær en heilendi at fyrr, ef þat kvæmi fram er hann mælti].

Þat eru aljóts ráð ef maðr gildrar til þess at vápn skyli falla á mann eða fljúga at honum eða annarr váði nǫkkurr, svá ok ef maðr vísar manni á forað eða þar er ólm kykvendi eru fyrir. Of þær sakir allar skal búa kveðja heiman þaðan frá er sá fekk skaða. En ef honum varð eigi mein at ok var þó til stýrt, þá skal kveðja heimilisbúa þess er sóttr er. Þat sagði Guðmundr lǫg at vettvangs búa níu skal kveðja um aljóts ráð þau er á vettvangi eru ráðin ok þar koma fram en heimilisbúa níu um aljóts ráð þau ǫll er eigi koma fram, ok skal kveðja níu heimilisbúa til þess er réð aljóts ráð.

Þat er mælt, ef maðr biðr mann fara með sér at brenna menn inni eða fé manna ok varðar þat fjǫrbaugsgarð, ok svá hverjum er heitr ok skal kveðja heimilisbúa níu heiman hvers þeirra. Ef þeir koma á fǫr ok taka eld ok skal þá kveðja þaðan búa er þeir tóku eldinn. En með eldi teknum til brennu þá falla þeir óhelgir ok varðar skóggang. En ef þeir brenna menn inni eða fé manna ok varðar skóggang, ok skal búa kveðja heiman frá brennustaðnum........

[Þat er mælt ef skógarmanna víg verða at svá skal fara sem nú mun hér talit. Þar er menn taka skógarmann ok skulu þeir eigi lengra með hann fara en ǫrvardrag þaðan frá er þeir eigu at vega at honum. Þeir skulu hræ hylja þar er hvártki sé akr né eng ok eigi þar er vǫtn þau sé er til bœja falli ok lengra frá garði manns en ǫrvardrag. Ef þeir hylja eigi hræ skógarmanns ok varðar þeim þat þriggja marka sekð. En ef þeir vega þar at skógarmanni er frá er skilt, ok varðar þat þriggja marka sekð, ok á dómr at dœma þat at þeir fœri skógarmanninn á brott á fjórtán nóttum enum næstum, ok á sá maðr sǫk þá er land á. En þvíat einu sekjask þeir at með fǫr skógarmanns þótt þeir fari lengra með hann en ǫrvardrag, ef þeir kasa hann í annars manns landi en þeir tóku hann.

En ef þeir vilja fœra skógarmann til handa þeim er sekði hann, ok er þeim þat rétt, ok skulu þeir bundinn fœra, ok bjóða lið sitt at fylgja þangat til sem hann vill at honum vega. Ef sá er sekði lætr undan ganga skógarmanninn, ok varðar honum þat skóggang, ok eigu þeir menn sǫk þá er honum fœrðu manninn enda er hann af bjǫrgum ǫllum við aðra menn um skógarmanninn. Ef sá maðr er sekði sendir skógarmann á hendr ǫðrum mǫnnum eða bergr hann honum í nǫkkuru, þá er hann af bjǫrg allri við alla menn aðra enda varðar honum skóggang ok á hverr er vill at sœkja hann um þat, at hann hafi borgit skógarmanni þeim er hann sekði sjálfr vísvitandi ok láta varða skóggang ok telja hann af bjǫrgum ǫllum skógarmannsins, ok telja sér sakirnar. Engi maðr seksk á því þótt mat gefi skógarmanni þá er menn fœra hann hinum er sekði.

Þar er menn vega skógarmann ok á sá gjǫld at taka er fyrstr kom vápnum á hann. En ef þeir elta hann á vápn eða á forað, ok eiga þeir þá allir jǫfnum hǫndum gjǫldin, enda svá ef þeir fœra hinum er sekði, ok skulu þeir hluta hverr þeirra heimta skal].

[Ef skógarmenn hlaupa í auðna hús eða í sel óbygð ok eigu menn þá at brjóta hús þau ef vilja til þeirra eða brenna ef þeir mega eigi sœkja þá annan veg. Gjalda skulu þeir hús hinum er átti svá sem búar fimm virða við bók.

Ef skógarmenn hlaupa í hús þau fyrir mǫnnum er sýknir menn eru inni fyrir, þá eiga þeir er eptir sœkja at beiða hina sýkna menn út gǫngu. En ef þeir vilja eigi út ganga ok varðar þeim þat skóggang ef skógarmǫnnum verðr bjǫrg at. Þótt maðr brjóti hús til skógarmanna ok verðr hús óheilagt ok svá sýknir menn ef fyrir skógarmǫnnum standa, en gjalda skal þeim ávíslega bœtr sem búar fimm virða er hús átti ef þeir ganga eigi út. Eigi skal brenna þau hús til skógarmanna er eigi eru auðna hús. Ef skógarmenn hafa jafnmikit lið eða meira sem hinir er inni eru með þeim ok ná þeir eigi út gǫngu fyrir skógarmǫnnum ok varðar þeim þá eigi við lǫg inni vistin ef þeir fá þann bjargkvið, at þeir mætti eigi ganga eða þorði þeir eigi. Ef þrælar eða lǫgskuldarmenn vega skógarmann þá eiga þeir menn gjǫldin at taka er fé eigu at þeim mǫnnum er vágu skógarmann].

[Lýsa skal maðr samdœgris ef hann vegr skógarmann ok segja til þess lǫgfǫstum manni. En ef hann segir eigi samdœgris til, þá má hann eigi heimta gjǫld skógarmannsins. En þvíat eins skal þat morð vera skógarmanns drepit ef kviðr berr þat at hann vildi leyna því].

Rétt er at vega skógarmenn til sýknu skógarmǫnnum þeim er sættask ætti á sakar þær er þeir yrði sekir um aðrar en þjófssakir. Ef sýkn maðr vegr skógarmann til sýknu ǫðrum skógarmanni. Þá verðr sá skógarmaðrinn ferjandi þegar er einn skógarmaðr er til sýknu honum veginn. Nú vegr hann annan skógarmann en til sýknu honum þá verðr hinn fjǫrbaugsmaðr. En ef hann vegr inn þriðja þá verðr hinn alsýkn. Slíkt munar ok sýkna skógarmanns þótt hann vegi sjálfr aðra skógarmenn til sýknu sér sjálfum. Hvárt sem vegr sýkn maðr til sýknu skógarmanni eða vegr hann sjálfr til sýknu sér. Nú sá þeirra sem vegr ok skal segja þat at hann vill sýknu þess manns eða sína hafa fyrir skógarmanns gjǫld ok segja fimm búum þá er þeir lýsa víginu. Hann skal slíka sýknu segja upp ávalt sem þá er til vegit.

Þat er mælt at fleiri menn megu vega til sýknu einum skógarmanni ef vilja, skal hverr þeirra lýsa fyrir fimm búum at þeir vilja þeim manni til sýknu vega. Enda er hann skógarmaðr ferjandi er einn er veginn, en fjǫrbaugsmaðr ef tveir eru vegnir, en alsýkn er þrír eru vegnir. En við þá menn eina er hann sýkn er spurt hafa þá sýknu hans er til er vegit áðr lýst er at lǫgbergi enda skal segja et næsta sumar eptir til hverrar sýknu honum er vegit.

Þar er þræll verðr skógarmaðr um víg dróttins síns eða dróttningar, þeir er taka hann skulu fœra hann innan fjórðungs til handa þeim manni er sekti skógarmann þann en sá skal hǫggva af skógarmanninum hendr ok fœtr ok láta lifa meðan vill. Ef sá er sekði vill eigi hǫggva af skógarmanninum hendr ok fœtr ok varðar honum fjǫrbaugsgarð, en þá sǫk eigu þeir við hann er honum fœrðu. Ef þeir vilja eigi, þá á sá sǫk er sœkja vill til laga. Ef menn drepa skógarmann þann til heljar innan fjórðungs ok vilja eigi fœra þeim er sekði ef þeir máttu hann sœkja annan veg en vápnum ok varðar þeim fjǫrbaugsgarð. En þá sǫk á sá er sekði skógarmanninn. Útan fjórðungsmenn eigu kost hvárts þeir vilja at meiða skógarmanninn þessa lund sem sá er sekði eða fœra honum hann ellegar. Þeir eru skyldir at pína hann til sagna ok hafa fimm búa til ena næstu. Þeim varðar fjǫrbaugsgarð er pína hann ef þeir segja eigi satt frá orðum hans eða leyna þeim. Svá et sama skal fara um skuldarmenn þá er at lǫgum eru í skuld teknir ok er sagt til at lǫgbergi. Jǫfn er sókn við þá sem innan fjórðungs menn, ok ef þeir gera eigi þeirra annat tveggja ok skal kveðja níu búa til á þingi.

Eigi er manni skylt at drepa skógarmann þótt hann hitti hann at máli ef hann tekr hann eigi ok ræðr honum eigi bjargráð nema hann hafi sektan.

Sá maðr er vegit hefir skógarmann skal lýsa sǫk í þingbrekku eða at lǫgbergi til skógarmanns gjalda mǫrk lǫgaura á hǫnd goða þeim er hann er í þingi með ok samþingisgoðum hans ok ǫllum þingmǫnnum þeirra, lýsa til gjalda ok til útgǫngu. Hann skal fá þá menn tvá er þat leggi undir þegnskap sinn at þeir vóru kennendr at þeim skógarmanni ok sá maðr var þar veginn sem hinn segir. Ef hann hefir eigi sǫnnuðarmenn, þá skal hann kveðja heimilisbúa sína fimm hvárt sá væri þar veginn eða eigi. Dómr á at dœma mǫrk lǫgaura á hǫnd þeim goðunum ok jafn mikit ór þeirri mǫrk á hǫnd hverjum þeirra þriggja ok þingmǫnnum þeirra, ok skal dœma eindaga á því fé fyrir búðar durum hvers þeirra goðanna þá er eina nótt hafa menn verit á þingi. En goði sá er hann á eigi búð skal gjalda fyrir búðar durum samþingisgoða síns. En goði skal heimta at þingmǫnnum sínum ok skulu þeir láta fylgja þingfararkaupi.

Ef maðr vegr skógarmann þeirra nǫkkurn þriggja er dýri eru ok skal hann lýsa sǫk þá at lǫgbergi á hǫnd goðum ǫllum á landi hér ok þingmǫnnum þeirra til skógarmanns gjalda þriggja marka lǫgaura, lýsa til þess fjórðungsdóms er hann er ór fjórðungi sjálfr en dœmask á fé þat at gjalda annat sumar dag þann í mitt þing í bónda kirkjugarði. Svá skal gǫgn ǫll til fœra sem til annarra skógarmanns gjalda.