Bókastaðir

Goðar skulu allir ganga til lǫgréttu ok skal hverr þeirra setja niðr dómanda sinn. Goði skal nefna sér vátta. At því vætti skal hann kveða at "ek nefni þegn í fimmtardóm", ok nefna hann, "at dœma um sakir þær allar er hér koma í dóm þenna, ok lǫgskylda heldr til at dœma um ok ann ek honum í setu nema hann sé numinn ór. Nefni ek lǫgdóm."

Hann skal nefna vátta. At því vætti skal hann kveða, at "ek vinn eið at bók, fimmtardóms eið, hjálpi svá mér guð í þvísa ljósi ok ǫðru sem ek hygg þat at ek hafa þann mann í dóm nefndan er eigi vili annarr maðr betr ráða fyrir lǫgum várum eða lands búi en sjá maðr", ok nefna hann, "þeirra manna er ek eiga kost í mínum þriðjungi hér á þingi." Slíkan eið skal goði hverr vinna er menn nefnir í fimmtardóm.

Þeir menn er sakir eigu í fimmtardómi, ok skulu þeir ganga til dóms ok skal einhverr þeirra nefna sér vátta ok bjóða þeim mǫnnum ǫllum er sakir hafa í fimmtardómi til hlutfalla ok kveða á hvert til skal ganga, ok bera þar hluti í skaut, ok fara svá at hlutfalli því sem at fjórðungsdómi.

Þær sakir skal eigi hluta er um vefǫng er sótt, þær skal fyrstar sœkja nema þær sé fleiri en fjórar. En ef þær eru fleiri, þá skal þær hluta.

Hann skal ganga til dóms ok bjóða þeim mǫnnum at hlýða til eiðspjalls síns er hann hefir sǫk á hendi eða þeim manni er vǫrn hefir fyrir hann ok biðja hann hlýða til framsǫgu sakar sinnar, ok nefna sǫkna, en hann skal taka bók í hǫnd sér meiri en hálsbók, ok nefna sér vátta. Í þat vætti at "ek vinn eið at bók, fimmtardóms eið, hjálpi mér svá guð í þvísa ljósi ok ǫðru", skal hann kveða, "sem ek mun svá sœkja sǫk mína á hendr honum", ok nefna hann, "sem ek hygg sannast ok réttast ok helzt at lǫgum, ok ek hygg hann sannan at sǫk þeirri er ek hefi á hendi honum", ok kveða á sǫkna, "ok ek hefka fé boðit í dóm þenna til liðs mér um sǫk þessa, ok ek munka bjóða, hefka ek fundit, ok munka ek finna hvárki til laga né til ólaga."

Sannaðarmenn tveir skulu honum fylgja, skal hann svá vanda þá sem stefnuvátta. Þeir skulu taka bók í hǫnd sér, meiri en hálsbók, ok nefna sér vátta. Í þat vætti at "ek vinn eið at bók fimmtardóms eið, hjálpi svá mér guð", skal hann kveða, "í þvísa ljósi ok ǫðru sem ek hygg þat at n. n. myni svá sœkja sǫk sína á hendr n. n. sem hann hyggr sannast ok réttast ok helzt at lǫgum, ok hann hyggr hann sannan at sǫk þeirri", ok kveða á sǫkina er hann hefir á hendi honum, "ok hefirat hann fé boðit í dóm þenna til liðs sér um sǫk þessa, ok munat hann bjóða, ok hefirat hann fundit ok munat hann finna hvárki til laga né til ólaga." Slíkan eið skulu sannaðarmenn hans finna, síðan skal hann segja fram sǫk sína á hǫnd honum svá skapaða sem hann lysti.

Menn skulu at bók vinna eiða þá alla at fimmtardómi þeirri er heilǫg orð eru áritin ok meiri en hálsbók.

Sá maðr er hann hefir sǫk at verja hann skal nefna sér vátta ok bjóða þeim manni er sǫk hefir á hendi honum at hlýða til eiðs þess er hann mun vinna at vǫrn þeirri, ok til varnar þeirrar er hann mun fram fœra fyrir sǫk þá er hann hefir á hendi n. n. En síðan skal hann taka bók í hǫnd sér, ok nefna sér vátta. Í þat vætti skal hann kveða at "ek vinn eið at bók, fimmtardóms eið, hjálpi mér svá guð í þvísa ljósi ok ǫðru at ek mun svá verja sǫk þá fyrir mik", ok kveða á sǫkina, "er hann hefir á hendi mér", ok nefna hann á nafn, "sem ek veit réttast ok sannast ok helzt at lǫgum ok ek em eigi sannr at sǫk þeirri ef þess eru efni", ok kveða á hvat hann hefir til varnar, "ok ek hygg at þat sé lǫgvǫrn, ok ek hefka fé boðit í dóm þenna til liðs mér um þessa sǫk, ok ek munka finna hvárki til laga né til ólaga."

Þar skulu ok sannaðarmenn tveir fylgja honum at vǫrn enda skal vanda þá jafnt sem stefnuvátta. En þeir skulu taka bók í hǫnd sér meiri en hálsbók, ok nefna sér vátta. Í þat vætti at "ek vinn eið at bók fimmtardóms eið, hjálpi mér svá guð í þvísa ljósi ok ǫðru at ek hygg þat at hann mun svá verja sǫk fyrir sik sem hann hyggr sannast ok réttast ok helzt at lǫgum", ok nefna hvárntveggja þeirra, "ok ek hygg at hann sé eigi sannr at sǫk þeirri er hann hefir á hendi honum", ok kveða á sǫkina, "ok hefirat hann fé borit í dóm þenna til liðs sér ok munat hann bjóða, ok hefirat hann fundit ok munat hann finna hvárki til laga né til ólaga."

Hann skal nefna sér vátta. At því vætti skal hann kveða, at "ek fœri vǫrn fram fyrir mik hér í dóm þenna", ok kveða á hvat hann hefir til varna ok hver vǫrn sú er, "ok kalla ek þat lǫgvǫrn." Slíkan eið skal hvártveggi sannaðarmanna hans vinna sem nú hefi ek tínt.

Ef maðr hefir fleiri sakir í fimmtardóm en eina, hvárt sem hann hefir einum manni á hendr eða fleirum, ok skal hann slíkan eið vinna at sǫkinni hverri sem áðan tínda ek, ok skulu svá sannaðarmenn fylgja sǫk hverri sem áðan var tínt, ok svá eiða vinna. Sá er sǫk hefir at verja í fimmtardómi hvárt sem hann hefir eina eða fleiri, þá skal hann slíkan eið vinna varnar eið at sǫkinni hverri sem áðan tínda ek ok svá sannaðarmenn hans.

Sá maðr er hann hefir sǫk at sœkja í fimmtardóm hann skal taka sex menn ór dómi ok nefna vátta at, ok nefna þá alla, ok "ek nem yðr ór dómi ok ann ek yðr eigi í setu um sǫk þá", ok kveða á sǫkina, en þeir skulu ór rísa dóminum, en ef þeir vilja eigi ór rísa dóminum þá eru þeir útlagir, enda ómæt orð þeirra.

Sá maðr er hann hefir sǫk at verja í fimmtardómi, hann skal ok taka aðra sex menn ór dómi ok nefna þá alla á nafn, "ann ek yðr eigi í setu um sǫk þessa er hann sagði á hǫnd mér", ok nefna hinn á nafn er sǫkina hefir á hendi honum ok kveða á sǫkina. En þeir eigu at rísa ór dóminum, ok sitja í dómhring innan meðan um sǫk þá er dœmt, eigi skulu þeir á brott ganga nema nauðsynjaerendi sé. En ef þeir vilja eigi rísa ór dóminum, þá varðar þeim útlegð, enda ónýt orð þeirra. Ef hann vill þá eigi ór taka dóminum, þá skal sœknarinn taka þá ór hvárumtveggju. En ef sóknarinn vill þá eigi ór taka dóminum þá er ónýt sǫk hans. Þeir eru þó réttir til at reifa mál þeirra er ór dóminum eru numnir, en eigi eigu þeir um dœma.

Dómendr allir áðr þeir taki at dœma skulu vinna eið fimmtardóms eið um þat at þeir munu þann dóm dœma er þeir hyggja lǫg vera. Dómandi skal nefna sér vátta. At því vætti at "ek vinn eið at bók fimmtardóms eið, hjálpi svá mér guð í þvísa ljósi ok ǫðru sem ek mun þann dóm dœma er ek hygg lǫg vera, ok ek hefka fé mælt mér í dóm þenna ok munka ek mæla, ok hefka ek tekit ok munka ek taka hvárki til laga né til ólaga."

Þeir skulu reifa mál manna bæði til sóknar ok til varnar jafnt sem í fjórðungsdómi, en þeir eru réttir at reifa mál manna er ór eru numnir dóminum. Þá er um er dœmt eina sǫk at þá eigu þeir aptr at ganga í dóminn en þeir eigu tólf menn at nema ór dóminum at hverri sǫkinni, en þeir eigu kost at nema ór dómi hvárt sem þeir vilja ena sǫmu eða aðra.

Þeir skulu dœma um sakir þær allar er í fimmtardóm koma, um þá fyrst er fyrst er fram sǫgð, enda er vel ef þeir verða vel ásáttir.

Nú verða þeir eigi á sáttir þá skal inn meiri hlutr ráða dómanda en ef þeir verða allir jafn margir þá eigu þeir at dœma áfall, en þar er vefǫng eru þá eigu þeir at lúta, en ef þeir eru allir jafn margir í ǫllum stǫðum þeim er dómendr hafa vefengt ok hafa hvárirtveggju farit rétt at vefangi, ok á þeirra dómr at rofna er síðr hafa at lǫgum dœmt. En ef aðrir hafa farit rétt at vefangi en aðrir rangt. þá á þeirra dómr at standask er rétt fóru at vefangi þótt aðrir hafi málaefni betri fyrir ǫndverðu. En ef hvárigir hafa farit rétt at vefangi þá á þeirra dómr at rofna sem firr hafa farit því at vefangi sem lǫg eru, ok á sá dómr at rofna er þeim hefir þótt firr lǫgum dœmdr.

Um sakir þær allar er hér hafa gerzk á þingi þá skal beiða dóms út meðan ósagt er misseris tal upp. En ef dómendr vilja eigi dœma um sakar þá varðar þeim fjǫrbaugsgarð.

Engi maðr dræpr fyrr en svá sem dómr dœmir hann eptir vápnatak.

Féránsdómr skal vera eptir hvern mann þeirra er sekr er orðinn þá er fjórtán nætr eru liðnar frá því þingi er hann varð sekr á. Dóm þann skal eiga þar er heimili hans var þá er sǫk var hǫfðuð á hǫnd honum áðr hann yrði sekr. Nú veit sá eigi er hann sekði hvar þat er þá skal vera at heimili goða þess er sá er í þingi með er hinn gerði sekjan.

Nú hefir hann handsalaða sekð sína heima í héraði eða verðr hann at sátt sekr þá skal féránsdóms kveðja á alþingi enu næsta eptir þat er hann var sekr gǫrr. Sá maðr er hann sekði skal spyrja at lǫgbergi at heimilisfangi hans, ok svá at þingfesti hans ef hann veit eigi áðr. Nú gengr engi við heimilisfangi hans, en goði gengr við þingfesti hans, þá skal at þess goða eiga féránsdóminn ok beiða hann at nefna. Nú er við hvárigu gengit, þá skal at þess goða eiga féránsdóm sem hann er sjálfr í þingi með ok beiða hann at nefna.

Hann skal eptir dóma beiða at lǫgbergi eða þar er goði heyri sjálfr á. Ef hann var eigi at lǫgbergi þá skal hann segja honum til. En ef hann beiðir í ǫðrum stað, þá skal hann segja til at lǫgbergi. Sá maðr er féránsdóms vill beiða þá skal hann nefna vátta. Í þat vætti, at "ek kveð ok beiði n. n. at nefna féránsdóm eptir n. n. fjórtán nóttum eptir vápnatak." Hann skal kveða á stað ok biðja hann þar koma svá at dómr sé nefndr fyrir miðjan dag.

Dóm þann skal nefna útan garðs þar er hvárki sé akr ne engi, ok eigi firr garði en í ǫrskotshelgi við garðinn, ok þangat frá garði er sá á heimili er sótti ef þar má vel vera.

Skyldir eru menn at fylgja goða til féránsdóms, allir þeir er næstir eru ef hann vill þá kvatt hafa hvárts þeir eru hans þingmenn eða eigi. Þriggja marka útlegð varðar þeim er synja ef hann viðr dóminn fullan. en fjǫrbaugsgarð ella.

Hann skal þar koma fyrir miðjan dag ok nefna svá dóminn, ok svá skulu þeir menn koma er þar skulu lǫgskil af hendi leysa. Þar skal vera tólf þegna dómr. Dóm þann skal ryðja sem tylftarkvið.

Sá er dóms beiðir skal þangat hafa kvatt búa fimm þrim nóttum fyrr eða meira mæli, þá er næstir búa því er dómrinn skal vera. Eru þeir skyldir at bera kviðu þá alla er þar þarf hvergi er þá beiðir. Hann skal ok hafa kvatt dóms uppsǫgu vátta eða sáttargerðar vátta þá er nefndir vóru, ef hann varð at sátt sekr.

Þeir menn er fé áttu at hinum þá er hann varð sekr skulu kvatt hafa vátta sína eða búa ef þeir hafa eigi vátta til ok skal til kveðja gagna þeirra allra er þar þarf fjórtán nóttum fyrr eða meira mæli.

Sá maðr er féránsdóms beiddi skal sér nefna vátta í þat vætti, at "ek vinn lǫgeið at bók ok segi ek þat guði at ek mun svá fœra mál ǫll fram hér at féránsdómi þessum á hendr n. n. sem ek veit réttast ok sannast ok helzt at lǫgum."

Í dóm skal bera dóms uppsǫgu vætti eða sáttar vætti er hann var sekr gǫrr. Þá er dómr er ruddr skal láta bera þar vætti þat hvé fyrir sekð hans var mælt eða fyrir hvat hann varð sekr eða hvar hann varð sekr. Þá skulu menn hluta hvé þar skulu sakir fram fœra.

Jafnt skal þangat búa fémál ǫll sem til skuldadóms, ok svá of landvirðingar ok svá dœma konu sitt fé ef hon átti eða veðmála ef vóru, ok hverjum sína aura fulla ef svá má, en ella jafnt skerða sem at skuldadómi. Rétt skal dœma ór fénu ef réttar sǫk er, en fólagjǫld ef þjófsǫk er.

En ef fé vinnsk betr þá skal dœma goða þeim er dóminn nefndi kú eða uxa fjǫgurra vetra gamlan. En ef fé er meira þá skal dœma hálft þeim er hinn sekði, en hálft fjórðungsmǫnnum ef hann varð á alþingi sekr, en þingunautum ef hann varð á várþingi sekr, þeim er í því þingi eru er féránsdómr er í áttr. Þeim skal dœma varðveizlu fjár þess er hinn sekði er fjórðungsmenn skulu hafa, en því skal skipta á várþingi enu næsta. Honum skal ok dœma varðveizlu þótt þingunautar eigi, en hann skal hafa þat til leiðar enar næstu þeirrar er hann heyr sjálfr. Ef þeir eru samþinga þá skal allt fé þat er hann hefir þá heimt skipta þar við þá. En þat er hann hefir þá eigi heimt at viðtǫkum eða at handsǫlum þá skal því skipta á várþingi. En ef sá er útanþingsmaðr er hinn sekði, þá skal skipta á alþingi enu næsta. Skipta skal því ǫllu at féránsdómi er má ok selja í hendr goða þeim er dóminn nefndi.

Fé þat er þingunautar eigu skulu þeir hafa til ómagabjargar þess er sekr er orðinn sem vinnsk ef hann átti ómaga, en ellegar skal hafa til þurftar þeim ómǫgum ǫðrum er þar eigu at fara í því þingi eða um þau þing.

Fjǫrbaugsgarð varðar ef maðr leynir sekðarfé, ok skal kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttr er.