Bókastaðir

Þar er kviðir eigu at skilja mál manna, at þá skal hann er hann hefir kvið þann saman settan ganga til dóms, ok bjóða þeim manni er hann hefir sǫk á hendi með vátta ok nefna hann, ok bjóða honum at fara til at ryðja kvið þann er hann hefir saman settan ok kveða á hvar þat er, ok nefna búa alla, ok mæla svá at meiri hluti dómanda heyri ef þeir vilja hlýtt hafa. En sá maðr skal ganga þangat er ryðja vill kvið þann. Hann skal eið vinna áðr hann taki kvið at ryðja, síðan skal hann nefna vátta. Í þat vætti at "ek legg þat undir þegnskap minn at sá sitr nærri er ókvaddr er", ok nefna hann ok segja hvar hann er í búð.

En ef hann ryðr at frændsemi kvið, ok skulu næsta brœðra upp rísa ok nánari menn, ok námágar þeir þrír ef maðr á móður annars eða dóttur eða systur. Hann skal ryðja við sjálfan sik at frændsemi ok at mægðum. Hann skal ryðja at guðsifjum þeim þrimr er maðr hefir haldit ǫðrum undir vatn eða undir prímsignun eða undir biskups hǫnd. Skalat maðr ryðja við sjálfan sik at guðsifjum. Ef sá maðr er kvaddr er svá er vanheill at honum væri eigi þingfǫr skyld þótt hann væri kvaddr, ok er honum rétt at ryðja hann upp. Ef sá maðr er kvaddr er hann á fé minna en gegni þingfararkaupi, eða einvirki, ok er honum rétt at ryðja þann upp. Hann skal ryðja við sóknar aðilja eða varnar hvergi er með sǫk ferr. Þá er hann ryðr kvið at guðsifjum eða at frændsemi eða at mægðum skal hafa sannaðarmenn tvá, nema sá teli er réttr væri í kviðnum. At hærum skulu sannaðarmenn firnari aðilja sóknar eða varnar en næsta brœðra. Þar er hann ryðr kvið at leiðar lengd ok skal hann þar leggja með þriðja mann undir þegnskap þótt hann sé réttr teljandi.

Ef svá ganga ruðningar at, at meiri hluti verði rangt kvaddr þeirra búa er heiman eru kvaddir ok verðr honum eigi at sakarspelli ef hann vinnr eið at því at hann kvaddi þá er hann hugði at réttastir væri, en sekr verðr hann um þrim mǫrkum við þann er hann hefir mál á hǫndum. Svá skal mæla ruðningar málum at meiri hlutr heyri þingheyjanda. Hann skal nefna vátta síðan at því at hann nemr hann ór kviðnum, ok kveða á hvárt hann nemr hann ór sínu ór námi eða annars manns. Ef búar eru þar allir rangt kvaddir, þá á hann kost at nema þá upp alla senn ok hafa til sannaðarmenn tvá. Þeir skulu þat leggja undir þegnskap sinn at þeir sé allir nærri þeim stað er búa ætti frá at kveðja, ok nefna þá alla til ok segja hvar þeir eru í búð. Hann skal þá kveðja í staðinn sem sá nefnir til er ruddi kviðinn. Ok verðra honum þat at sakarspelli um þann búakvið er hann hefir á þingi kvatt, þó at hann hafi alla rangt kvadda at násæti ef hann hefir rétt at kvǫð farit.

Ef sá griðmaðr er kvaddr, er þinghámaðr er réttr fyrir bú hans, ok er honum rétt at ryðja at því, ef hinn er eigi þar vistfastr. Nú vill hann eigi ryðja ok hafa þat til sakarspells at þar hafi sá griðmaðr kvǫð upp borna er eigi er réttr í, ok vill honum þat láta verða at sakarspelli, ok verðr honum þat at sakarspelli nema váttorð komi þat fram at hann hafi því svarat áðr hann var kvaddr at hann var þar heimilisfastr er hann var réttr í kviðum, eða heimilisbúar hans fimm bera þat at hann hugði þat þá er hann kvaddi hann at hann væri þar heimilisfastr er hann væri réttr þinghámaðr ok réttr kviðu at bera. Ef hann fann hann eigi þá er hann kvaddi hann, enda mátti hann eigi spyrja hann. Hvarvetna þess er sá maðr ferr til þings fyrir bónda er þinghámaðr er réttr fyrir bú manns, þá er bóndinn skyldr at fá honum bæði hest ok mat, þann hest er þingfœr sé, enda skal bóndi eigi gjalda þingfararkaup, en hinn skal taka sem aðrir þingheyjendr er ferr til þingsins.

Sœkjandi skal nefna vátta at því at hinn hefir lokit ruðningu eða hann lætsk eigi vilja ryðja kvið þann. Þá skal hann beiða framburðar at þeim álengr. Þat er mælt áðr kviðr sé borinn at þeir skulu eiða vinna allir áðr at dómi. Þeir skulu allir fella saman orð sín at þeir væri allir á eitt sáttir. Þeir skulu hluta með sér hverr þeirra skal kvið fram telja, en sá þeirra skal fram telja er hlýtr, nema þeir verði á annat sáttir ok þurfu þeir eigi þá at hluta. Þeir skulu aðrir gjalda samkvæði sitt á. Ef þeir verða eigi ásáttir hvern kvið þeir skulu bera, þá eigu þeir at ráða er fleiri eru saman. Enda eigu þeir fram at telja þann kvið, en þeir eigu allir samkvæði á at gjalda. En þeir skulu þat segja at dómi at þeir mundi annan bera ef þeir hefði afl til, ok kveða á þat hvern þeir mundi bera. En ef sá verðr at ljúgkvið, þá varðar þeim þat ekki við lǫg er annat vildu bera, er þeir hafa þeim orðum mælt at dómi.

Ef búar eru um þat sóttir at kviðr sé síðar borinn en í lǫgum sé mælt, ok er í því talit sem kvið sé haldit, þeir eigu at beiða sér bjargkviðar um þat ef afl þat hefir staðit fyrir kvið þeirra at þeir máttu eigi fyrir því bera, eða þeir vóru í frumkviðum ǫðrum svá fastir at þeir gátu eigi fyrir þeim sǫkum borit kvið þann sem mælt er í lǫgum. Þá eru þeir varðir máli ef þeir fá þann bjargkvið. Ef búar eru þeir sumir er eigi eru svá í lǫgskilum ǫðrum fastir, þá skulu þeir ganga til dóms ok nefna sér vátta at því at þeir eru búnir at leysa kvið þann af hendi þegar er þeir hafa neyti at. Ef kviðar er svá síð beitt eða boðit til ruðningar at þeir geta fyrir þeim sǫkum eigi borinn kvið þann svá snemma sem mælt er, þá varðar kviðmǫnnum ekki en ónýt er sǫk hins. Enda varðar honum fjǫrbaugsgarð ok er þat þingafglǫpum. Ef sá dylr er til ruðningar er boðit, eða fœrir svá seint fram ruðningar eða þau skil er hann vill fram hafa fœrt, at af því verðr eigi kviðr borinn rétt svá snemma sem mælt er, þá varðar þeim mǫnnum fjǫrbaugsgarð, er í því gera þingafglǫpum, en kviðmǫnnum varðar ekki, enda skal slíkt þá metask kviðr þeirra sem þá at í mál yrði borinn kviðrinn. Ef búar halda frumkvið til þess er sól kømr á þingvǫll, þá á eigi at meta kviðburð þeirra, ef þeir bera eigi á, er þeir bera síðar, enda er þá eigi skylt at sœkja þá um haldit, ef þeir bera á, þóat þeir hafi eigi borit áðr sól kømr á þingvǫll. En hvarvetna þess er haldit er kvið er eigi skylt at sœkja fleiri búa en einn nema vili.

Ef goði er kvaddr tylftarkviðar þar er búakviðr kømr til eða búar eru kvaddir búakviðar um þá sǫk er tylftarkviðr kømr til, ok skulu þeir ganga til dóms ok nefna vátta at því at þeir láta þat standa fyrir kviðburð sínum at þeir eru þess kviðar kvaddir er þeir eigu eigi um at skilja. Ef maðr þarf bjargkviðu þar er búakviðr hefir borit áðr á hann, þá skal hann kveðja fimm búa í þann kvið er áðr hefir borit á hann þótt þá hafi níu búar borit á hann sóknarkviðinn. Honum er rétt at kveðja þá þar er þeir eru allir saman. Hann skal bjóða þeim manni er sǫk hefir á hendi honum at ryðja kviðinn ok segja honum hvar þeir sitja, en hann á at því at ryðja ef þeir eru nærri er ókvaddir eru þeirra manna er í frumkviðum vóru. En ef hann þarf fleiri bjargkviðu til þess máls þá skal hann þá beiða framburðar at kviðum þeim ǫllum at dómi. En þeir eru skyldir til at bera kviðu þá alla er þeir eru beiddir at lǫgum er máli eigu at skipta með þeim. Ef haldit er varnarkviðum þeim er kvatt er at lǫgum ok máli eigu at skipta ok varðar þat fjǫrbaugsgarð ok á þá svá at meta sem í hag sé borinn kviðrinn. Ef maðr kveðr kviðar þess hvárt er hann fylgir sókn eða vǫrn, er eigi á máli at skipta með þeim ok verðr þá ónýtt mál hans, ok kalla menn þat egningarkvið. Þar er tylftarkviðr berr á mann ef hann þarf bjargkviðar, þá skal hann kveðja heimilisbúa sína fimm til. Maðr skal bjóða til ruðningar um frumkviðu alla, hvárts eru til sóknar eða til varnar, ok þurfut þeir þat optar at gera en um sinn.

Allir menn þeir er lǫgskil nǫkkur skulu mæla at dómum á alþingi, hvárt er þeir skulu sœkja sakir eða verja eða bera vætti eða kviðu ok skulu þeir vinna eiða áðr þeir mæli þeim málum svá at dómendr heyri. Hvar þess er maðr hefir þann eið unninn er hann hefir fleira undir skilit ok verði hann tortryggðr um eiðinn þá er hann skal þau fleiri gǫgn af hendi leysa er eiðar eigu at fylgja, þá skal hann þar láta bera vætti þat er hann nefndi at þá er hann vann eiðinn eða vinna ella eið í annat sinn. Hvarvetna þess er menn halda gǫgnum á alþingi, ok varðar þat fjǫrbaugsgarð ok skal í þann dóm sœkja sem frumsǫkin er í sótt. En menn skulu sakir hafa framfœrt allar áðr sól sé undir þær er til eru búnar áðr dómar fari út til sóknar. En ef eigi eru fram sagðar, þá er þat vǫrn. En frumgǫgn skulu borin áðr sól komi á þingvǫll inn næsta dag eptir þau er þeim sǫkum eigu at fylgja. Ef maðr hefir sakir í fleiri dóma en í einn, ok er honum eigi at heldr skylt optar at vinna eið en um sinn, en ef tortryggt þykkir um eiðunning hans, þá skal hann vætti þat láta bera at dómi ǫðrum er hann nefndi þá at er hann vann eið.

Ef maðr hefir tylftarkviðar kvatt ok skal goði nefna þriðjungsmenn sína til kviðar þess með sér, ok er honum rétt hvárts þeir eru bœndr eða griðmenn. Hann skal ellefu menn nefna aðra en sik. Goði skal ganga til dóms ok bjóða þeim manni til ruðningar er kvaddi hann tylftarkviðar, ok nefna hann ok segja honum hvar hann hefir saman settan kviðinn, ok hann á svá at ryðja tylftarkvið sem dóm. Ef þeir verða eigi ásáttir hvern kvið þeir skulu bera, þá skulu þeir ráða er fleiri eru saman, en ef þeir eru jafn margir þá skulu þeir þann bera er goðinn vill.

Ef sú sǫk kømr á hendr goða er tylftarkviðr kømr til, nú á hann at nefna kvið um sjálfan sik, en sœkjandi skal beiða samþingisgoða hans, þann þeirra sem hann vill ef þeir eru báðir jafn réttir at tengðum, en þann þeirra ella er réttari er, at bera kvið fram. En þeir skulu ganga til dóms ok vinna þar eið, en goði skal fram telja þann kvið er þeir ellefu verða á sáttir.

Ef goði hefir þá sǫk á hǫnd þriðjungsmanni sínum er tylftarkviðr á um at skilja, hann skal þar þriðjungsmenn sína ellefu til kveðja at rétta kvið þann, en þeir skulu til ganga ellefu at rétta kvið þann með sér, ok skulu þeir ráða er fleiri eru saman ef í deilir með þeim, en goði skal fram telja kvið þann er þeir urðu ásáttir, aðrir en hann.

Ef goði heldr tylftarkvið þá verðr goði útlagr um þat ok ór goðorði sínu, en hinn á kost þess hvárts hann vill goða sœkja eða eigi, en svá á þat at metask er hann heldr kviðnum sem á sé borinn, nema hann fái bjargkvið þann at goði mundi kvið þann bera eigi á hann ok héldi hann af því kviðnum at hann vildi fœra honum, ok skulu heimilisbúar hans fimm skilja þat, hvárt hann héldi til fárs honum ok þeir mundu af bera ef þeir bæri.

Sókn skal fara fyrr fram hvers máls en vǫrn, nema þat sé allt eitt, ok sé þat annars máls vǫrn er annars er sókn. Þar er kviða er kvatt til sóknar en sá hefir vátta til þess er verja skal, þá skal þar vætti fara fyrr fram en kviðr, þótt þat fylgi vǫrn. Skalat hann þat svá dvelja at eigi sé kviðrinn þá borinn er sól kømr á þingvǫll. Ef eigi verðr allt eitt þat er búar vilja borit hafa ok váttar, enda eigi þeir um einn hlut at skilja, þá skal segja at hann hefir váttorð til þess máls sem þeir eru um kvaddir, en síðan skal hann verja þeim lýriti kviðburðinn. Nú bera þeir þó kviðinn þóat lýriti sé þeim varit fyrr en vættit kvæmi fram, þá á þann kvið einskis meta, enda varðar útlegð ǫllum, en þá skal þó láta bera vættit. Nú ef eigi verðr at ljúgvætti, þá er kostr at sœkja hina um þat at þeir hafi borit ljúgkvið.

Skulut menn andvitni bera ok hér á þingi, en ef menn bera varðar þat útlegð, enda á þat einskis at meta. En þat er andvitni er menn bera í gegn því sem áðr er borit, vætti í gegn kvið eða kviðr í gegn vætti, svá at eigi má hvárttveggja rétt vera. En ef hvárttveggja verðr andvitni, þá varðar skóggang ljúgvitni en fjǫrbaugsgarð andvitnit.

Áðr maðr fœrir vǫrn fram ok skal hann spyrja þann mann með vátta er sǫk hefir á hendi honum ef hann hafi sókn svá fram fœrða á hǫnd honum sem hann hyggr eða hafi hann eigi. Þá á hinn því at svara at hann hafi fram fœrða sókn sem hann hyggr, nema nǫkkut gerisk í vǫrn hins þess er hann vili þá til sóknar hafa tekit. Þá er rétt til varnar at taka er þeim orðum er mælt. Rétt er at hann fœri þó fram vǫrn þótt hinn geri eigi svara þessum orðum ef dómendr lofa ok lítisk þeim svá at hann vili vǫrn hans glepja í því ok er þat þingafglǫpum ef sá dvelr vǫrn.

Hinn skal taka til varnar þegar er hann vill, en fimm búar skulu skilja um bjargkviðu alla, heimilisbúar þess manns er sóttr er, nema hann sé sóttr við níu búa kvið. Þá skal hann þaðan kveðja fimm af þeim búum níu til bjargkviðar sér, þá er næstir eru vettvang þeim er frá var kvatt.

Ef búi verðr sjúkr í kvið, ok skulu þeir er í kvið eru með honum sœkja orð hans til búðar. Hann á eið at vinna hvar hann geldr samkvæði á. Þeir skulu vátta nefna at orðum hans ok telja kvið fram at dómi. Ef maðr verðr dauðr ór kvið eða ómáli, þá skal kveðja annan í staðinn fyrir. Þat á ráða um mál hans hvárt þá er er þeir spyrja hann.

Sá maðr er vǫrn vill fram fœra hann skal ganga til dóms ok nefna sér vátta. Í þat vætti at hann býðr honum, ok nefna hann, þeim manni er sǫk hefir fram fœrða á hendr honum, at hlýða til eiðspjalls síns ef hann hefir eigi fyrr unnit eið, ok til varnar þeirrar er hann mun þar fram fœra. En síðan skal hann fram fœra vǫrn fyrir sik, hvars hann hefir til þess kviðu eða vætti. Þá er varnargǫgn eru fram komin, þá skal sœkjandinn spyrja með vátta ef hann hafi vǫrn svá fram fœrða fyrir sǫk þá sem hann hyggr, en hinn á því at svara at hann hafi þá fram fœrða vǫrn sem hann hyggr, þegar er þat er. En þegar er hann hefir nǫkkur varnargǫgn fram fœrð, þá þarfat hann bíða til þess er hinn hefir vǫrn svá fram fœrða sem hann hyggr. Þá á hvártveggi þeirra at fœra fram sókn ok vǫrn álengr svá sem þeir eru búnir til.

Þar skal hefja upp við arftǫkumann ómaga. Þá sǫk skal lýsa at lǫgbergi á hǫnd arftǫkumanni til framfœrslu ok varðveizlu ómagans, ok nefna hvárntveggja, ómagann ok þann er á hǫnd er lýst, ok kveða á til hvers dóms hann lýsir ok lýsa lǫglýsing. Sá maðr er sœkir skal kveðja heimilisbúa fimm þess er sóttr er at bera um þat hvárt hann eigi arf at taka at þann ómaga, eða hvárt hans ómagi sé eða eigi, ok nefna hvárntveggja. Ef þat berr kviðr at þess ómagi sé ok skal honum dœma ómagann.

Sá er verja vill skal kveðja ena sǫmu fimm heimilisbúa at bera um þat hvárt hann eigi fé eða fœri til at fœra þann ómaga fram eða eigi. Ef þar berr auðn ok er þá rétt at lýsa þeim á hendr er vill, ok nánastr er þeirra manna er fé eða fœri eigi til at fœra þann ómaga fram.

Þar skal telja frændsemi með ómaganum ok þeim er á hǫnd er lýst, ok leggja þat undir þegnskap sinn með þrim mann, at sú er frændsemis tala rétt ok sǫnn með þeim n. n. ok n. n. Þá á þeim manni at dœma á hǫnd ómagann nema lǫgvǫrn komi fram.

Kost á sá er ómaga vill lýsa, at lýsa þegar á hendr þeim er nánastr er þeirra manna er fé eða fœri hefir til, þótt hann lýsi eigi á hǫnd arftǫkumanni áðr.