Bókastaðir

Þat er mælt þar er menn finnask á fǫrnum vegi, ok hleypr maðr til manns lǫgmætu frumhlaupi ok varðar þat fjǫrbaugsgarð. En þessi eru fimm lǫgmæt frumhlaup, ef maðr hǫggr til manns eða leggr eða skýtr eða verpr eða drepr. En þat er hlaup er maðr reiðir fram ok berr þat kviðr at hann vildi á mann láta koma enda sé hann svá nær at á mætti koma fyrir þeim sǫkum ef eigi væri stǫðvat á gangi, eða hann mætti hæfa eða svá hvégi er hann skýtr eða verpr at hann mundi koma mega því til hans svá at á mætti koma fyrir þeim sǫkum ef ekki stǫðvaði eða hann um hæfði. Þá er hlaup stǫðvat á gangi ef menn taka við eða kømr á vápn eða á vǫll eða á váðir þá er fram var reitt. Þat er et sétta lǫgmætt hlaup ef maðr fellir mann ok varðar þat skóggang. En þá er fall ef maðr styðr niðr kné eða hendi eða allra helzt ef hann fellr meir. Þat er et sjaunda ef maðr ryskir mann ok varðar þat skóggang. Þat er et áttunda ef maðr rænir mann handráni. Þat varðar skóggang. Þat er et níunda ef maðr kyrkir mann. Þat varðar skóggang.

Sá maðr hleypr til óhelgi sér er frumhlaupi lǫgmætu hleypr til manns ok svá þeim mǫnnum ǫllum er þat vissu með honum á þeim vettvangi nema hinn hefði áðr til óhelgi sér verkat. Þat er mælt, ef maðr hleypr ór ǫðrum flokki í gegn til þess manns er eigi vissi með hinum ok er þá frumhlaup í báða flokka. Þat er ok mælt, ef maðr særir mann at þat varðar skóggang. Þat er mælt, ef maðr hleypr lǫgmætu frumhlaupi til manns á þeim vettvangi er á unnin verk verða með mǫnnum ok varðar þat skóggang. Þat er ef menn verða í hvárntveggja flokk sárir eða vegnir ok verði alls sárir þrír eða fleiri á þeim vettvangi ok á þá í þann flokk frumhlaup at bera er fyrr var ór hlaupit.

Ef maðr vegr mann, ok varðar þat skóggang. Sá maðr er óœll til dóms er vegr mann eða veitir manni holundar sár eða heilundar eða mergundar. Þat er heilund er rauf verðr á hausi hvárts var hauss hǫggvinn eða rifnaðr. Holund er ef blóð má falla á hol ór sári. Mergund er ef bein er í sundr til mergjar. Þat er mergr er í þat brotit sé.

Hvar þess er menn fara með þann hug at á mǫnnum vilja vinna, ok varðar þat skóggang, ef fram kømr, enda verða þeir óhelgir við ǫllum áverkum er fyri koma á fǫr með þann hug til þess fundar er á unnin verk verða með mǫnnum, þótt aðrir hlaupi fyrr.

Þat er mælt, er maðr stendr fyrir þeim manni eða veitir lið er mann hefir veginn eða særðan á þeim vettvangi ok varðar þat skóggang, enda verðr sá óheilagr fyrir áverkum þeirra manna allra er hinum vilja veita lið á þeim vettvangi nema hann vildi skilja þá réttum skilnaði ok verði hinum at því lið ok varðar honum sú veizla ekki. En þá skilr hann þá rétt ef hann fær þann kvið at hann mundi svá þó skilja þá þótt sá inn sári hefði slík áverk veitt hinum sem þá hafði hann tekin á sér fyrir honum.

Ef menn forða fjǫrvi frumhlaups manns [þess er áverk lét fylgja svá at þeir veri hann oddi eða eggju ok varðar þat fjǫrbaugsgarð ef eigi er á vettvangi. Nú hleypr áverkamaðr í einstigi, ok standa menn fyrir honum þar. Þá eigu þeir er eptir sœkja at beiða hina frágǫngu eða framsǫlu at honum. Þá varðar svá fyrirstaða sem nú var tínt, ef nǫkkurr maðr sœkir sá eptir er sín á at hefna þar at lǫgum eða annars manns, en þeygi verða þeir óhelgir fyrir áverkum er fyrir standa ef eigi er á vettvangi. Um þau áverk varðar fyrirstaða fyrir útan vettvang, er lýst verða annattveggja áðr eða síðan svá at bjargir varða. Um þá fyrirstǫðu alla er eigi er á vettvangi, ok eru þat allt stefnusakir, ok skal kveðja til níu búa á þingi þaðan frá er sǫk gerðisk].

Þat er ef maðr drepr mann svá at bein brotna, ok metsk þat sem en meiri sár. Hvégi er maðr drepr mann ok varðar þat skóggang. Þat er drep ef maðr lystr annan með øxarhamri ok svá hverngi vígvǫl er maðr hefir. Þat er drep þótt maðr leggi til eða kasti ef á kømr. Slíkt er þótt klæði verði ámillum eða brynja eða hjálmr ef á hann mundi koma ef eigi yrði þat fyrir. Drep er þótt maðr spyrni fœti á ǫðrum eða hváti hnefa. Drep er þótt maðr reiði þann vígvǫl frá manni er hann veit at þá muni hlaupa at honum sjálft er hann lætr laust. Svá ok ef maðr fellir á mann þat er hann fekk hǫgg af.

Þótt eigi verði fleiri menn sárir eða vegnir eða lostnir svá at blátt sé eða rautt eptir en tveir ok ór sínum flokki hvárr, ok eru hvárirtveggju œlir til dóms ef þeir bregðask frumhlaupum við hvégi er um hlaup bersk.

Þat er mælt, at maðr á sín at hefna ef hann vill sá er á verðr unnit til þess alþingis er hann er skyldr at sœkja of áverkin ok svá þeir menn allir er vígs eigu at hefna. En þeir eigu vígs at hefna er vígsakar eru aðila. Sá maðr fellr óheilagr fyrir honum er á honum vann ok svá fyrir þeim mǫnnum ǫllum er honum fylgja, enda er rétt at aðrir menn hefni hans ef vilja, til jafnlengðar annars dœgrs.

Þessi áverk metask sem in meiri sár. Ef maðr skerr tungu ór hǫfði manni eða stingr augu ór hǫfði manns eða brýtr tenn ór hǫfði manns, eða skerr af manni nef eða eyru, en þá er skorit er nemr brjósk eða bein, eða geldir mann eða hǫggr klámhǫgg um þjó þvert.

Þat er mælt, at maðr er óœll til dóms af vǫðvasári einu saman ef hann er með vátta inni staðinn. Þó er rétt at sœkja um frumhlaup manns, þótt hann nefni heldr vátta at frumhlaupinu en lýsi. Eigi er sókn til þess ef þat ferr eitt saman nema menn geri annattveggja.

Þat er mælt, ef maðr lýgsk sári á, eða særir sik sjálfr eða ræðr annan mann til at særa sik hvatki er honum gengr til þess ok varðar þat fjǫrbaugsgarð. Enda er hann eigi þá heldr œll til dóms en áðr, en sá maðr á sǫk þá er hann kennir sárit, eða sá er vill þeirra manna er í gegn honum váru.

Þótt maðr sé lostinn milli herða [eða á nasir, svá at blóð rjóti ór munni eða nǫsum, ok er þat eigi sár, ef eigi blœðir þar sem á kom]. Þá særir maðr annan ef þar blœðir er á kom. Hvatki er maðr gørir þess at maðr fær af því sár, þá skal lýsa sár á hǫnd honum en ben ef at vígi gørisk. Þat er vettvangr er maðr má skjóta ǫru á alla vega ór þeim stað er et fyrsta frumhlaup varð hvárts þat var úti eða inni. Sá skal vettvangr vera þóat þeir fari víðara, til þess er þeir eru skildir. En þá eru þeir skildir ef þeir eru aðrirtveggju lengra á brott farnir en orðrag ór þeim stað er þeir hljópusk síðarst til.

Maðr á þess kost ef hann er drepinn at sœkja um hlaup til fjǫrbaugsgarðs þóat hann sœki eigi um drepit. En ef hinn vænisk því at hann hafi drepinn hann, ok verðrat honum þat at sakar vǫrn enda varðar honum þat fjǫrbaugsgarð ok skal sœkja sem annat illmæli.

Þrjú eru drep ok varða ǫll skóggang ok skal sœkja ǫll við tylftarkvið. Þat er eitt er svá lítt kømr á at eigi verðr ásýnt eptir. Þess dreps skal hefna á enum sama vettvangi ok eigi lengr en svá. Þat er drep annat er áverk heitir, ef maðr lystr mann svá at blátt eða rautt verðr eptir eða þrútnar hǫrund manns eptir, eða stokkr hold undan, eða hrýtr blóð ór munni eða nǫsum eða undan nǫglum. Þess dreps á maðr at hefna jafnlengi sem sára ok svá þeir menn er honum fylgja til. Slíkt er þótt hnefahǫgg sé eða spyrnt, ef ásýnt verðr. Þat er ok áverka drep ef heyrn eða sýn meiðisk af, svá ok ef maðr verðr lostinn í ǫngvit fyrir bringspǫlum eða á bǫll, þótt eigi verði ásýnt ok svá er ávallt, er maðr er lostinn í svíma. Þar er kostr at lýsa sér hvárt frumhlaup ok drep, ok verða tvær sakir, ok skal ákveða hver áverk þau hafa fylgt drepinu er nú vóru tind. Þat er drep hit þriðja er bein brotna ok verðr sá óœll til dóms er drepit hefir ok á sá eigi þingreið. Svá skal sœkja sem um sár hin meiri ef lýst verðr ok skal ákveða ef maðr lýsir þau drep er beinbrot hafa fylgt.

Rétt er at lýsa sár ok frumhlaup um nótt sem um dag ok svá á helgum tíðum ok á langa fǫstu, ok lýsa fyrir fimm búum. At engu skal búa vanda til lýsingar nema at leiðar lengð ok at því at þeim sé eigi áverk kend né laga lestir. Þar er menn skulu lýsa frumhlaup eða áverk, þá er rétt at lýsa þaðan frá er atburðr gerðisk þann inn sama dag ok þá nótt eptir, ok þá tvá daga þaðan frá ok tvær nætr. Þá er lýst fyrir ena þriðju sól sem at kveðr í uppsǫgu ef þat er rétt skilit er þar kveðr at.

Ef eigi verðr lýst frumhlaup þat er sár fylgði, [ok verða þeir þá œlir til dóms er áverk hafa veitt ok eiga þingreið].

Laga lǫstu þessa alla er hér eru taldir um víg ok um sár ok drep ok um frumhlaup ǫll skal lýsa fyrir fimm búum þeim er allir sé réttir at leiðar lengd í níu búa kvið frá vettvangi, ok skal lýst fyrir þriðju sól þaðan frá er þeir skiljask.

Þat er mælt, um frumhlaup þau ǫll um handrán ok felling ok ryskjing ok kyrking, þau er eigi skylt at lýsa ef þau fara einsaman ok gerisk ekki fleira af á þeim vettvangi en heiman skal kveðja til vettvangsbúa níu. En ef fleira gerisk af þá skal lýsa sem ǫnnur frumhlaup ok metsk þá til óhelgi. Lýsa skal maðr frumhlaup ǫll ǫnnur ef hann vill sœkja um. Þat er rétt at maðr lýsi frumhlaup ef hann vill á hǫnd ǫllum þeim mǫnnum er í andskota flokki vóru þeim er til er hlaupit, ef hann þykkisk eigi vist vita hverr hljóp.

Ef maðr er einu sári sárr ok skal einum manni þat sár á hendr lýsa, en ef hann er tveim sárum sárr ok er rétt at hann lýsi þá tveim mǫnnum á hǫnd enda er rétt at hann lýsi þrim mǫnnum á hendr ef hann er þrim sárum sárr, en eigi fleirum mǫnnum þótt hann sé fleirum sárum sárr en þrim svá at þingfarar stǫðvi. Rétt er at maðr seli í hǫnd ǫðrum manni ef hann villat lýsa sár sitt eða sǫr ef fleiri eru en eitt.

Þat er mælt ef sárr maðr er eigi at fǫr at lýsa enda lýsi sá rangt er til er fenginn ok á hinn kost at lýsa í annat sinn ok skal hann svá at lýsingu þeirri fara at hann skal upp hefja fǫr sína á þeim hálfum mánaði er hann er fœrr ok skal lýst hafa fyrir þriðju sól þaðan frá er hann kømr til at lýsa, enda er slíkt et sama ef hann hefir engi mann til fengit fyrir ǫndverðu at lýsa. Þat er mælt, ef maðr er ómáli ok skal sá maðr lýsa er aðili væri vígsakarinnar ef hinn væri veginn ef sá er þar, ok skal hann nefna vátta at því áðr at hinn má eigi mæla eða svá ef hann mælir eigi af viti. En ef sá er eigi þar ok er rétt at lýsi sá er vill. Þat er mælt, ef honum batnar, ok á hann kost hvárts hann vill at hafa þá lýsinguna, eða lýsa sjálfr í annat sinn ok fara svá at lýsingu sem áðr var tínt, ef hann seldi lýsing.

Þat er mælt, ef maðr verðr veginn ok sé þar sakar aðili, þá skal hann lýsa vígi ok hafa lýst fyrir þriðju sól. Hann á kost at lýsa á hǫnd einum manni ef hann vill enda er rétt at lýsa jafn mǫrgum mǫnnum á hendr þeim er at vóru sem benjar vóru á enum dauða. Hann á at nefna vátta at benjum ok sýna þeim benjar. Eigi eigu þeir þat at bera hve margar vóru. Skal svá vanda benja vátta at réttir væri í búa kvið at tengðum við sakar aðilja. En ef eigi verða váttar nefndir at benjum, ok eigu búarnir þá at skilja hvárttveggja hverir sannir eru at benjum, eða hve margar benjar eru. Þat er mælt, þar er þau áverk finnask á dauðum manni ef metask mætti sem in meiri sár ok skal þar ben lýsa. Þat er mælt, ef aðili verðr eigi hjá staddr ok er rétt at aðrir menn nefni vátta at benjum ok lýsi. Þat er mælt, at aðili á kost at hafa þat er aðrir menn hafa vátta nefnda at benjum eða lýst ef hann vill, enda er kostr at hann hefi upp fǫr sína á enum næsta hálfum mánaði þaðan frá er hann spyrr. Hann á kost at lýsa ǫðrum mǫnnum á hǫnd ef hann vill, ok svá nefna aðra menn til benja. Hann skal lýst hafa ok nefnt vátta at benjum ef ógrafit er lík fyrir þriðju sól þaðan frá er hann kømr til at lýsa. En búa kviðr á at skilja hve margar benjar eru ef grafit er lík áðr enda er rétt at hann nyti þat af því ǫllu er aðrir menn hafa til búit er hann vill, allt eða sumt.

Þat er ef rétt lýst er enu meira sári á hǫnd manni ok gerisk þat at vígi síðarr þótt eigi verði víginu lýst á hǫnd þeim enum sama manni þá er jǫfn sókn til um bjǫrg hans sem áðr. Þat er mælt, ef maðr lýsir et meira sár þars et minna er, ok verðr þó rétt lýst et minna sárit, en þat skiptir um eldi sem sárit reynisk. Þat er ef maðr lýsir et minna sár þars et meira er ok skal svá sœkja um bjǫrgina sem et minna hafi verit, en jafn mikit metsk at ǫllu annars sem áðr.

Þat er mælt, þar er menn vinnask á at mannfundum þeim er bœndr verða við staddir, níu eða fleiri ok er rétt at lýsa fyrir þeim níu búum ǫllum saman ef þeim eru eigi áverk kend þótt þeir verði eigi vettvangsbúar enda er rétt at lýsa fyrir þeim vettvangsbúum fimm er næstir búa vettvanginum, þótt þeir sé við nema þeim sé áverk kend.

Þat er mælt, ef menn finnask á fjǫllum eða á fjǫrðum þá skal lýst fyrir þriðju sól þaðan frá er þeir koma af. Svá skal at lýsingu fara sem nú var tínt, hvar þess er lǫgsegjendr eða lǫgsjáendr ganga frá á hvárntveggja veg. En þat eru lǫgsegjendr eða lǫgsjáendr karlar þeir er fyrir eiði kunnu at hyggja tólf vetra gamlir eða eldri.

Þat er mælt, þar er menn ganga annan veg einn frá vígi þá skal vegandinn lýsa vígi samdœgris á hǫnd sér, nema hann sé á fjalli eða firði þá skal hann samdœgris er hann kømr af. Hann skal ganga til bœjar þess er næstr er þeirra er hann hyggi óhætt fjǫrvi sínu af þeim sǫkum ok segja lǫgfǫstum manni einum eða fleirum ok kveða á þessa lund at. "Fundr okkarr var" skal hann kveða ok nefna hinn ok segja hvar var. "Ek lýsi sár þau mér á hǫnd, ok þann áverka allan er á honum er unninn. Ek lýsi sár ef at sárum gerisk, en víg ef at vígi gerisk." Hann skal hylja hræ ef hann gengr frá manni dauðum, svá at hvárki eti fuglar né dýr. Hann skal segja hvar þat er. Þat er mælt, ef hann hylr eigi svá hræ at þat varðar fjǫrbaugsgarð ok er þat stefnusǫk, ok skal kveðja níu búa á þingi þá er næstir eru hræum.

Þat er mælt, ef hinn sári maðr gengr síðan ór drag eða lengra ok segir sjálfr frá fundi þeirra ǫðrum mǫnnum ok era hinn þá skyldr at lýsa. Nú má enn sári eigi finna lǫgfasta menn svá at hann mæli við þótt hann gangi ór drag eða lengra, þá skal sá er sár hefir veitt honum lýsa samdœgris er hann spyrr dauða hins fyrir búum þeim fimm er þá verða honum næstir er hann fregn dauða hins. Þat er mælt ef hann lýsir annan veg en nú er talt ok metsk þá sem morð, at því at hinn fellr þá eigi óheilagr hvatki er hann hefir áðr til saka gǫrt enda eigu eigi varnir at metask.

Þat er mælt, ef maðr myrðir mann ok varðar þat skóggang. En þá er morð ef maðr leynir eða hylr hræ eða gengr eigi í gegn.

Þat er mælt, ef maðr verðr lostinn svá at eigi verðr lýst eða er hann samvistum við þann er hann laust, ok deilir við hann svefn ok mat eða verk, svá at hann væri fœrr á brott, ok á hann þá eigi at taka rétt ór fé hins. Þat eru átta aurar ens fimtategar lǫgaura, en jǫfn er lǫgsókn til at ǫðru sem áðr, nema sá maðr sé er eigi á sjálfr forráð saka sinna, hvatki er til þess gengr.

Þat er mælt, ef maðr lýsir sjálfr sár sín ok verðr þat at vígi síðarr, ok á sakar aðili at lýsa þó vígi ef hann vill ok nefna vátta at benjum, ok lýsa ǫðrum mǫnnum á hendr, ef hann vill, en áðr sé lýst.

Ef maðr eltir hross undir manni svá at hann fellr ofan, slíkt er ok ef hann eltir klyfjahross eða fælir smala eða hverngi veg er hann ferr þess at er hinn fellr ofan af því ok varðar fjǫrbaugsgarð ef hann kømr standandi niðr ok skal stefna heiman ok kveðja níu búa á þingi. Ef maðr lýstr hross undir manni ok varðar þat fjǫrbaugsgarð ef kviðr berr þat at hann vildi manninn drepa þótt hann haldisk á baki, ok skal kveðja búa heiman ok metsk sem frumhlaup. Ef hross þau fœra mann af baki er annarr maðr ferr með hvárts þau eru undir klyfjum eða eigi eða fellr hann fyrir þótt hann standi áðr eða gangi ok varðar þat fjǫrbaugsgarð þeim er með hross ferr, en skóggang ef honum blœðir eða lemsk hann ok skal kveðja níu búa á þingi. En ef maðr fær bana af þá skal kveðja búa heiman. Ef maðr fælir hross at manni eða naut eða ǫnnur kykvendi til þess at hann verði undir fótum eða stangaðr eða drepinn ok varðar fjǫrbaugsgarð ef maðr fellr eða verðr blátt eða rautt eptir eða blœðir ok skal kveðja vettvangsbúa níu heiman.

Ef maðr vísar at manni ólmum hundi eða alibirni ok varðar fjǫrbaugsgarð ef ekki verðr mein at, en skóggang varðar ef ásýnt verðr eða fellr hann ok skal frá vettvangi búa kveðja en þaðan er dýri var vísat ef eigi verðr mein at. Nú fær maðr hin meiri sár af eða bana eða ørkuml af dýrum hvergi er eru hvárts hross eða naut hundr eða bjǫrn, þá varðar þeim slíkt er til meins stýrði sem hann sjálfr hefði á unnit, ok svá skal at ǫllu sœkja enda verðr hann óheilagr ok óœll til dóms þegar er lýst er.

Þat er mælt ef manni er svá banat at eigi er ásýnt á honum ok er eigi ben á honum, verði hann eltr á vatn eða fyrir bjǫrg eða kyrktr í hel eða barðr, eða hverjungi dauða er þeir deyða hann þess er hann fær af þeirra vǫldum bana, enda verði honum eigi ásýnt, þá á eigi fleirum mǫnnum á hendr lýsa en þrim því vígi svá at þingfarar stǫðvi þótt fleiri hafi at verit.

Þat er mælt, at sá maðr er lýsir frumhlaup á hǫnd manni eða sár eða drep eða víg, hann skal nefna sér vátta tvá eða fleiri í þat vætti, at "ek lýsi lǫgmætt frumhlaup á hǫnd n. n.", ok nefna þann er hann hljóp til, ok svá þann er hann lýsir fyrir, ok "ek lýsi lǫglýsing." Ok á hann kost þess ef hann vill at hafa í einni lýsing hvárttveggja frumhlaup ok þann áverka er af í því frumhlaupi gerisk ok kveða á hverr áverki fylgt hefir hvárts verit hefir drep eða sár ok skal þá eina sǫkina ór gera ef hann vill lýsinguna þá nýta, enda er kostr at lýsa sér hvárt frumhlaup ok þann áverka er því frumhlaupi gerisk ok skulu þá tvær sakirnar. Sá maðr er lýsir sár eða drep, skal nefna vátta tvá eða fleiri at hann lýsir sár eða drep lǫglýsing, ok kveða á hver áverk eru hvárts er heilund eða holund eða mergund, eða þá er hann særði hann því sári er at ben gerðisk þá er hann fekk bana. Hann skal nefna hvárntveggja þann er á var unnit ok svá þann er hann lýsir fyrir, ok lýsa lǫglýsing. Rétt er ok at hann lýsi fyrir ǫllum búum saman þeim er hann náir fundnum í einum stað ok hann vill fyrir hafa lýst, enda er rétt at hann lýsi fyrir sér hverjum.

Um sakir þær allar er hér eru taldar um sár ok um víg ok þá laga lǫstu alla er á þeim vettvangi gerask er á unnin verk verða með mǫnnum bæði í ráðum ok tilfǫr ok at vist ok fyrirstǫðu, þar skal kveðja til vettvangs búa níu heiman. Hvar þess er maðr drepr mann ok er þat stefnusǫk ok skal kveðja til tylftarkviðar þann goða er sá er í þingi með er sóttr er ok kveðja á þingi nema alt væri á einum vettvangi drep ok sár. Þá skulu vettvangs búar skilja hvárttveggja. Ef maðr hefnir drepi dreps á enum sama vettvangi ok bregðask þeir frumhlaupi við, ok eigu vettvangs búar níu at skilja hvárr fyrri hljóp, en tylftarkviðir eigu at skilja um drepin. Ef maðr hefnir drepi dreps á ǫðrum vettvangi ok eigu tylftarkviðir at skilja um drepin en hann skal kveðja heimilisbúa sína fimm til bjargkviðar sér hvárt fyrr var drepit. Þar er maðr hefnir vígi dreps eða sárum á ǫðrum vettvangi, þá skulu vettvangs búar skilja um vígit eða um sárin en tylftarkviðr um drep. Þat er mælt, at vegandi skal kveðja sér bjargkviðar búa fimm ór þeim níu vettvangs búum er á hann báru vígit eða sárin hvárt fyrr var at hann fekk drep eða hann vann á enum vegna eða enum sára. Níu vettvangs búa skal kveðja um áverk ǫll þau er hér eru tínd.

Þat er mælt, at þá skal kveðja búa er réttir eru at tengðum við þá alla er áverk eru kend ok við sakar aðila. Búar eru í kvǫð rangir þeir er eru næsta brœðra sakar aðila eða nánari eða svá hinum er sǫk er á hendi. Námágar þrír eru ok rangir ef maðr á móður manns eða dóttur eða systur. Guðsifjar þrjár, sá er heldr manni undir prímsigning eða undir vatn eða undir biskups hǫnd, enda skulu svá hvárir at sǫkum réttir sem at frændsemi. Þar er vegnar sakar eru, [ok skal við þann mann einn at sǫkum ryðja er kosinn er til veganda at lǫgum, en eigi við fleiri menn þótt at vígi hafi verit. Sá maðr er rangr í kviðum er kosinn er til veganda jafnan síðan við sakar aðila ok frændr hans ok mágar hans þrjá svá nánir hvárirtveggju sem áðr var tínt. En svá skal at herom fara við þá menn, at telja skal frændsemi með þeim er kvaddr er ok veganda, ok með aðila ok enum vegna, ok skal leggja þat undir þegnskap síðan at sú er frændsemis tala sǫnn ok rétt er þá er talit með hvárum tveggjum. En þær sakir eru með þeim er kvaddr er ok aðila ok skal nefna þá báða. Maðr skal kvið ryðja við sjálfan sik at frændsemi ok at mægðum]. Skal eigi ryðja at guðsifjum við sik sjálfan.

Búar eru í kvǫð réttir þótt þeir hafi á vettvangi verit ef þeim eru eigi lestir kendir á þeim vettvangi.

Ef maðr býr sǫk á hǫnd manni fyrir því at hann vill hann ór kviðum ráða, en eigi af því at hann hyggi hann at sǫk sannan, ok varðar þat fjǫrbaugsgarð ok á sá maðr sǫk þá er með ferr með frumsǫkina þá er sjá gerisk af. Þat er stefnusǫk ok skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttr er.

Þat er mælt, at þá skal búa kveðja er fé eigu svá at þeir eigu at gjalda þingfararkaup. En þeir eigu at gjalda þingfararkaup er skuldahjóna hvert hefir hǫfuð kú skuldlausa eða kúgildi eða net eða skip ok búsbolti alla þá er þat bú má eigi þermlask. Skuldahjú hans eru þeir menn allir er hann á fram at fœra ok þeir verkmenn er þar þurfu fyrir at vinna.

Einvirki er réttr í kvǫð ef hann á svá fé at skuldahjóna hvert hljóti tvau kúgildi. Sá er eigi einvirki er hann tekr mann at fardǫgum til tveggja missera vistar, ok hefir um alþingi karlmann tólf vetra gamlan eða ellra svá hraustan at sé matlauni eða betr. Of kvaðir þær allar er kveðja skal fyrir fardaga ok er hann því at eins einvirki ef hann hefir haft et fyrra sumar svein þann er þá sé með honum tólf vetra gamall eða ellri.

Ef tveir menn búa í einu húsi ok er rétt at kveðja þá báða ef þarf. En þann er nær er ef eigi þarf báða. Nú ef þeir hafa einn smalamann báðir ok eigi fleiri menn þá er einvirki hvárrtveggi þeirra. En ef annarr einn fœðir hann þá er sá réttr í kviðum. Ef tveir menn eigu bú saman, ok er annarr landeigandi en annarr leigumaðr, þá skal kveðja landeiganda. Ef tveir landeigendr eigu bú saman, eða tveir leigumenn, þeir er réttir eru í kvǫð, hann skal þann kveðja er meira á í búi. En ef þeir eigu jafnmikit í búi, þá skal kveðja þann er hann vill af hvárumtveggjum, þótt þeir hafi engi húskarl. Ef tveir menn eigu bú saman þeir er gjalda eigu þingfararkaup ok hafi eigi húskarl ok sé annarr þeirra í kvǫð réttr, þá skal hinn gegna kostnaði þeim ǫllum er til þarf at þeim hluta sem hann á í búi, ef hann er matlauni eða betr.

Þann mann skal eigi kveðja er eigi er þingfœrr. Sá maðr er þingfœrr er hann má ríða fullum dagleiðum ok taka hross sitt á áfanga heft ok feta leið einn saman þar er honum er kunnt. Þat er, at þá er eigi rétt at kveðja hann ef hann hefir þat vǫlendi er eigi þykkir þess bata at ván á því méli at hann megi þingfœrr verða.

Fyrir bú ófœrs manns er rétt at kveðja þessa menn fjóra, ef þeir eru heimilisfastir með honum. Einn er sonr manns, annarr stjúpsonr, þriði námágr sá er á dóttur hans, en enn fjórði lǫgfóstri sá er bóandinn hefir fœddan. Því at eins eru þeir réttir ef þeir eru svá til aldrs komnir ok svá hyggjandi bornir at þeir sé réttir þingheyjendr fyrir þeim sǫkum enda skulu þeir hvárirtveggju réttir at tengðum ok at sǫkum bóandinn ok sá þeirra er þeir kveðja. Þat er lǫgfóstr er maðr tekr við manni átta vetra gǫmlum eða yngra ok fœði til þess er hann er sextán vetra gamall. Þeir menn eru ok réttir enir sǫmu at kveðja fyrir konu bú sem fyrir ófœrs manns, enda er réttr bóandi hennar enn fimmti ef hann er þar heimilisfastr með henni. Þat er mælt, þar er býr ófœrr maðr eða kona um þat þeirra er hefir griðmann um alþingi er kvǫðin tekr til, þann er til tveggja missera var tekinn, ok sé hann matlauni eða betr, en þá komi út nǫkkurr þeirra manna er þingheyjandi er fyrir bú þess þeirra er kveðja þarf ok er rétt at kveðja þann ef hann kømr fyrr út en kvǫðin sé upp hafit, enda sé hann þar heimilisfastr.

Ef maðr ifar um hvárt maðr sé réttr í kviðum eða eigi, þá skal hann nefna sér vátta tvá eða fleiri í þat vætti, at "ek spyr þik", ok nefna hann, "hvárt þú sér réttr þingheyjandi eða eigi", eða hvárt hann eigi at gegna lǫgskilum fyrir bú sitt, eða fyrir ófœrs manns bú eða konu bú, ef þess þarf heldr at spyrja, spyrja lǫgspurning. Honum er þá ok rétt at skipa kvǫðinni sem hinn svarar, en sá verðr útlagr þrim mǫrkum hvárts er at hann lýgr eða svarar engu ok á sá þá sǫkina at sœkja er hann spurði. Ef sá vill eigi sœkja, þá á búinn sá sǫkina er kvaddr er í stað hans, en ef hann vill eigi þá skal sá sœkja er sótt vill hafa búana, ok skal kveðja til fimm heimilisbúa á þingi þess er sóttr er.

Hvar þess er menn kveðja búa heiman ok sitja feðgar fyrir ok þótt annarr einn eigi í búi þá er rétt at kveðja hvárn er vill þá er réttir eru báðir, ok kveðja enn elzta sona hans ef þeir eru fleiri en einn. Rétt er þótt sá leysi kviðinn af hendi er til þings kømr, þótt hinn hafi kvaddr verit er heima sitr, en þann skal sœkja um heimasetuna er kvaddr var. Ef hvárgi þeirra ferr en við þann þeirra er sóknin er á fǫr kømr hvatki er at bilar síðan.

Þat er mælt, at kvǫð skal upp hefja um morgininn ok kveðja hvern at ǫðrum til þess er kvaddir eru allir. Skal hann á einum degi kveðja alla ef því má orka. Maðr á at kveðja búa níu.

Þar er menn bregðask frumhlaupum við, ok skulu þeir ena sǫmu búa kveðja er síðar hefja upp kvǫðina enda eigu þeir ryðningar. Ef menn bregðask við búa kvǫð, ok fara at sínum enda hvárir at ok hittask þeir þá eru hvárirtveggju skyldir at segja hverja þeir kvǫddu ok svá þat hverja þeir ætla enn at kveðja. Þat er mælt at þeir eigu eina búa allir at kveðja enda eigu þeir hvárirtveggju ryðningar um þá búa er þeir kvǫddu er síðar kvǫddu. Ef þeir hittask ok verða þeir eigi á sáttir hverjum búnum skal við auka þeim er hvárigir hafa áðr kvadda, ok eigu þeir fyrir kvǫð at ráða er fyrri hófu upp kvǫðna. Ok eigu þeir at ráða er fleiri hǫfðu búa kvadda þá er þeir fundusk. En ef þeir hafa jafnmarga búa kvadda enda skilr þá á hvárir fyrri tóku til, ok eigu þeir níu vettvangs búar at skilja er réttastir verða um frumsǫkina í kviðnum hvárir fyrri hófu upp kvǫðna, ok verða þeirra mál ónýt er kviðinn berr í vanhag. Ef þeir hittask þá er svá mjǫk hafa þeir hvárirtveggju framat kvǫðinni at fleiri verða kvaddir alls um þann vettvang en níu ef þeir kveðja hvárir eptir ǫðrum sem mælt er, þá skulu hinir er síðr áttu fyrir kvǫðinni at ráða þá er þeir fundusk fara til húss at þeirra búana er þeir hafa einir kvadda ok nefna sér vátta, at þeir nema af þeim kvǫð þá, af því at þeir eru fleiri heiman kvaddir en níu um þann vettvang, ok mæla svá at lǫgfastir menn heyri, ok fara svá með því máli sem með kvǫðinni. Ef þeir gera eigi nema kvǫðina af búunum þá verða ónýt mál þeirra ǫll þau er þeir hafa um kvatt, enda varðar búnum ekki heimasetan ef kviðrinn berr þeim vanhag at þeir hefi síðar kvǫðna upp. Enda þó at hinir nemi kvǫðna af sínum búum er eigi væri skyldir til nema vildi, þá verða þó málin hinna ónýt er kviðrinn berr vanhag lengr er þeir gerðu eigi nema kvǫðna af sínum búum fyrir þriðju sól þaðan frá er þeir vóru kvaddir. Ef þeir verða ásáttir hvárir kvǫðna eigu at taka af búnum, þá eigu þeir at ráða af hverjum þeir skulu taka kvǫðna eða hverja hinir skulu kveðja. Þar er þeir verða á sáttir hvárir kvǫðna skulu taka af búnum ok verðr þeim eigi at sakar spelli þótt þeir kvæði fleiri búa fyrst en níu ef þeir geta þó numna af þeim kvǫðna er um fram eru fyrir þriðju sól.

Sœkjendr verða útlagir þrim mǫrkum ef þeir leyna kvǫðinni eða ljúga til ef þeir eru spurðir, enda verða ónýt mál þeirra ǫll þau er þeir hafa um kvatt. Búum varðar fjǫrbaugsgarð ef þeir segja eigi hvárt þeir eru kvaddir eða eigi ok svá ef þeir ljúga til. En þeir er síðar kveðja ef þeir vitu eigi hverja hinir kvǫddu, ok er þeim rétt at kveðja þá er þeir hyggja réttasta. Ef maðr dvelr kvǫð sína eða hrapar meir til þess dags er hann veit at aðrir menn vilja þann dag búa kveðja fyrir þess sakir at hann vill glepja í því sakar þeirra en hann spillir sǫk þeirri er hann kveðr um ok varðar honum þat fjǫrbaugsgarð. Þat er stefnusǫk ok skal kveðja til níu heimilisbúa á þingi þess er sóttr er.

Þat er mælt, þars maðr vill kveðja búa um sár.

Ef maðr kveðr búa heiman um fardaga [eða fyrr, ok skal hann þá búa kveðja er um alþingi hafa búit á þeim bœjum er hann kveðr ef þeir lifa ok eru samlendir. Hann skal þá á þeim bœjum kveðja, þótt þeir sé á brott farnir ok skal lýsa kvǫð fyrir þrimr].

Ef lið er gert ámót þeim mǫnnum.

Sex eru konur þær er maðr á vígt um. Ein er kona manns, ǫnnur dóttir manns, þriðja móðir manns, fjórða er systir, fimmta er fóstra sú er maðr hefir fœdda, sétta er fóstra sú er mann hefir fœddan.

Þat er mælt, ef maðr kømr at þar er annarr maðr brýtr konu þá til svefns er hann á vígt um þar á þeim vettvangi ok hafi hann felda hana ok látit á fallask ok á hann þá vígt um þar á þeim vettvangi eða svá ef hann finnr hann í sama sæng konunni svá at þau hvíli bæði saman af því at hann vildi misrœðu við hana drýgja, ok á maðr þar vígt um í hvárumtveggja stað þótt misrœðan hafi eigi tekizk. Þar er maðr vegr um þá konu eða vinnr á manni er eigi hefir tekizk misrœðan ok var til stýrt þar eigu einir vettvangs búar at skilja hvárttveggja um vígit eða um þau áverk sem eru ok svá um þat er hann vill til óhelgi enum vegna láta fœra. En þar er misrœðan tóksk, ok eigu vígs vettvangs búar at skilja um víg eða um áverk þau er eru en aðrir vettvangs búar um legorð, þeir er þar eru næstir nema allt hafi á einum vettvangi verit ok skulu þá enir sǫmu búar skilja hvárttveggja um helgi manns ok óhelgi.

Þat er mælt, at þar er maðr vegr mann um þá konu er maðr á vígt um en annarr maðr er legorðs sakarinnar aðili ok vill sá eigi sœkja sǫkna þá er rétt at sá búi til sǫkina er vígit hefir vegit ok sœki þat mál eða seli ǫðrum manni svá sem hann sé réttr aðili at. Þeir menn er verja sǫkna skulu fyrir þá menn er at vígi hafa verit með veganda eða fyrir hann sjálfan. Þá skulu þeir kveðja til bjargkviðar allra fimm vettvangs búa þá er næstir vóru vettvangi í þann sóknar kviðinn er á berr vígit eða sárin um þat sem þeir vilja honum til óhelgi láta fœra eða til varna hafa.

Ef maðr hefir vegit mann um konu er hann á vígt um ok skal hann stefna enum dauða manni ok mæla svá. "Nefni ek í þat vætti, at ek stefni honum" um þat sem hann ræðr á at kveða, "tel ek sekt fé hans allt, tel ek hann óhelgan hafa fallit ok eiga eigi kirkjulægt" ef hann vill svá at kveða, ok kveða á hvar hann stefnir til þings. Hann á ok at stefna honum til skógar ef hann vill þat, ok telja óheilǫg sár hans ef hann er lífs.