Bókastaðir

Prestar eigu at taka sér lǫgheimili at fardǫgum, enda er þeim rétt at þeir taki síðarr, allt til lǫgleiðar þeirrar er verðr drottinsdaginn er þváttdaginn næsta áðr lifa átta vikur sumars. Prestr sá er þing hefir á at segja til lǫgheimilis síns á leið. Ef hann segir eigi til lǫgheimilis síns á leið, ok er hann skyldr at segja heimilisbúum sínum fimm til. Ef hann segir eigi til, eða tekr hann sér eigi lǫgheimili at átta vikum sumars, ok verðr hann útlagr um þat þrim mǫrkum, enda er rétt at stefna honum at þess búanda er hinn vill er sœkir, þeirra er hann hefir kirkju haft í þingum þau misseri. Sá á sǫk er vill.

Prestar eiga at selja tíðir sínar ok meta eigi dýrra en at tólf mǫrkum alþinga á milli. Sex merkr skal hann taka sex alna aura, en aðrar sex slíkar sem þar ganga á skulda móti, því sem þar eigu héraðsmenn er prestr hefir sér fengit vistar með. Þat fé skal presti gjalda í vǫru eða búfé eða lǫgaurum ǫllum. Ef prestr metr dýrra tíðir sínar en at lǫgum eða selr, ok verðr hann sekr um þat þrim mǫrkum, enda erat hinn skyldr at gjalda honum meira en lǫgkaup, þótt hann hafi dýrra keypt. Þar er land er svá illt yfirfarar eða til farar, ok á biskup at auka fétǫku prests ef hann vill, þótt þat sé meira en lǫgkaup.

Prestr á eigi at syngva fleiri messur en tvær. Prestr á øngva at syngva náttmessu nema jólanótt ena fyrstu. Útlagr er hann ef hann gerir eigi svá, enda skal eigi kaupa þá messu at honum.

Prestar eigu at vera hlýðnir biskupi ok sýna honum bœkr sínar ok messufǫt. Sá prestr skal syngva messu er biskup vill, en sá eigi er hann bannar þá þjónustu. Prestar skulu eigi fara með sundrgerðir þær er biskup bannar, ok láta af hǫggva kampa sína ok skegg, ok láta gera krúnu sína um sinn á mánaði, ok hlýða biskupi at ǫllu. Ef prestr vill eigi hafa þat er biskup býðr, ok verðr hann sekr um þat þrim mǫrkum, ok á biskup sǫk þá. Ok skal sǫk þá sœkja at prestadómi á alþingi, ok nefna presta tólf í dóm þann, ok segja þar sǫk sína fram á hendr honum, ok skal biskup bera sjálfr kvið um þat mál ok prestar tveir með honum, ok skal eiðlaust sœkja þá sǫk. Ef prestr verðr sannr at sǫk, ok á dómr at dœma á hǫnd honum þrjár merkr at gjalda biskupi miðvikudag í mitt þing á þingi í búandakirkjugarði annat sumarit eptir. Ef eigi kemr fé fram, ok skal sœkja sem annat dómrof.

Ef prestar koma út hingat til lands, þeir er fyrr hafa út hér verit, ok biskup lofaði þeim at veita tíðir, ok er mǫnnum rétt at kaupa tíðir at þeim, lengr er þeir hafa sýnt biskupi bœkr sínar ok messufǫt eða þeim presti er biskup býðr um. Ef útlendir prestar koma út hingat, þeir er eigi hafa hér fyrr verit, ok skal eigi tíðir at þeim kaupa, ok eigi skulu þeir skíra bǫrn, nema svá sé sjúkt at ólærðir menn ætti at skíra. Heldr skulu þeir skíra en ólærðir menn, ef eigi náir ǫðrum presti. Þá er rétt at kaupa tíðir at þeim, ef þeir hafa rit ok innsigli biskups ok vitni tveggja manna þeirra er hjá vóru vígslu hans, ok segja orð biskups þau, at rétt sé mǫnnum at þiggja alla þjónustu at honum.

Ef biskupar koma út hingat til lands eða prestar, þeir er eigi eru lærðir á latínutungu, hvárts þeir eru hermskir eða grískir, ok er mǫnnum rétt at hlýða tíðum hans ef menn vilja. Eigi skal kaupa tíðir at þeim ok øngva þjónustu at þeim þiggja. Ef maðr lætr þann biskup vígja kirkju eða biskupa bǫrn er eigi eru latínu lærðir, ok verðr hann sekr um þat þrim mǫrkum við þenna biskup er hér er áðr, enda skal sjá taka vígslukaupit. Svá skal kirkjur vígja ok biskupa bǫrn sem ekki sé áðr at gǫrt, þótt þeir hafi yfir sungit er eigi eru á latínutungu lærðir.

Menn skulu trúa á einn guð ok á helga menn hans, ok blóta eigi heiðnar vættir. Þá blótar hann heiðnar vættir, ef hann signir fé sitt ǫðrum en guði eða helgum mǫnnum hans. Ef maðr blótar heiðnar vættir, ok varðar þat fjǫrbaugsgarð.

Ef maðr ferr með galdra eða gǫrningar eða fjǫlkynngi, þá ferr hann með fjǫlkynngi ef hann kveðr þat eða kennir eða lætr kveða at sér eða at fé sínu, þat varðar honum fjǫrbaugsgarð, ok skal honum heiman stefna ok sœkja við tylftarkvið. Ef maðr ferr með fordæðuskap, þat varðar skóggang. Þat eru fordæðuskapir, ef maðr gerir í orðum sínum eða fjǫlkynngi sótt eða bana fé eða mǫnnum. Þat skal sœkja við tylftarkvið.

Menn skulu eigi fara með steina eða magna þá til þess at binda á menn eða á fé manna. Ef menn trúa á steina til heilindis sér eða fé, ok varðar fjǫrbaugsgarð. Skalat maðr eiga fé óborit. Ef maðr á fé óborit ok lætr ómerkt ganga, til þess at hann trúir á þat heldr en á annat fé, eða ferr með hindrvitni nǫkkurs kyns, ok varðar honum fjǫrbaugsgarð.

Ef maðr gengr berserksgang, ok varðar honum þat fjǫrbaugsgarð, ok svá varðar kǫrlum þeim er hjá eru staddir, nema þeir hefti hann at. Þá varðar øngum þeirra, ef þeir vinna heftan hann at. En ef optar kemr at, varðar fjǫrbaugsgarð.

Vér skulum halda drottins dag inn sjaunda hvern, svá at þá skal ekki vinna nema þat er nú mun ek telja.

Menn eigu at reka búfé sitt heim ok heiman, ok eigu konur at heimta nyt af því ok bera heim, hvárt sem skal at menn beri heim eða ferja á skipi eða á hrossi, ef vǫtn ganga á millum bœjar ok stǫðuls, ok eigu konur at gera til nyt þá.

Þat er mælt, ef eldr kemr í hús manns eða í andvirki hvertki sem er, eða ganga vǫtn at eða skriður eða of viðri, á hverja lund er þeir hlutir vilja meiða fé manns, ok skal hann svá bjarga allri bjǫrg við skaða sem þá at rúmhelgt sé. Ef fé manns verðr sjúkt í haga úti, ok er honum rétt at reiða heim, ef þat hefir þá heldr líf, enda er honum rétt af at láta þat fé ok gera til sem þá at rúmhelgt væri.

Maðr á at fara fǫrum sínum drottins dag, ok á hverr þeirra at hafa hálfa vætt sinna fata, ok á engi þeirra ǫðrum at veita, þótt annarr hafi meiri fǫt en annarr minni. Þeim er rétt at bera á sjálfum sér eða fara á skipi eða bera á hrossi. Maðr á ok at fara með gǫngumannafǫt drottins dag, þótt þat vegi meira en hálfa vætt. Maðr á ok at fara með þingfǫt sín ok með mat, þótt meira vegi en hálfa vætt, þat er hann skal á alþingi hafa. Rétt er at hafa hálfa vætt varnings um fram ef hann vill. Ef maðr hefir meiri klyfjar, enda kemr hann þváttdag, ok er búandi skyldr at ala þá um helgina. Svá skulu þeir til skipa at maðr hafi at varðveita klyfjahross eitt, eða tveir menn þrjú, ef svá gegnir heldr.

Búandi er skyldr at ala þingmenn jafnmarga hjúm, þá er fyrstir koma ok fara til ǫndverðs þings ok at þinglausnum af þingi. Útlagr er búandi ef hann synjar, þrim mǫrkum, ok á sá sǫk er vistar er synjat, ok er rétt þá at stefna þegar ok kveðja búa fimm á þingi.

Manni er rétt at fara, þótt drottins dagr sé, til sels með byttur eða með sleða eða með andvirki sitt, þótt þat vegi meira en hálfa vætt, hvertki er er, þess er hann þarf í gegn at hafa skrúði því er hann vill ór selinu fœra eptir helgina. Manni er rétt at fara, þótt drottins dagr sé, á rekastrandir eða í skóga, ef hann á, með andvirki sitt, þat er hann þarf í gegn at hafa viði eða kolum, þeim sem hann vill heim fœra eptir helgina. Svá skulu þeir til ætla at þeir hafi eigi fleiri hross en maðr hafi eitt í togi. Eigi varðar at hestar renni eptir lausir.

Fǫt er rétt at þurrka úti, þótt drottins dagr sé, eða vǫru, ef menn eru nauðstaddir at. Ber er ok rétt at lesa ok heim at hafa, eigi meira en menn hafi í hǫndum sér.

Þar er maðr fœrir bú sitt í fardǫgum drottins dag, þá er honum rétt at reka málnytu sína til þess bœjar er hann skal búa á þau misseri. Eigi skal þá ferja yfir vǫtn eða reiða. Ef maðr fiðr sauð í rétt um haust, ok er honum rétt at fara heim með, hvárts hann vill at reiða eða fara annan veg með. Ef maðr kaupir geldfé á haust, ok er honum rétt at reka heim ok með fara, þótt drottins dagr sé. Hann skal eigi ferja um vǫtn eða reiða.

Ef menn koma af hafi, ok eru menn svá staddir at mǫnnum sé háski eða fé þeirra, eða þótt menn fœri farma hér fyrir land fram, ok er rétt at hrjóða skip ok bera farm af, þótt drottins dagr sé, ef þeim þykkir fé eða skip í háska nǫkkurum. Hverr maðr þeirra er þar var skal hafa gefit á sjau nóttum enum næstum, frá því er þeir ruddu skipit, ǫln vaðmáls eða ullar reyfi, þeirra er sex geri hespu, gefa þeim mǫnnum er svá lítit fé eigu at eigi gjalda þingfararkaup. Sekr er maðr um þrim mǫrkum, ef hann gefr eigi. Sá á sǫk er vill.

Maðr á ok at fiskja drottins dag eða messudag, eða veiða annat ef hann vill. Hann skal hafa messu um morgininn áðr ok láta eigi veiðina standa fyrir tíðasókninni. Ef hann hagar annan veg, ok verðr hann útlagr um þat þrim mǫrkum.

Ef maðr finnr rekatré af skipi, ok er honum rétt upp at leggja. Ef tré er meira en hann megi upp leggja, ok skal hann eigi hǫggva í sundr. Rétt er honum at flytja at landi ok gefa af inn fimmta hlut. Ef maðr fiðr rekatré á fjǫru sinni, ok á hann upp at velta, þótt drottins dagr sé, ór flæðarmáli. Ef hann má eigi upp koma, ok á hann þá at marka tré. Eigi skal hann í sundr hǫggva. Hann eignask, hvergi er á land kemr, ef hann hefir lǫgmark á lagt.

Þat er mælt um drottinsdaga veiði alla ok messudaga veiði, þar skal gefa af inn fimmta hlut ok hafa gefit á sjau nóttum enum næstum frá því er veitt er. Þat skal gefa innan hrepps mǫnnum þeim er eigi gegna þingfararkaupi. Ef maðr gefr eigi svá, ok verðr hann sekr um þat þrim mǫrkum. Sá á sǫk er vill.

Ef maðr ferr fǫr sinni drottins dag, ok kemr hann at þar er lǫghlið er aptr bœtt, ok á hann at brjóta upp, þótt heilagt sé. Hinn er útlagr er hlið bœtti.

Vér skulum halda laugardag inn sjaunda hvern nón helgan, sá er næst drottinsdegi fyrir; þá skal ekki vinna upp frá eykt, nema þat er nú mun ek telja. Þat á at vinna allt er drottinsdag á at vinna. Þá er eykt, er útsuðrs ætt er deild í þriðjunga, ok hefir sólin gengna tvá hluti, en ein ógengin. Ef menn láta fé af þváttdag, ok skal borit af skinni fyrir eykt; þá eigu menn at saxa um aptaninn ok skera mǫr ok gera mat til, þann er um helgina þarf at hafa, þótt svá sé til ætlat at nǫkkut gangi af, ok varðar þat eigi við lǫg.

Ef menn vinna á eykt þváttdag, ok verða þeir útlagir þrim mǫrkum, ok skal búanda fyrst sœkja ef hann hefir í verki verit. Ef griðmenn hafa í verki verit ok skuldarmenn eða þrælar, ok á frelsinga fyrst at sœkja. Ef þeir hafa unnit á eykt, ok verða þeir sóttir um, ok verjask þeir máli ef þeir geta þann kvið at eigi sæi sól, ok þeir myndi skemr vinna ef sól sæi. Þat er ok bjargkviðr ef þat berr at atfærsla þeirra væri svá lítil at þeir þyrði eigi heim at ganga fyrir ofríki búandans, ok verðr búandi þar útlagr en eigi þeir.

Ef maðr berr klyfjar þváttdag, ok vill hann heim þreyta, ok á hann at bera til þess unz sól er skafthá. Ef hann má eigi heim þreyta, ok skal hann tekit hafa sér gisting áðr sól er í vestri, ok ofan lagðar klyfjar. Útlagr er búandi ef hann synjar vistar. Hinn skal bera klyfjar til ins næsta bœjar áleiðis ok biðja sér vistar. Útlagr er búandi ef hann synjar. Hinn skal fara til ins þriðja bœjar ok leggja ofan klyfjar þar, ok biðja sér vistar ok fata hirzlu. Ef búandi synjar honum vistar, ok verðr hann útlagr um þat, enda ábyrgisk hann klyfjarnar þótt hinn láti eptir liggja þar í túni er átti. Bera á maðr klyfjar af fjalli, ef honum hefir seinna farizk en hann ætlaði, þótt dœgr sé lǫgheilǫg.

Brúðmenn eigu at bera klyfjar laugardag, unz sól er skapthá. Búandi er skyldr at ala þá með fimm mann, ef brúðgumi er í fǫr eða brúðr, en með þrjá mann elligar. Útlagr er búandi ef hann synjar þeim vistar. Farmenn eigu at bera klyfjar laugardag, unz sól er skapthá. Búandi er skyldr at ala þá með fimm mann, ef stýrimaðr er í fǫr, ella með þrjá mann. Útlagr er búandi þrim mǫrkum ef hann synjar þeim vistar, ok eigu þeir sǫk er vistar er synjat, ok skal stefna heiman ok kveðja til búa fimm á þingi. Þeir búendr eru við manna eldi skyldir er gegna eiga þingfararkaupi, en eigi þeir er minna fé eigu.

Þeim manni er rétt, er með goðorð ferr til várþings, þótt meir sé en eykt, at bera klyfjar eða fara á skipi, ok svá þingheyjǫndum ǫllum þeim er til ǫndverðs þings fara. Fǫt sín ok tjǫld ok mat eigu þeir at hafa. Hafa á maðr hálfa vætt varnings um fram ef hann vill. Búandi er skyldr at ala þá menn um nótt er til várþings fara, ok ala hálfu færri en hjú, þá er þingheyjendr koma. Goði skal eigi síðarr koma til várþings en hann hafi tjaldat búð sína laugardag fyrr en sól sé skafthá, ok er búinn at ganga til þinghelgi. Útlagr er hann ef hann vinnr lengr. Þá er skapthá sól, ef maðr stendr í fjǫru þar er mœtisk sjór ok land at hálffǫllnum sæ, ok mætti hann sjá í haf út þá er sól gengr at vatni, enda sýnisk honum svá, ef spjót væri sett undir sólna, þat er maðr mætti taka hendi til fals, at oddrinn tæki undir sólna, en spjótsskapts halinn á sjó niðr, ef í heiði mætti sjá.

Ef maðr vinnr drottinsdag eða laugardag eptir eykt eða lǫghelgan dag fleira en nú er til talit, ok verðr hann útlagr um þat þrim mǫrkum, ok á sá sǫk er vill. Sǫk þeirri skal stefna heiman ok kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess manns er sóttr er.

Svá skal nóttina halda fyrir lǫghelgan dag sem daginn eptir. Ef rúmheilagt er eptir helgan dag, ok er honum rétt at fara til sýslu sinnar enn efra hlut nætr.