Bókastaðir

Prestar skulu hafa sér lǫgheimili at átta vikum sumars eða fyrr ok segja til heimilis síns. En ef prestr segir eigi til heimilis síns ok er rétt at stefna honum at þess bóanda er maðr vill þeirra manna er hann hefir lǫgtíðir haft at kirkju bóandans. Ef prestr kømr á land síðar en at tvímánaði ok skal hann fengit hafa sér heimili á hálfum mánaði þeim er hann kømr frá skipi ef hann vill samsfjórðungs vera en ellegar á þeim hálfum mánaði er hann kømr í þann fjórðung er hann vill verit hafa.

Ef maðr tekr tveggja missera vist ok er hann á því griði tvær vikur fyrir alþingi ok um þing ok tvær vikur eptir ok þótt hann fari á brott af vistinni ok er þar lǫgheimili hans ok þingfesti at þess bóanda er hann var þær vikur sex ok er rétt þar at stefna honum. Ef maðr ferr með dagakaup ok er rétt at stefna honum þar er hann er hálfan mánað um ǫnnir eða lengr. En ef hann er hvergi hálfan mánað í einum stað um ǫnnir, ok er rétt at stefna honum þar er hann var þrjár nætr eða lengr um ǫnnir; ef hann var hvergi svá, ok er rétt at stefna þar er hann vissi náttstað hans síðarst. Í ǫllum stǫðum þeim er maðr veit eigi lǫgheimili manns enda á hann eigi kost at koma lǫgspurningu við hann, þá er rétt at stefna þar er maðr vissi lǫgheimili þess manns síðarst; hann skal kveðja heimilisbúa sína fimm hvárt hann vissi þar lǫgheimili hans síðarst eða eigi eða hvárt hann átti kost at spyrja hann lǫgspurningana eða eigi. Því at eins er manni skylt at spyrja mann heimilisfangs til stefnustaðar ef hann finnr þann mann svá at máli at hann kennir hann ok hann hefir vátta til á því méli er hann spurði sǫkna, ok hann vill stefna honum.

Ef maðr vill eigi fara til griðs þess er hann tók eða hann ferr á brott af vist sinni forátta laust ok varðar honum þat þriggja marka sekð ok á bóndinn at sínu heimili at stefna þar um kaup ef hann hefir reitt. Ef bóandi bregðr við griðmann ok varðar honum þriggja marka sekð.

Ef sá maðr deyr er grið hefir handsalat manni fyrir fardaga, ok ef erfingi býr þar því búi enu sama ok er fǫst þá griðtaka þess manns. Kost á hann at bregða búi ef hann vill. Ef hann býr þar ok varðar þriggja marka sekð hvárum þeirra sem bregðr við annan. Ef bóandinn deyr á enni sjaunda viku ok á erfinginn kost hvárs hann vill at búa þar eða at bregða búi ef hann vill ok fá slíkan stað ok máldaga þeim griðmǫnnum er áðr vóru teknir sem þeir áttu sér mæltan. Ef erfingi vill hvárki þeirra gera ok varðar honum þriggja marka sekð við hvern þeirra. Ef bóndinn deyr þá er sjau vikur eru af sumri eða síðar ok skal erfinginn þá búa.

Ef griðmaðr liggr af verkum sínum, ok skal bóandinn hafa hann hálfan mánað ef hann þarf eigi gæzlu; ef hann þarf gæzlu ok hefir eigi vitfirring, þá er rétt at fœra hann þeim manni er framfœrslu hans á. Ef hann hefir vitfirring ok skal þá fœra bónda þeim er skyldastr er þeirra bóanda er eigi þarf at auka hjú til at gæta hans. Þá þarf eigi at auka hjú til at gæta hans ef hann hefir hjónalið til at gæta hans ef hann getr af þeim. Ef bóndi á eigi framfœrslu hans at lǫgum ok á sá til at fara at gæta hans er arf hans á at taka ef bóndi kann þess þǫrf. Ef maðr ger eigi til fara ok er hann sekr þá þrim mǫrkum en sá skal inna fúlgur bóandanum er framfœrslu á ens óða manns slíkar sem búar meta enda á hann við at taka enum óða manni at fardǫgum. Ef griðmaðr liggr af verkum ok á bóndinn kost lengr er hinn hefir legit hálfan mánað hvárt hann vill fœra hann þeim manni er framfœrslu hans á eða vill hann hafa hann til fardaga ok heimta fúlgu. Sá er framfœrslu á, ok á hann kost at hafa hann heldr heim til sín en sjúka mann ef hann vill heldr þat en fela á brott.

Hvárts maðr liggr af verkum langa stund eða skamma, ok skulu búar virða fúlgu eða verk þau er hann vann eða hin er óunnin eru; at því skal virða sem máldagar vóru með þeim. Ef sá maðr andask á griði er verk skyldi vinna ok skulu búar meta hvárt meira sé vert verk þaðan frá er hann lagðisk eða fúlgan. Ef sá maðr andask er fólginn var inni ok skulu búar telja til hvers hann hafði neytt eða hvers óneytt í vistinni. eða hví hann var þá verri at hafa er hann var sjúkr en þá er hann tók sér vistina. Ef griðmaðr liggr um engiverk þrjá daga hvárt sem hann liggr samfast svá eða eigi ok skalat bóandanum tígla þat; en ef hann liggr lengr þá á bóndinn kost at láta virða alla leiguna saman.

Ef griðmaðr kvángask ok á í sínum stað hvárt þeirra heima, ok skal í þeim stað hvárt þeirra vera sem þau eigu heimili ef þau eru í verkum fǫst. Ef þau eru eigi í verkum fǫst ok skulu þau vera á hans vist at tveim hlutum en at þriðjungi á hennar vist.

Ef maðr mælir við griðmann annan fullrétti eða gørir hálfrétti ok skal hann fara af vistinni ok hafa ekki vetr vistar. Of sakar þær allar ef hann hafði áðr gervar áðr hann fœri af griðinu ok svá um þá sǫk er hann fór í brott fyrir, ok er þar rétt at stefna þeim sǫkum at því heimili, ok verðr hann þar þingfastr um þær sakir. Hann skal fengit hafa sér lǫggrið á enum næsta hálfum mánaði er hann fór brott ok verðr þar rétt at stefna um þær sakir er hann gørir síðan at því heimili ok verðr hann þar þingfastr um þær sakir. Ef kvángaðr maðr ferr af vist um sakir ok ef konan ferr í brott, ok varðar henni ekki brottfǫrin, ok á hann heimting til hennar vetr vistar. Svá ok ef konan ferr um sakir á brott en bóndi hennar fylgir henni, ok er þá heimting til hans vetr vistar. Ef bóndinn lætr þann á brott fara er vanhluti er, ok á hann heimting til vetr vistar, ok skalat hann gjalda fyrir þat at þau verk sé vanunnin er hann skyldi vinna. Ef griðmaðr gørir fullrétti við bóanda, ok á griðmaðr á brott at fara ok hafa ekki vetr vistar, ok á þó bóandinn sókn við hann. Ef griðmaðr mælir hálfrétti við bóandann ok skal griðmaðr á brott fara. Nú ferr hann eigi, ok verðr þá at fullrétti þat mál, ok varðar honum þat fjǫrbaugsgarð. Þetta eitt er hálfrétti í orðum er nú var talit svá at sœkja má um. Þat er enn um fullrétti þau er griðmaðr gørir eða mælir við bóanda eða við húsfreyju, ok ef eigi ger hann á brott fara ok eyksk réttr þeirra hálfu.

Ef bóandi heitr griðmann sinn af vist forátta laust ok varðar bóanda þat þriggja marka sekð ok á griðmaðr heimting til vistar við bóandann ef hann beiðir vistarinnar við vátta bóndann, ok lætr hann honum eigi þá uppi.

Ef vígsakir gerask með mǫnnum lýritnæmar ok skal frændi vegandans á brott fara ok hafa vetr vistar sinnar slíkt sem búar virða. Þat eru lýritnæmar sakir er eyris bót kømr til eða meiri í baugatali; þat er við þriðja brœðra ok nánari menn.

Maðr sá er bú gørir um vár skal segja sik í þing þar er hann vill. Þat er bú er maðr hefir málnytan smala. Þó skal hann segja sik í þing þótt hann hafi eigi málnytu ef hann er landeigandi. Ef hann erat landeigandi ok hefirat málnytu ok verðr hann þar í þingi er sá bóandi er er hann felr sik inni um. Ef hann er í fiskiskálum ok verðr hann þar í þingi er sá maðr er, er land þat á er hann býr á.

Maðr skal segja sik í þing á alþingi eða á várþingi, ef hann vill, við þann goða er hann vill. Hann á kost at selja ǫðrum manni þat mál at láta segja sik í þing á alþingi eða á várþingi. Hann skal mælt hafa við goðann at hann vill í þing þar fara áðr um várit, ef hann lætr sik segja á alþingi. Ef hann hefir eigi sik í þing sagðan ok verðr hann spurðr hvar hann er í þingi ok skal hann nefna til þann goða er hann vill í þingi með vera ok verðr hann þar þingfastr ef goði vill. Ef maðr hefir eigi sik í þing sagðan á várþingi ok skal hann sagt hafa á alþingi áðr til dóma sé gengit. Maðr skal segjask í þing með goða þeim er hann vill. Skulu þeir nefna sér vátta báðir, hann ok goðinn. At því vætti, at hann segsk þar í þing ok hjú hans ok bú ok fé, en hinn tekr við.

Ef annarr maðr ferr með goðorð en sá er á ok hefir goðinn játt honum þingvist. en sá vill eigi við honum taka er með goðorðit ferr ok skal hann þar þó í þing segjask ok verðr hann þar þingfastr. Ef maðr segir mann í þing með ǫðrum goða en hann bauð um ok verðr hann þar þingfastr er hann er sagðr ef hann vill. En ef hann vill eigi þar hafa þingvist, ok skal hann þar segja búum þegar er hann fregn, at hann vill hitzi í þingi vera er hann bað sik í þing segja. Sá maðr er hann sagði í annat þing en hann vildi verit hafa verðr útlagr þrim mǫrkum við hvern þeirra þriggja, goðanna tveggja, enda þann er sagði í þing. Ekki varðar goða at hann gangi við þingfesti hans þeim er hann var í þing sagðr, hinum varðar ok eigi at hann gangi eigi við.

Ef goði þiggr grið með þriðjungsmanni sínum ok verðr hann þar í þingi með sér. Ef goði þiggr með annars manns þriðjungsmanni, ok skal hann segja um várit á várþingi í þeim stað er menn mæla málum sínum, svá at meiri hlutr heyri þingheyjanda, at hann á bú með þeim manni þótt hann gegni eigi tillǫgum, ok verðr hann þar í þingi með sér. Ef hann leggr ekki í ok verðr hann þar í þingi er hann hefir vist. Ef goði hefir vist með þeim bóanda er eigi er með honum í þingi ok verðr hann útlagr um þat þrim mǫrkum ok ór goðorði sínu ef hann ferr sjálfr með ok á sá sǫk er vill.

Ef maðr gørir bú eftir alþingi ok er rétt at hann segisk í þing á leið helgaðri. Ef maðr kaupir bú manns griðmaðr ok verðr hann þar þingfastr sem búit var áðr ok þar heimili hans um þær sakir er síðan gerask.

Ef menn leggja gǫr bú saman ok verðr þar hvárr þeirra í þingi sem áðr var nema þeir vili eina þingvist hafa báðir, ok skal þá segja ór þingi annat bú. Ef maðr ferr minna búi í meira, þá skal hann láta segja sik ór þingi þar er hann var áðr, ok segja sik í þing þar sem sá er í þingi er hann á bú við, ok fyrir háða dóma.

Ef maðr á bú tvau í einum fjórðungi ok skal hann þaðan gegna lǫgskilum frá enu meira búinu, ok ef bæði eru jafn mikil þá skal hann segja til á várþingi frá hváru hann vill gegna lǫgskilum. Ef maðr mælir ekki um þá skal hann gegna frá hváru tveggja.

Ef menn leggja bú saman þeir er í sínum fjórðungi er hvárr áðr, ok skulu þeir segja búum til hverir hvárs griðmenn eru. Ef þeir segja ekki til ok verða þeir hvárs griðmenn sem þeir hafa handsalat. Ef þeir hafa eigi handsalat, ok er rétt at sœkja hjú þeirra í hvárt þing sem vill, þeirra er bœndrnir eru í.

Ef maðr á bú í tveim fjórðungum ok skal í fjórðungi hvárum segja búit í þing, ok skal þar lǫgheimili hvára hjónanna sem þau eru til bús tekin. Ef hjú fara á miðil búa ok skal búandinn sagt hafa um várit hver hjú eru at hváru búinu heimilisfǫst. Ef ekki er til sagt ok er rétt at stefna í hvárt þing sem vill, ok svá honum sem hjúm hans.

Ef bóandi tekr þá konu er bú á, ok á hann kost at kjósa at eigin orði sína þingfesti ok heimilisfang þangat er hon á bú, eða hennar heimili ok þingfesti til bús síns ok þeirra manna er þau eigu varða orð ok verk fyrir. Ef maðr kýss ekki um ok verðr þar hvárs þeirra þingfesti sem áðr. Ef griðmaðr tekr konu þá er bú á, ok á hann kost at kjósa heimilisfang sitt ok þingfesti til hennar bús. Ef griðmaðr tekr þá konu er grið þiggr, ok er þar hvárt þeirra í þingi er áðr var, enda á hann kost at brullaupinu at kjósa hennar þingvist þangat er hann er áðr í þingi. En ef bóndi tekr búlausa konu ok fœrisk hennar þingfesti þá til hans bús.

Ef sá maðr andask er býr ok er rétt at kona sú er hann átti kjósisk þingfesti sína fyrir fimm búum þangat með lǫgráðanda sínum ef hon vill á fjórtán nóttum þaðan frá er bóndi hennar andaðisk ok svá þeirra manna er hon á varða orð ok verk fyrir. Ef kvángaðr maðr skilsk við konu sína ok segja lǫg þingfesti hennar á brott með lǫgráðanda sínum. Nú eru þeir fleiri en einn, ok á hon kost at kjósa með þeim er hon vill.

Ef maðr ferr vǫflunar fǫrum hálfan mánað eða lengr innan fjórðungs, ok varðar þat útlegð, ok svá ef hann ferr alls mánað ok ór fjórðungi enskis ǫrendis nema hlífa búi sínu eða griði. Ef maðr ferr ok þiggr ǫlmusugjafir hálfan mánað eða lengr eða hefir gistingar þar er hann getr ok er sá gǫngumaðr. Ef maðr gerisk húsgangsmaðr heill ok svá hraustr at hann mætti fá sér tveggja missera vist ef hann vildi vinna sem hann mætti ok varðar þat skóggang ok er rétt at stefna þar er hann vissi náttstað hans síðarst, ok kveðja til níu búa á þingi frá stefnustǫðum.

Ef maðr vill fœra þingfesti sína ok skal hann þó sitja um skapþing þrjú kyrr, várþing ok alþingi ok leið.

Ef maðr vill segjask ór þingi, ok er rétt at hann segisk ór á várþingi ef hann ferr í þess goða þing er samþingisgoði er við hinn, svá ok ef hann ferr við þann goða í þing er þing á í inu sama þingmarki. Rétt er at hann segisk ór þriðjungi goða á alþingi at háðum dómum at lǫgbergi ef goði heyrir. Ef goði heyrir eigi ok skal hann segja honum til, enda er rétt at hann segisk brott með vátta fyrir honum sjálfum, en inn sama dag skal hann segja sik í þing við annan goða.

Ef maðr segir þá menn ór þingi manns er honum hafa eigi um boðit ok verðr þat rétt ef þeir vilja þat. Ef þeir vilja eigi ok skulu þeir segja búum fimm sínum at þeir vilja í sama stað hafa þingfestina, en hinum varðar útlegð við hvern þeirra.

Ef maðr ferr búi sínu ór fjórðungi ok í annan, ok segja lǫg mann þá á brott nema í Hrútafirði, þótt hann fari þar um fjǫrð þveran. Ok má hann hafa þá ena sǫmu þingfesti, þvíat einu er rétt at hafa þingfesti í ǫðrum fjórðungi heldr en maðr býr. Ef goða er þat lofat þeim at lǫgbergi at taka þriðjungsmann útan fjórðungs.

Ef goði vill segja þingmann sinn á brott ór þingi við sik, ok skal hann segja honum fjórtán nóttum fyrir várþing eða meira meli, enda er rétt at hann segi honum á várþingi.

Nú vill goði fara á brott af landi, ok er rétt at hann segi um várþing hverr með goðorð hans skal fara. Ef hann ferr mánað ór fjórðungi þann eptir páska ok skal hann segja á samkomu áðr hverr með goðorð hans skal fara meðan.

Ef þeir eigu tveir goðorð saman ok skal hinn sami með fara þrjú þing, várþing, alþingi ok leið, þá skulu þeir skipta á leið háðri. Þá er leið háit er upp er sagt.

Nú er ok rétt at menn selisk á þingi goðorð at háðum dómum. Nú vill sá eigi selja með fǫr goðorðs er með ferr, þá skal hinn stefna honum til skila um ok telja hann af sínum hlut goðorðsins ok útlagan þrim mǫrkum. En síðan skulu þeir reyna dóm um. Sínum þriðjungsmanni skal með fǫr goðorðsins selja en eigi annars. Ef goði þiggr grið með annars goða þriðjungsmanni ok skal hann eigi við taka áðr hann er á brott þaðan. Nú vill hvárgi goðinn með goðorð fara, þá skal sá er með ferr bjóða hinum með fǫr goðorðsins. Sá er af sínum hluta goðorðsins ok útlagr þrim mǫrkum ef hann gerr eigi þá við taka, en sá skal þá með fara þrjú þing.

Þriðjungsmenn eigu goðorð ávallt þar er goði verðr útlagr ok ór goðorðinu. Þeir skulu hluta með sér. Ef maðr hefir keypt goðorð eða var honum gefit ok skal þat at erfðum fara. Nú verðr goði sekr, ok eigu þriðjungsmenn þá goðorðit, en virða skal þat at féránsdómi.

Ef goði verðr vanheill, ok er rétt at hann seli þá með fǫr goðorðsins. Nú anda hann ok er þar eptir sonr tólf vetra gamall ok er rétt at hann fari með ef menn lofa þat. Nú tekr kona þar arf ok skal hon selja þar goðorð nǫkkurum þeim manni er í þeim þriðjungi er.

Nú andask goði fyrir einmánuð þá skulu þeir hluta ok hafa fund at hverr með skal fara goðorðit skera krossa ok láta fara á alla vega. Nú andask hann eptir einmánuð þá skulu þeir koma nótt fyrr til várþings en aðrir menn, ok hluta hverr með skal fara. Nú andask hann nær alþingi eða andask hann í þingfǫr ok skal sá með fara er skyldastr er á alþingi. Nú er þar engi til þá skulu þeir ráða er þing áttu við hann hverr með skal fara, ok hafa ráðit fyrir dóm.

Ef sakar eru til várþings þá varðar goða fjǫrbaugsgarð ef hann kømr eigi til þings ǫndverðs ok svá þótt þar gerisk.