Bókastaðir

Þat er mælt í lǫgum várum at vér skulum fjóra eiga fjórðungsdóma. Skal goði hverr nefna mann í dóm er fornt goðorð hefir ok fullt. En þau eru full goðorð ok forn er þing vóru þrjú í fjórðungi hverjum, en goðar þrír í þingi hverju, þá vóru þing óslitin. Ef goðorð eru smæra deild, ok skulu þeir svá til skipta er hlut hafa af fornum goðorðum at svá sé nefnt sem nú er talit, þá eru fjórðungsdómar fullir.

Þat er mælt at dómar skulu í dag vera nefndir eða ráðnir. Skal goði hverr nefna sinn þriðjungsmann í dóm, nema hann hafi lǫgréttumanna lof til annars. Skal karlmann tólf vetra gamlan eða ellra nefna í dóm, þann er fyrir orði eða eiði kann at ráða, frjálsan mann ok heimilisfastan. Þann mann skal eigi nefna í dóm er sóknaraðili er eða varnaraðili, eða hann hefir sǫk handselda eða vǫrn handselda, svá at nú sé búinn til þings. Þann mann skal eigi í dóm nefna er eigi hefir mál numit í barnæsku á danska tungu, áðr hann hefir verit þrjá vetr á Íslandi eða lengr.

Ef sá maðr lætr í dóm nefnask er nú var frá skiliðr, eða selr hann ǫðrum manni sǫkina af því at hann vill láta í dóm nefnask, ok verðr hann útlagr um þat þrim mǫrkum, ok ónýt mál hans, sóknir eða varnir, ef hann átti, nema hann geti þann kvið at hann vissi eigi at sakar vóru búnar á hǫnd honum. Ef goði nefnir þann mann í dóm er frá var skiliðr, eða nefnir í annan dóm en hann hafi hlotit, ok er hann útlagr um þat hvártveggja þrim mǫrkum ok ór goðorði, nema hann geti þann kvið at hann vissi eigi at hinn hefði sǫk eða vǫrn handselda, eða hann væri sóknaraðili eða varnar. At lǫgbergi skal stefna goðanum ok kveðja heimilisbúa hans, ok á hverr at sækja þá sǫk er vill.

Goði skal ganga í hamraskarð ok setja niðr þar dómanda sinn, ef hann vill dóm nefna, ok nefna sér vátta tvá eða fleiri, "nefni ek í þat vætti at ek nefni þenna þegn í dóm", ok nefna hinn á nafn, "at dœma um sakar þær allar er hér koma í dóm þenna, ok lǫgskylda hann til um at dœma, ok býð ek til sakarsœkjanda ok sakarverjanda at ryðja dóm þenna, ok ann ek honum í setu í dómi nema lǫgrengð rétt komi til, þá fæ ek annan réttan í stað hans ef hann er ór numinn at lǫgum", ok kveða á í hvern dóm hann nefnir, "ok nefni ek lǫgdóm."

Dómar skulu út fara þváttdag ok vera úti til ruðningar unz sól kemr á þingvǫll drottinsdag. Ef þá má eigi ganga þvert í hólminn.

Menn skulu í dag ok á morgin lýsa sakar þær allar er til fjórðungsdóms skal, enda er jafnrétt at lýsa annan dag viku ef menn vilja þat í þingskǫpum hafa. Ok svá ef menn vilja lýsa um tíundarmál, þeir menn er til þeirrar sóknar eru teknir eða aðilja eru eða þeir er af þeim hafa tekit, þá skulu þeir menn eigi hafa síðar lýst en nú er talit. En aðrir menn eigu at lýsa um tíundarmál unz dómar fara út.

Ef maðr vill lýsa sǫk á hǫnd manni, hann skal nefna sér vátta þrjá eða fleiri, "nefni ek í þat vætti at ek lýsi sǫk á hǫnd honum", ok nefna hinn á nafn, ok kveða á sǫkina, ok svá hvat hann telr honum varða. Hann skal lýsa at lǫgbergi svá at meiri hlutr manna sé hjá ok lǫgsǫgumaðr, ok lýsa lǫglýsing ok handselda sǫk ef svá er, ok lýsa til fjórðungsdóms. Geta skal þess, ef sú er sǫk er hann lýsti fyrra sumar.

Menn eigu at spyrja at þingfesti manna, þeirra er menn vilja sœkja hér á þingi, ok spyrja í dag eða á morgin ef menn vilja dóm ryðja, enda er rétt at spyrja, unz dómar fara út til sóknar. Sá maðr er hann vill vita þingvist annars, hann skal nefna sér vátta, "nefni ek í þat vætti," skal hann kveða, "at ek spyr bœndr alla í heyranda hljóði at lǫgbergi, hverr lǫggrið hafi handsalat n. n. er mik þat undir frétt þeirri, at ek vil vita hverja búa ek skal kveðja til sakar þeirrar er ek hefi hǫfðat á hǫnd honum, spyr ek lǫgspurning." Hann skal nefna vátta at svǫrum. þeim er verða.

Ef maðr gengr við heimilisfangi þess manns er hann spurði at. ok svá þótt engi gangi við. Hann skal enn nefna vátta í þat vætti, at "ek spyr goða alla í heyranda hljóði at lǫgbergi, hverr sér kenni n. n. at þingmanni eða þriðjungsmanni, er mik þat undir frétt þessi, at ek vil vita í hvern fjórðungsdóm ek skal sœkja sǫk á hǫnd honum, spyr ek lǫgspurning." Hann skal nefna vátta at svǫrum þeim er verða. En ef maðr gengr við þingfesti þess manns, er at var spurt, þá á hann at segja í þann dóm sǫk sína, er sá goði er í fjórðungi er í gegn gekk þingfesti hans. Hann á þann goða at kveðja tylftarkviðar, ef sú sǫk er, er tylftarkviðr kemr til, þó er rétt at hann spyri hann sjálfan at griðfangi sínu, ok þingvist sinni, ok verðr þat jafn fullt, sem þá er goði gengr við þingfesti hans. Rétt er at goði gangi við þingfesti hans, meðan eigi eru hlutaðar framsǫgur saka, enda sé eigi áðr kvatt tylftarkviðar, enda er jafnrétt at ganga við þingfesti manns með vátta, þótt eigi sé at lǫgbergi ef hann fiðr hinn sjálfan.

Ef maðr hefir spurt mann heimilisfangs, ok þingvistar í héraði, ok þarf eigi sá spyrja á þingi, þess manns þingvistar er hann spurði vel laust í héraði. Ef maðr hefir stefnt manni fyrir fardaga, þeirri sǫk er tylftarkviðr fylgir, ok hafi hann eigi spurt hann þingvistar í héraði, enda sé stefnt at heimili hans, þá skal hann spyrja þingvistar hans á þingi, um þann fjórðung, er sá átti heimili þá er hann stefndi, ok spyrja goða alla at lǫgbergi, "hverr sér kenndi þann mann fyrir fardaga, at þingmanni eða þriðjungsmanni, er mik þat undir frétt þeirri, at ek vil vita hvern goða ek skal kveðja tylftarkviðar, um sǫk þá er ek hefi stefnt honum, spyr ek lǫgspurning." Hvarvetna þess er maðr spyrr lǫgspurningar annan, eða svá þó at hann spyri fleiri, þá skal maðr nefna sér vátta, at spurningu ok at svǫrunum ok svá þó at øngu sé svarat.

Um sakar þær er menn lýstu fyrra sumar hingat til sóknar, eða stefndu fyrir fardaga svá at þeir vissu eigi heimili, þar skal at því spyrja, hverr sér kenndi þann mann fyrra sumar at þingmanni, nema hann spyrði þá. Þar er eigi er við gengit þingfesti manns. skal sǫkina segja í þann fjórðungsdóm. sem aðilinn er í fjórðunginum. Ef eigi er gengit við heimilisfangi manns þess er búakviðr fylgir sǫkinni, þá skal kveðja til heimilisbúa þess er aðili var frumsakarinnar, ok svá þar er eigi er gengit við þingvist manns, eða heimilisfangi, eða svá ef maðr svarar eigi þar er maðr er sjálfr spurðr, eða svá þó at hann svari lǫgvillu, en þat er lǫgvilla, ef maðr svarar ǫðru en er, eða þegir hann við.

Ef maðr er spurðr þingvistar, ok svarar hann ǫðru en er, ok varðar þat útlegð, enda er rétt at kveðja þann mann tylftarkviðar, er hann lætzk vera í þingi með, enda skal dœma svá, sem á hann sé borinn kviðrinn, ef hinn heldr, hvárts hinn fiðr við, at hann sé eigi þar í þingi, eða létzk hann eigi hafa goðorð. Þar at eins er þǫrf at spyrja í annat sinn at þingfesti manns, ef hann hefir spurt hann fyrir þing, enda komi sá eigi til þings, er hann kvaðsk vera í þingi með, eða í gegn gekk ef hann spurði it fyrra sumar, þá á hann at spyrja, hverr með goðorð þat fari.

Ef menn hafa eigi gengit við þingfesti þess manns er at var spurt fyrr en dómar fari út, eða við heimilisfangi, eða svá ef maðr svarar øngu, þar er hann er spurðr sjálfr, eða svá þótt hann svari lǫgvillu, enda vili hann þat hafa til varnar fyrir sik, en hinn segi í annan dóm sǫkina en koma eigi, eða annarr goði beri tylftarkvið um hann, en sá er í þingi með, eða eigi hafi hans heimilisbúar borit um hann. Ef sá átti til at koma, þá skal sœkjandinn láta bera vætti þat í dóm þann er sǫkin er í sótt, er hann spurði at þingfesti hans, eða at heimilisfangi, enn þau ǫnnur er hann nefndi, at eigi var við gengit, eða svá ef hann hefði nefnt at lǫgvillunni.

Ef maðr spurði at því hvar hann er í þingi, ok veit hann eigi, ok svarar hann svá rétt, at hann svari at "ek em á vist með honum," ok nefna búandann. Ef maðr er spurðr at því hvar hann er í þingi, ok eigu fleiri menn goðorð þat, er hann fylgir en einn, ok svarar hann þó rétt, at hann svari svá, at "ek em í þingi með þeim þeirra sem goðorð hefir," ok nefna þá er hlut eigu í því goðorði.

Ef goði gengr við þingfesti hans, þá er hann er spurðr, en hinn sé eigi í þingi með honum, ok er hann um þat útlagr þrim mǫrkum ok ór goðorðinu, nema hann geti þann kvið, at hann hefði þar verit í þingi, ok væri svá farinn á brott at hann vissi eigi, þá versk hann sǫkinni. Ef goði dylsk við þingfesti þess manns er í þingi er með honum, ok verðr hann útlagr um þat þrim mǫrkum, ok ór goðorði sínu, nema hann geti þann kvið, at hinn hafði svá farit í þing at goðinn vissi eigi.

Lýsa skal til framfærslu ómaga meðan dómar eru úti.

Goðar allir skulu koma til þings fimmta dag viku er tíu vikur eru af sumri áðr sól gangi af þingvelli, en ef þeir koma eigi svá, þá eru þeir útlagir, ok af goðorði sínu nema nauðsynjar beri til, ef þeir koma eigi. Samþingisgoðar eigu at ráða því hverr með goðorð skal fara, ok upp taka þriðjungs manna þess goða er heima sitr.

Þingheyjendr skulu koma enn fimmta dag viku til þings, ok fara til búðar með þeim goða er þeir eru í þingi með, ok skal hverr þeirra hafa tjald um þvera búð. Þá skal hverr þeirra taka þingfararkaup, en gjalda eigi, enda er hverr þeirra þingheyjandi, bæði um sinn mál ok annarra manna. Goðinn er þá skyldr at fá honum búðarrúm; ef hann fær honum eigi, ok varðar þingmanninum eigi við lǫg, at hann fari til annarrar búðar, ok á hann þó at heimta þingfararkaupit.

Nú kemr maðr eigi til ǫndverðs þings, enda komi hann drottinsdaginn fyrra í þingi, ok er sá þó þingheyjandi, bæði um sinn mál ok annarra manna, ok skal hann eigi gjalda þingfararkaup, enda skal hann eigi taka, ok skal hann eigi fara af þingi fyrir þinglausnir, nema lofat sé; ef hann ferr, ok varðar honum fjǫrbaugsgarð. Rétt er at hann taki þingfararkaup ef hann gengr í dóma eða berr kviðu. Rétt er at nefna þá menn í dóm er til þings koma, fyrr en dómar sé nefndir.

Þeir menn allir er sakar hafa at sœkja eða verja, eða menn eru kvaddir þingfarar, at þeir skulu koma drottinsdag inn fyrra í þingi. Ef þeir koma eigi svá, þá eru ónýtar sakar þeirra, ok svá varnir þær er þeir bera fram, enda virðask einskis vætti þau er þeir bera, ef þeir vóru heiman kvaddir. Ef maðr kemr síðarr en drottinsdag inn fyrra í þingi, ok er sá eigi þingheyjandi, hvártki um sinn mál né annarra manna, ok skal hann ríða af þingi þá er hann vill, ok skal hann gjalda þingfararkaup, en eigi taka. Menn skulu svá gjalda þingfararkaup sem þeir eru á sáttir í þriðjungi hverjum við goðann.

Þingheyjendr skulu eigi vera um nótt af þingi eða lengr. Þá eru þeir af þingi, er þeir eru ór þingmarki. Fara eigu menn um daga at leita hrossa sinna, svá at eigi dveli þat gǫgn fyrir mǫnnum, eða dómnefnu fyrir goðum, ef hann vill þá í dóm nefna eða hafa þá í nǫkkurum lǫgskilum með sér. En ef þeir fara ok er þat þings afglǫpun, ok varðar fjǫrbaugsgarð.

Bœndr eru þingheyjendr, ok goðar, ok þeir menn er þingfarar ok gagna eru heiman kvaddir. Ef þingheyjendr fara eigi til búðar með goða þeim er þeir eru í þingi með, ok vill goðinn sœkja þá um ok skal hann stefna honum at lǫgbergi, ok láta varða þriggja marka útlegð, ok stefna þar til dóms. Ef hinn ræðr at hlaupa ór þriðjungi goðans fyrir þat er hann var sóttr, þá varðar honum þriggja marka sekð við goðann, ok skal þeirri sǫk stefna heiman, ok kveðja heimilisbúa fimm á þingi þess manns er sóttr er, hvárt sem hann fœri af því á brott eða eigi.

Vér skulum fara til lǫgbergs á morgin, ok fœra dóma út til ryðningar svá it síðarsta at sól sé á Gjáhamri enum vestra, ór lǫgsǫgumanns rúmi til at sjá á lǫgbergi. Lǫgsǫgumaðr skal fyrstr út ganga, ef hann hefir heilindi til; þá eigu goðar at ganga með dómendr sína, ef þeim er meinalaust, ella skal hverr þeirra geta mann fyrir sik; þá skal goði setja niðr dómanda sinn, ok skal hvers þeirra forráð jafn rétt er þá er til tekinn. Lǫgsǫgumaðr skal ráða ok at kveða hvar hvergi dómr skal sitja, ok skal lǫgsǫgumaðr láta hringja til dóma útfærslu, þeim er rétt sakar at sœkja ok verja, er hér eru komnir drottinsdag inn fyrra í þingi, en øngum þeim er síðarr kemr, nema þeir atburðir verði, at sakar gerðisk svá síðarliga eða upp kvæmi, at þeir mætti eigi komask fyrr til þings en eptir drottinsdaginn, ok verða þeir menn þó saka sœkjendr ok þingheyjendr um þau mál ǫll er þeir hǫfðu með at fara, ef þeir kómu svá snemma, at ganga mætti fyrr til kveðja en dómar færi út; þeir eigu eigi dóma at ryðja um sinn mál.