Bókastaðir

Sá maðr er hann vill dóm ryðja, hann skal ganga þar at, er sá maðr sitr í dómi er hann vill ór ryðja, ok mæla svá at hann heyrði, eða goði sá er hann nefndi í dóminn, en ef hvárgi þeirra er þar, ok er honum þó rétt at mæla ryðningarmálum, þars hann hyggr at sá maðr hafi setit, er hann vill ór dómi ryðja, ok verðr honum þó rétt at fara því máli, þótt hann kynni varla, þar at jafnt er rúm hins hafði verit. Saka sœkjendr ok verjendr saka skulu dóm ryðja ef þeir vilja, ok vinna eiða at. Ef maðr vill dóm ryðja, ok skal hann nefna sér vátta. "Nefni ek í þat vætti, at ek vinn eið at krossi lǫgeið ok segi þat guði, at ek mun svá rengja mann ór dómi sem ek hygg sannast ok réttast ok helzt at lǫgum." Ef hann vill eigi optar eið vinna, þá skal hann þat láta fylgja, at "ek mun svá sakar sœkja," skal hann kveða, "ok verja ok vitni ok vætti bera ok ǫll lǫgmæt skil af hendi leysa, þau er undir mik koma, meðan ek em á þessu þingi." Maðr skal hefja frændsemistǫlu at brœðrum, eða at systkinum, eða at systrum, ok skal telja knérunnum, unz þar kemr er sá maðr er, er í dómi sitr, ok sá maðr er þar er aðili er sóknar eða varnar.

Ef sá maðr talði frændsemi, er firnari er aðilja sakar, eða varnar aðilja, en næsta brœðra, þá þarf hann eigi annarra manna at leggja undir þegnskap sinn at sanna frændsemistǫlu. Ef maðr telr svá at hann var einn eða annarr, ok er hinn eigi þá skyldr at rísa ór dómi. Ef maðr telr rangt eða berr ljúgvitni á alþingi, ok varðar þat skóggang. Við þá skal ryðja er sakar aðilja eru.

Rétt er at hverr er vill kveði bjargkviða þeim manni er fyrir sǫkum er hafðr ef sá er eigi á þingi, ok hafi sá øngum manni selda vǫrn fyrir sik. Eigi skal maðr dóm ryðja sá er eigi hefir vǫrn tekna af þeim er sóttr er, en ryðja skal hann kviðu alla sem hann vill. Jafna ryðning eigu hvárirtveggju, þeir er sœkja ok hinir er verja.

Næsta brœðra eigu upp at rísa ór dómi, ok nánari menn at frændsemi ok at sǫkum, ok ná mágar þrír ef maðr á dóttur manns, eða systur, eða móður, hvárr sem annars frændkonu á, sá maðr er í dómi sitr eða aðili. Guðsifja þrír eigu ór dómi at rísa, ef annarrtveggi hefir haldit ǫðrum undir prímsignun, eða undir vatn, eða undir biskups hǫnd; eigi skal ryðja at guðsifjum við sjálfan sik.

Menn skulu nefna sér vátta at því vætti, at "ek legg þat undir þegnskap minn, at sú er frændsemistala sǫnn ok rétt með þeim," ok nefna þá báða er ór dómi skal ryðja ok aðilja. Ef hann ryðr at mægðum, at "ek legg þat undir þegnskap minn, at sú er mægð með þeim, at hann á þá konu eða átti, er ek vissa," þá verðr honum þó þegnskaparlagning rétt, at hinn sé skiliðr við konuna, enda erat honum þá skylt at rísa ór dóminum. Þar er maðr vill ryðja dóm at guðsifjum, ok skal hann þat þar undir þegnskap sinn leggja, hverjar guðsifjar með þeim eru, aðilja ok dómanda, ok nefna hvárn þeirra.

Ef at sǫkum skal dóm ryðja, hann skal telja frændsemi með þeim er í dómi sitr, ok með veganda, ok með aðilja, ok hinum vegna, ok leggja þat undir þegnskap sinn, at sú er frændsemistala sǫnn ok rétt með þeim hvárumtveggjum, er nú er talit, en þær sakar með þeim, aðilja ok hinum er í dómi sitr, ok nefna hvárntveggja þeirra á nafn. Við þann mann skal at sǫkum ryðja, er kørinn er til veganda at lǫgum, en eigi við fleiri menn þótt at vígi hafi verit. Ef sá er eigi réttr teljandi, er undir þegnskapinn lagði, þá skal hann hafa tvá menn aðra er þat legði undir þegnskap sinn, at sú er frændsemistala sǫnn ok rétt, er hinn talði, ok nefna hann.

Sannaðarmenn skulu eiða vinna. Þá er þegnskaparlagning eigu at fylgja, skal svá sannaðarmenn vanda at frændsemi við aðilja, at þeir sé firnari en næsta brœðra. Hann á at nefna vátta, at "ek nem þik ór dómi," ok nefna hann, "af því at nú er lǫgrengð rétt til komin," ok kveða á hvárt hann nemr hann ór sínu ór námi eða annars manns.

Ef hann vill eigi ór dómi rísa, ok vill þó sitja kyrr, ok er þat þings afglǫpun ok varðar þat fjǫrbaugsgarð. Þá skal hann verja honum lýriti í setuna.

Ef hann goðinn hefir eigi sjálfr á heyrt á ryðning hans, né sá er ór er ruddr, þá skal ganga til búðar goðans ok segja honum þat at hann hefir rengdan þriðjungsmann hans ór dómi, ok kveða á dóminn, ok nefna hinn á nafn, ok nefna fǫður hans eða móður. Ef goðinn vill eigi trúa at hann hafi hann rétt rengdan, þá er ryðjandinn skyldr at mæla þeim málum ǫllum fyrir goðanum, er hann mælti þá er hann ruddi hinn ór dómi, nema hann þurfi eigi eið at vinna. Ef hann náir eigi at ganga í búð inn, þá skal hann mæla fyrir búðar durum, svá at hinir heyri inn. Ryðningarmálum skal mæla, þar er þeir koma framarst, ef þeir ná eigi at ganga til búðar. Ef þeir ganga í búð inn, ok eigu menn við þá lýrit nema sakar, þeir er þar eru búðfastir, þá eigu þeir út at ganga, ok sá fyrstr er efstr gekk inn.

Ef goðinn lofar ryðjandanum at mæla eigi ryðningarmálum í annat sinn, þá skal ryðjandinn nefna vátta at lofinu, enda er goðinn skyldr at nefna annan í dóminn þegar, svá at ryðjandinn sjái ef hann vill, vǫrð halda til. Ef ryðjandinn sá eigi hvern goðinn nefndi í dóm í annat sinn, ok er goðinn skyldr at segja ryðjandanum hvern hann nefndi í dóm, ef hann spyrr, ok nefna dómandann, ok svá fǫður hans eða móður ef þau vóru íslenzk. Ef goðinn vill eigi segja, þá skal ryðjandinn nefna sér vátta, "í þat vætti," skal hann kveða, "at ek beiði þik," ok nefna goðann, "at segja hvern þú nefndir í dóm," ok kveða á dóminn, "beiði ek þik lǫgbeiðing." Ef goðinn gerr eigi segja, ok verðr hann útlagr, ok ór goðorði sínu. Ef hann fiðr eigi goðann, þá skal hann beiða at rúmi hans ok segja hvar hann er í búð. Ef goðinn forðask fund hans til þess at hinn verði eigi viss, hvern hann hefir í dóm nefndan, eða dvelr dómnefnu til þess at þá verði færi ruddir, þá varðar honum útlegð, ok ór goðorði sínu.

Þar er menn ryðja dóma, ok er sá þó skyldr at rísa ór dómi, er ór er numinn, ef ryðningarmálum er mælt at lǫgum, þótt rangt sé undir þegnskap fólgit, nema þar er menn leggja mágsemð þá undir þegnskap sinn, er sá er skiliðr við konuna er í dóminum sitr; þá skal goðinn ganga út ok nefna mann í dóm, ok skal hafa nefndan áðr sól er komin á þingvǫll, ef ráðrúm er at því. Ef goðinn hefir eigi þriðjungsmann til at nefna í dóm, ok ganga ryðningar svá at þá skal hann beiða goða, þá er goðorð hafa í því þingi, at fá honum þriðjungsmann sinn, ok nefna í dóminn; hann er skyldr at fá honum ef hann hefir til. Ef annarr þeirra hefir til, en annarr eigi, þá er sá skyldr til at fá honum er til hefir, ok eru þeir skyldir at ganga í dóm, svá sem sá goði nefndi hann í, er hann er í þriðjungi með, en ef hann gerr eigi í ganga, þá varðar honum þat fjǫrbaugsgarð; en ef hann er í dóminum, þá skal hann þangat taka þingmenn með þeim goða, er hann nefndi í dóm. En ef goðarnir metask þat við, hvárr þeirra skal fá honum, ok skulu þeir hluta með sér, ok skal sá þeirra fá honum er hlýtr, ef hann hefir manna til. Ef annarr hefir til, ok er sá skyldr at fá honum, en ef hann vill eigi fá, þá er hann útlagr ok ór goðorði sínu.

Ef goðinn vinnr eigi dóm fullan, áðr sól komi á þingvǫll, þá er hann útlagr, ok ór goðorði; ok svá ef hann nefnir annan í dóm en hann eigi, þá á dómr at dœma um sakar allar sem fullr sé dómrinn. Eigi skal dóm ryðja lengr en sól komi á þingvǫll. Sá skal sœkja goðann er sótt vill hafa til fullra laga, þeirra manna er sakar hafa í dóm þann; en ef þeir bregðask um, þá skulu þeir hluta með sér ok skal sá sœkja er hlýtr.

Maðr skal kvatt hafa váttorða allra ok frumkviða þeirra er sǫk hans eigu at fylgja, áðr dómr fari út. Rétt er at kveðja tylftarkviða áðr dómr fari út ok svá at dœmi. Þá er rétt kvatt ef hann heyrir sjálfr á. eða at rúmi hans. ella svá at búðunautar hans heyri.

Þar er maðr vill kveðja tylftarkviðar, hann skal nefna sér vátta. At því vætti skal hann kveða at "ek spyr þik at því" ok nefna goðann, "ef þú hefir goðorð fullt, at þú nefnir dóma fulla með ok berr tylftarkviðu. Spyr ek lǫgspurning." Ef hann lætzk hafa ok skal hann nefna vátta at svǫrum hans, ok at því vætti skal hann kveða at "ek kveð þik tylftarkviðar" ok nefna goðann ok kveða á hvat hann kveðr hann, "ok bera með þriðjungsmenn þína ellefu, en þú sér sjálfr inn tólfti. Kveð ek lǫgkvǫð."

Þar er maðr vill kveðja búa kviðar, hann skal ganga þangat til búðar er sá maðr er í er hann vill kvaddan hafa, ok er honum rétt at kveðja þar er hinn heyrir sjálfr á, enda er honum rétt at kveðja at rúmi hins er hann vill kvaddan hafa, svá at þar heyri búðunautar.

Ef maðr veit eigi hvárt hinn er búandi eða griðmaðr er hann vill kvaddan hafa, ok á hann at spyrja hinn með vátta hvárt hann sé búandi eða griðmaðr, ok segja hvat honum er undir fréttinni, ok spyrja lǫgspurning, ok nefna vátta at svǫrum þeim er verða. Ef hann vill þann mann kveðja er þingheyjandi er fyrir bú annars manns, ok á hann at spyrja með vátta, ef hann veit eigi áðr, hvárt hann eigi þar lǫgheimili eða eigi, eða sé hann þingheyjandi fyrir bú þess manns, ok nefna búandann. Hann skal svá gera um kvǫð við hann sem hinn svarar honum er spurðr er. En ef sá vill ekki til segja er spurðr er, eða lýgr hann til, ok verðr hann sekr um þat þrim mǫrkum, ok á sá sǫk við hann er hann spurði, eða búi sá er kvaddr er í stað hans, ef hinn vill eigi sǫk hafa. Sǫk þeirri skal stefna at lǫgbergi ok kveðja til heimilisbúa hins fimm er sóttr er.

Ef maðr kveðr griðmenn ok hugði hann at búandi væri, eða kveðr hann þann griðmann fyrir annars manns bú er eigi átti þar lǫgheimili, ok verðr honum rétt sú kvǫð þótt menn vili á leita við hann, hvarvetna þess er hann getr þann kvið at hann kvaddi þá er hann hugði at réttastir væri, enda átti hann eigi kost at spyrja. Ef maðr kveðr griðmenn búa kviðar eða þann fyrir bú manns er eigi er þingheyjandi, ok kvæði hann svá at þeir heyri á sjálfir á kvǫð hans, ok eigi hann kost at spyrja lǫgfréttar ef hann vill, ok ónýtir hann þá málit fyrir sér. Þar bergsk hann við bjargkviðinn er hann kvaddi þá svá at þeir heyrðu eigi á.

Dómar skulu fara út þann dag er menn kveða á, ok eigi síðarr en sól kømr á Gjábakka inn hæra frá lǫgbergi ór lǫgsǫgumanns rúmi at sjá. Þá er lǫgsǫgumaðr ok goðar allir skyldir til at ganga út með dómendr sína, ok svá þeir menn er með sakar fara. Sá maðr er með sǫk ferr, þá verðr hann útlagr ef hann gengr með fleiri menn en tíu til dóms.

Ef sex dómendr eru út komnir eða fleiri, at þat er rétt þeim manni er með sakar ferr at bjóða til hlutfalla at dómi þeim mǫnnum ǫllum er sakar hafa í dóm þann, ok kveða á stað þann er þeir skulu hluta framsǫgur með sér. Hverr maðr þeirra er sǫk hefir með at fara í dóm, þá skal hlut bera í skaut einn þótt hann hafi fleiri sakar í dóm þann. Hverr maðr skal merkja hlut sinn ok bera alla saman í skaut, ok skal maðr taka fjóra hluti senn upp.

Ef sá maðr kemr eigi út er sǫk hefir at sœkja, þá er sól er komin á Gjábakka inn vestra ór lǫgsǫgumanns rúmi at sjá, ok verðr hann sekr um þat þrim mǫrkum, ok á sá sǫk er hann hefir mál á hǫndum. Skal sǫk þeirri stefna at lǫgbergi ok kveðja heimilisbúa fimm þess manns er sóttr er. Ef hann getr þann kvið at hann mundi fyrr út koma ef sól um sæi, ok versk hann þá sǫkinni. Þeir skulu fyrst segja sakar sínar fram sem hljóta, svá hverr at ǫðrum sem hlotit hafa. Nú koma sumir eigi til hlutfallsins, þá skulu þeir síðarst fram segja. Þat er ok rétt at annarr maðr beri hlut hans í skaut, ok skal þá at þeirra hlutum fram segja. Þær sakar skal eigi hluta er eigi varð fyrra sumar um dœmt, ef þær eru eigi fleiri en fjórar enda eigi færi. Þá skulu þeir hluta með sér sakarnar ef þær eru fleiri en fjórar. Þær sakar skal allar fyrstar segja fram, en þær sakar næst er hér hafa gǫrzk á þingi.

Ef sá verðr eigi búinn til er fyrstr hefir hlotit, þá skal sá biðja lofs til er síðarr hefir hlotit at segja sǫk sína fyrri fram, en hann skal lofa honum, en ef hann lofar honum eigi, þá er honum rétt at segja sǫk sína fram, ef hinn er eigi til búinn, ef dómendr lofa.