Bókastaðir

Ef ómagar koma til féránsdóms, þá skal beiða til tylftarkviðar hvárt þeir sé ómagar ens sekja eða eigi. En þá á hans ómaga at dœma er hann á arf eptir at taka, ok þá aðra er búar bera at hann hafi fé með tekit svá at þat væri jafnmæli.

Ef fleiri menn eru jafn skyldir ómaga, þá eigu búar þeir fimm er til féránsdóms eru komnir at skipta því ok skal dœma fǫr ǫllum at þeim hluta er honum byrjar til handa um fjórðung þann er féránsdómr er í áttr, ef hann varð á alþingi sekr. Ef fjórðungsmenn hafa skipt fjórðungi til ómagaframfœrslu, þá á þat at halda allt er þeir urðu á sáttir.

Nú eru þing tvau á einum þingvelli, þá skulu þeirra ómagar fara um þau þing bæði er í því ǫðru þingi urðu sekir enda svá áttr féránsdómr at.

Þat er mælt at eigi er skylt til féránsdóms at fœra barn þat er maðr varð sekr um faðerni, ne kveðja gagna til, ok á því fǫr at dœma.

Nú gera þeir menn eigi ómaga fœra til féránsdóms er skyldir eru til at lǫgum, þá ráða þeir sér á hendr ómaga ef þeir vissu at féránsdómr skyldi vera ok máttu til komask fyrir nauðsynjum. Nú fela menn fyrir þeim ómaga ok ráða þeir sér á hendr ómaga, en eigi eru erfingjar þeirra skyldir til.

Nú verða menn eigi varir við at féránsdómr skyldi vera eða máttu þeir eigi til komask með ómaga, þá skal lýsa et næsta sumar eptir á hendr þeim fjórðungsmǫnnum eða þingunautum er sá goði er í þingi er nefna lét féránsdóminn, ok kveðja hann til tylftarkviðar hvárt n. n. væri ómagi ens sekja manns eða eigi. En heimilisbúa sína fimm at skilja um þat hvárt hann mætti komask til féránsdómsins eða eigi fyrir nauðsynjum. Ef kviðir þeir ganga í hag sœkjanda ok koma eigi lǫgvarnir fram, þá skal dœma fǫr ómǫgum í alþingis dómi, jafnt sem féránsdómr átti at dœma ef þeir hefði þar til komit.

Jafnt skal eiga féránsdóm eptir fjǫrbaugsmann sem eptir skógarmann ok gǫgn ǫll til fœra, ok svá skulu menn fé sín þar heimta þeir er átt hafa at honum, ok svá skal dœma fǫr ómǫgum þeim er hann átti.

Nú varð maðr sekr um dómrof eða um fé þá skal fé þat allt gjaldask at féránsdóminum svá mikit sem gǫgn báru til. En ef fé þat geldsk eigi þar, þá verðr hann sekr skógarmaðr óferjandi. Nú verðr hann sekr um spellvirki ok gjaldask eigi skaðabœtr at féránsdómi, þá verðr hann ok skógarmaðr of ǫll.

Þar skal gjaldask mǫrk lǫgaura at féránsdómi goða þeim er féránsdóminn nefndi. Þat fé heitir fjǫrbaugr, en einn eyrir þess fjár heitir alaðsfestr. Ef þat fé geldsk eigi þá verðr hann skógarmaðr of ǫll. Nú geldsk þar fjǫrbaugr ok alaðsfestr þá skal svá dœma sektarfé sem skógarmannsfé.

Þar á goði ok at hafa kú eða oxa fjǫgurra vetra gamlan, ok á þá fjǫrbaugr at fara sem annat sektarfé, ellegar eignask goði þá mǫrk. Þat er rétt at gjalda mǫrk þá þar at féránsdómi, enda er rétt at maðr handsali at gjalda á fjórtán nátta fresti at heimili goða, ok skal þá eindagi á því fé. Kostr er at gjalda í gripum svá sem lǫgmetendr virða til lǫgaura.

Þá er féránsdómr er áttr at fjǫrbaugsmann, þá skal segja til heimila hans. Hann skal eiga þrjú heimili. Þeirra skal eigi lengra í miðlum vera en fara megi um dag á annan veg. Hann skal heilagr vera at þeim heimilum ok í ǫrskotshelgi við á alla vega, ok á gǫtunni á millum heimilanna ef hann ferr eigi optar en um sinn á mánaði, ok í ǫrskotshelgi við gǫtuna. Nú fara menn á móti honum þá skal hann fara af gǫtunni svá at þeir um taki eigi spjóta oddum til hans.

Óheilagr verðr fjǫrbaugsmaðr ef eigi er sagt til heimila hans at féránsdómi. Þar skal nefna vátta at fjǫrbaugr gjaldisk eða annat þat fé er hann yrði sekr skógarmaðr ef eigi kvæmi fram.

Ef féránsdómr er áttr at þann mann er sekr er orðinn skógarmaðr ferjandi þá skal nefna vátta þar at allri sekð þeirri er gǫgn báru at honum væri mælt, ok á sú ǫll at halda. En ef hann er jafn vandhæfr ok fjǫrbaugsmaðr, þá á þar at féránsdómi at kjósa honum heimili þrjú jafnt sem fjǫrbaugsmanni.

Ef fjǫrbaugsmaðr gerir fjǫrbaugssǫk ok varðar honum skóggang. En engi maðr skal banna fǫr fjǫrbaugsmanni eða skógarmanni ferjanda þótt fé eigi at þeim.

Sá maðr er fjǫrbaugsmanni fylgir til skips skal beiða fars með vátta at þeir taki við honum ok láta bera vættisvætti þau er nefnd vóru at féránsdómi, hvé fyrir sekð hans var mælt, ok svá þau er fjǫrbaugr gjaldisk ef hann var fjǫrbaugsmaðr eða þau fé ǫnnur er hann yrði skógarmaðr ef eigi gyldisk. Ef vættisvætti þau koma fram þá varðar þeim útlegð þriggja marka bæði stýrimanni ok hásetum ef þeir tóku eigi við honum. Ella er víti laust þeim.

Hann er jafn heilagr á gǫtu er hann ferr til skips sem hann fari á millum heimila. Honum skal beiða fars at skipi ǫðru ok láta bera vætti þat er hineg var nefnt. Ef honum er synjat þar þá skal beiða at enum sama hætti á et þriðja skip, enda er eigi skylt þá at beiða á fleiri skip á því sumri, þótt þeir synji, en þeim varðar jafnt ǫllum synionen. Þá eru þeir ok eigi útlagir ef þeir hafa tekit við þrim fjǫrbaugsmǫnnum eða skógarmǫnnum áðr þeir hafa beiddir verit, þóat þeir synji þessum.

Hann skal þá fara til vista sinna enna sǫmu. Hann er ok jafn heilagr í þeirri fǫr til þess er hann kømr aptr til heimila sinna, ok svá á gistingum ef hann ferr fullum dagleiðum. En annat sumar skal hann ok svá et sama við fǫr leita, ok svá verða þeir enn útlagir er þá synja. En et þriðja sumarit varðar fjǫrbaugsgarð ǫllum þeim er þá synja, enda helpr honum þat ekki at vetri ef hann er hér staddr.

Ef þeir taka við honum ok er hann at skipi meðan þeir hafa búðir á landi þá er hann heilagr í ǫrskotshelgi á alla vega á land við búðina, en þó at skip liggi firr búð en svá, ok er hann þó heilagr þar á milli. En álengr er þeir hafa búðir á skipi þá er hann heilagr í ǫrskotshelgi á land upp á alla vega þaðan frá fjǫru er skemst er til lands frá skipi, enda skal svá hvargi er þeir liggja við Ísland á því sumri eða við þær eyjar er bygðar eru. En ávallt er þeir liggja í bryggjulægi við Ísland þá er hann heilagr í ǫrskotshelgi frá bryggjusporði á alla vega.

Ef þeir verða aptr reka eða halda þeim veðr í enni sǫmu hǫfn, ok komask þeir eigi á brott, ok skal hann eigi ganga fyrr af skipinu en skip er brotit svá at eigi er í fǫr búanda á því sumri eða eytt svá ella at þeir hafa eigi lið til brott at halda. Ef þeir verða aptr reka ok koma þeir til þeirrar hafnar er þeir vilja skipi til hlunns ráða, þá er slík helgi hans mælt þar at skipi sem þá er hann kom til skips meðan búðir haldask at skipi, ok stýrimenn eru þar, enda er hann ávallt jafn heilagr at skipi. Enda skal hann jafnt leita við brottforna þeirra þriggja, enda er hvert sumar frá ǫðru slík helgi hans mælt. En þegar er hann leitar nǫkkurt sumar eigi svá við brottforna sem mælt er, þá er hann hafsk þat sekr maðr at vetri dræpr ok óœll.

Ef hann verðr aptr reka þá skal hann til vista sinna fara enna sǫmu ef hann kømr samsfjórðungs við þær. Nú kømr hann eigi í þann fjórðung þá skal hann taka sér vist þar er hann vill á þeim hálfum mánaði er þeir verða landfastir, enda er hann jafn heilagr á þeirri gǫtu ok á gistingum sem þá er hann fór til skips. Kost á hann at fara til enna sǫmu vista sinna ef hann vill þat, enda er jǫfn helgi hans meðan hann ferr svá með sér sem mælt er, hvárt er hann ferr fullum dagleiðum þá er slík helgi hans. En et þriðja sumar verðr hann skógarmaðr at vetri ef hann kømsk eigi á brott þá.

Ef hann kømr fyrr út hingat en hann hafi þrjá vetr á brott verit ok verðr hann skógarmaðr. Nú fær hann tylftarkvið þann at hann varð sæhafi út hingat ok hann vildi til annars lands farit hafa, þá skal hann svá við brottfǫr leita sem þat sumar yrði hann fjǫrbaugsmaðr.

Ef hann kømr út hingat þá er hann hefir þrjá vetr á brott verit, þá er hann svá sýkn sem aldrigi kvæmi sú sekð á hendr honum. Hann skal þá taka erfðir allar slíkar sem þá berr til handa honum, ok svá skal hann taka við ómǫgum þeim er at féránsdómi vóru fyrir hans sakir á fǫr dœmdir, ok svá við þeim er þá berr til handa honum, ok svá gjalda skuldir sínar ef vanlokknar vóru er hann fór heðan ef hann hefir fé til.

Rofnar sekt fjǫrbaugsmanns ef eigi verðr at lǫgum áttr eptir hann féránsdómr, ok skal sœkja þá um ok gera þá sanna at því er féránsdóm skyldu eiga. Ok á hverr at sœkja þá sǫk er vill, enda rofnar sekt fjǫrbaugsmanns hvergi er þá sœkir.

Ef menn eigu eigi féránsdóm eptir þá menn er þeir hafa sekta eða eigu þeir eigi at lǫgum þá varðar fjǫrbaugsgarð hvatki er þess þrýtr at því er eigi verðr at lǫgum féránsdómr áttr er honum liggr á hendi, en þeir menn eigu sǫk þá er til ómagana standa þeirra er fǫr átti at dœma at féránsdómi ef áttr væri. Nú vilja þeir eigi þá eigu þeir er fé áttu at honum þá er hann varð sekr. En ef þeir vilja eigi þá á hverr er vill.

Ef goðinn ger eigi nefna féránsdóm, enda sé hann at lǫgum beiddr eða hverigar vanlykðir er þær koma af goðans hendi at eigi sé áttr féránsdómr at lǫgum, þá varðar goðanum fjǫrbaugsgarð ok á sá sǫk er féránsdóms beiddi. Goða er rétt at selja ǫðrum manni í hǫnd at nefna féránsdóm, ef fleiri menn hafa beiddan hann en einn, ok sínum þriðjungsmanni. Enda varðar þeim ok fjǫrbaugsgarð er goðinn seldi at nefna féránsdóm, ef af hans vǫldum verðr eigi áttr at lǫgum féránsdómrinn. Goðinn seksk ef hann getr engi til at nefna féránsdóm ok ábyrgisk hann þótt fleiri menn hafi kvaddan hann en einn. Ef sá maðr verðr sóttr er hinn hafði sektan um þat at eigi hafi verit féránsdómr áttr at lǫgum at þann mann er hann sekði, þá skal hann þat hafa til varnar fyrir sik at sœkja goðann um ok gera hann sannan at vǫldunum þess er féránsdómr varð eigi áttr at lǫgum. Ef goðinn er um sóttr enda hafi hann ǫðrum manni í hǫnd selt at lǫgum at nefna féránsdóminn, þá skal hann ok sœkja þann um ok verja svá fyrir sik. Sá þeirra seksk um er vǫldin berask á hendr. Þat eru stefnusakir ok skal kveðja níu heimilisbúa á þingi þess er sóttr er.

Of þá menn er fé þat hafa at varðveita er sá maðr hafði átt er sekr er orðinn. Nú ef þeir fregna hvar hinn hafði beiðt féránsdóms, þá eru þeir skyldir at koma þangat ok segja þar til fjár þess hvárts þar tekisk féránsdómr eða eigi. Nú verðr þar engi manna fundr eða fregn hann eigi hvar féránsdómr skal vera eða mátti hann eigi til komask fyrir nauðsynjum, þá skal hann segja til á leið þeirri er hann heyr hvat hann hefir þess fjár at varðveita ok svá á várþingi, ok svá á alþingi eptir um sumarit. Enda er rétt at hann segi til á alþingi þat sumar er hann veit at hinn varð sekr svá at þat heyri meiri hluti manna ok þingheyjanda.

Þat er mælt um þá menn er þeir áttu fé at þeim er sekr er orðinn skógarmaðr, enda sé eigi áttr féránsdómr at þá skulu þeir stefna þeim mǫnnum er þeir vitu at féen hafa þau er sá átti inn seki til alþingis ok til þess fjórðungsdóms þeim ǫllum er hinn varð sekr í. Enda er rétt at lýsa at lǫgbergi ok sœkja et sama sumar útanfjórðungsmǫnnum eða þeim er svá síð fregna at eigi um stefnir. Skulu þeir menn allir fœra þangat gǫgn sín er fé hǫfðu átt at honum jafnt sem til féránsdómsins, enda skal svá dœma fjórðungsdómr þeim ǫllum sína aura sem féránsdómr ætti at dœma ef áttr væri at lǫgum.

Ef sá maðr leypsk á brott af landi er sekr er orðinn með fé þat er hann átti eða er hann austr þá er sekð kømr á hendr honum með þat fé er hann á ok sekt ætti at verða hér at féránsdómi. Nú kømr hann út með fé þat eða þat er hann hefir af því oxt enda verði þat tekit af honum hér hvárts hann verðr drepinn eða eigi, ok á sá heimting til þess fjár er hann hefir sektan.

Þeir menn er svá verða sekir gǫrvir at eigi er sekt féit þeirra, þá eigu erfingjar at taka arfinn ef þeir andask meðan þeir hafa eigi farit sýknu sinni þeirri er þeim var mælt. En hinn á heimting fjárins alls er hinn sekti þegar hann hefir sýknunni þeirri sinni farit er honum var mælt áðr hann yrði sekr skógarmaðr óœll ok óferjandi ok skal þat þá fara sem sektarfé annat.