Bókastaðir

Þat er upphaf laga várra, at allir menn skulu kristnir vera á landi hér, ok trúa á einn guð fǫður ok son ok helgan anda.

Barn hvert skal fœra til skírnar er alit er svá sem fyrst má með hverrigri skepnu sem er. Ef skaporfone barns er í hjá, ok skal hann barn fœra til skírnar, ok sá maðr er hann biðr til. Ef eigi er skaporfone barns í hjá, ok skal búandi sá er vist veitir konu þeirri er léttari er orðin fœra barn til skírnar ok sá maðr er hann biðr til. Ef hvárgi þeirra er í hjá, ok skulu þeir menn fœra barn til skírnar er þar eru lǫgfastir innan hús. Ef eigi eru þeir til, eða hafa þeir eigi lið til, ok skulu þá þeir er næstir eru fœra eða veita lið. Ef sá maðr hefir eigi sýslu á at fœra barn til skírnar er skyldr er til, eða sá synjar er beðinn er til fararinnar ok varðar fjǫrbaugsgarð ok á sá sǫk er vill; svá varðar hvárumtveggja þeirra ok skal sǫk þeirri stefna heiman ok kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess manns er sóttr er.

Búandi er skyldr at ala þá menn er barn fœra til skírnar þrjá menn fulltíða ok barn enn fjórða mann ok hross eða eyk ef þeim fylgir. Ef hann á fé minna en hann eigi þingfararkaupi at gegna ok á hann at veita þeim húsrúm ok selja þeim mat ok hey, svá sem búar virða. Gjaldit skal á fjórtán nóttum matar verð ok heys. Ef búandi synjar þeim vistar eða þess beina er til er mæltr ok verðr hann útlagr þrim mǫrkum, ok á sá sǫk er vistar er synjat. Stefna skal því máli heiman ok kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttr er.

Þeir menn er barn fœra til skírnar skulu fara til lǫgheimilis prests, nema þeir finni hann fyrr, ok biðja at hann skíri barn. Ef hann varnar þess, ok varðar þat fjǫrbaugsgarð ok eigu þeir sǫk er barn fœrðu til skírnar, ok skal stefna heiman ok kveðja til [níu heimilisbúa á þingi. Ef þeir hitta prestinn á fǫrnum vegi, ok lætr hann] rétt skírn uppi at hann láti at [lǫgheimili] sínu, ef hann hefir eigi lengr verit heiman en dagstund. Ef prestr hefir um nótt verit heiman eða lengr ok hitta menn hann á fǫrnum vegi ok biðja hann skíra barn ok lætr hann rétt skírn uppi at hann láti at kirkjubœ enum næsta, ef barn er eigi sjúkt. Ef sótt er á barni, ok skal þar skíra er vatni nær fyrst.

Prestr skal eigi svá fara heiman um nótt eða lengr at hann hafi eigi þá reiðu alla með sér er hann megi barn skíra. Ef hann hefir eigi ok verðr hann sekr um þat þrim mǫrkum, ef hann kemr í øngva raun um þat. En ef hann kemr í raun um þat mál ok stendr þat fyrir skírninni at hann hefir eigi reiðu til ok varðar honum þat fjǫrbaugsgarð ok eigu þeir sǫkina er barnit fœrðu til skírnar ok skal heiman stefna ok kveðja til níu heimilisbúa á þingi.

Þat er mælt ef barn elsk í úteyjum ef erfingi er í hjá barns þess ok er hann skyldr at fœra til skírnar barn ok búðarnautar hans ok þeir menn allir er á meginlandi eru skyldir at fœra barn til skírnar. Sá er skyldr at ljá skips er beðinn er ok fara skal ok hverr er beiddr er svá sem fyrst má fyrir veðrs sakir. Búandi er skyldr at ala þá menn fimm er útan eru komnir ok barn enn sétta mann; þeir skulu ferja þá menn aptr er barn fœrðu til skírnar er útan fóru.

Ef kona verðr léttari á fǫrnum vegi, ok eru fǫrunautar hennar skyldir at fœra barn til skírnar, eða þeir er fyrst eru til beðnir. Ef sá maðr fœrir eigi barn til skírnar er skyldr er til eða synjar honum farar eða skips eða eykjar at nauðsynjalausu ok varðar fjǫrbaugsgarð ok skal sǫkum þeim heiman stefna ok kveðja heimilisbúa níu á þingi þess manns er sóttr er.

Ef barn er svá sjúkt at við bana er hætt ok náir eigi prests fundi, ok [á ólærðr maðr þá at skíra barnit, ef þat er at] búanda húsi, ok skal tak [á vatn í keraldi]. Ef barn verðr sjúkt á fǫrn [um vegi, ok skal skíra] þar er vatni nær næst eða sjá, ef eigi náir vatni. Hann skal svá mæla, "ek vígi þik vatn í nafni fǫður," ok gera kross á vatninu með hendi sinni enni hœgri, "ok sonar," ok gera annan kross á vatninu, "ok anda heilags," ok gera inn þriðja kross á vatninu. Í kross skal bregða þumalfingrinum við orðit hvert þeirra þriggja. Hann skal gefa nafn barninu sem þat skal heita, ok svá mæla, "ek skíri þik," skal hann kveða, ok nefna barnit, "í nafni fǫður," ok drepa í vatnit barninu, "ok sonar," ok drepa í í annat sinn, "ok anda heilags," ok drepa því í enu þriðja sinni, svá at þá verði alvátt. Þó er rétt at um sinn sé í drepit, eða hellt vatni á eða ausit, ef eigi verðr ráðrúm at ǫðru. Nú náir eigi vatninu eða sjó, getr snjó, hann skal gera krossa á snjónum ok kveða slík orð yfir sem hann skyldi á vatninu. Hann skal drepa barninu í snæinn ok láta fylgja þau orð ǫll sem þá at hann drepi því í vatnit. Hann skal bræða snæinn með hǫndum sér ok riða á, svá at þat verði alvátt. Eigi skal hann svá drepa barni í snæinn at þat sæki kuldi, svá at því sé við bana hætt, heldr skal hann riða snjónum á með hǫndum sér.

Karlmaðr á skírn at veita barninu, en ef hann kann eigi orð til eða atferli, ok er rétt at kona kenni honum. Því at eins skal faðir barns veita skírn barni ef eigi eru aðrir menn til. En ef faðir skírir sjálfr barn sitt sjúkt, ok skal hann skilja sæng við konu sína. Ef hann skilr eigi sæng við hana ok varðar honum fjǫrbaugsgarð. Svá skal fara um kvánfang hans sem biskup lofar.

Sá maðr er barn hefir skírt skal fara til fundar við prest, ok kveða orð þau fyrir honum sem hann hafði í barnskírn, ok segja til atferla hver fylgt hafa. Nú þykkir presti eigi rétt at skírn farit, hvárt sem skorta orð eða atferli, þá varðar fjǫrbaugsgarð kǫrlum ok konum tólf vetra gǫmlum. Ef presti þykkir rétt sú skírn, ok andask barn, ok skal þat grafa at kirkju, ok syngva líksǫng yfir. En ef barn lifnar, þá skal prestr veita því alla reiðu þá er upp er frá því er í vatn er drepit. Eigi skal skíra barn í annat sinn, ef fyrr var rétt at skírn farit. Ef þat hefir skírt verit í nafni fǫður ok sonar ok anda heilags, þá skal eigi skíra í annat sinn, þótt eigi sé vatn vígt eða einu sinni í drepit. Ef presti þykkir eigi áðr með fullu rétt at skírn farit, hvárt sem skorta orð eða ǫnnur atferli, ok andask barnit, ok skal þat eigi grafa at kirkju; en ef barn lifnar, ok skal prestr veita því fulla skírn sem áðr hafi ekki verit yfir sungit.

Ef barn andask prímsignt ok hefir eigi verit skírt, ok skal þat grafa við kirkjugarð út, þar er mœtisk vígð mold ok óvígð, ok syngva eigi líksǫng yfir.

Ef barn elsk svá nær páskum eða hvítadǫgum, ok vill maðr fresta skírn til laugardags fyrir páska eða hvítadaga, ok verðr honum þat rétt ef barn er eigi sjúkt; skíra skal þegar láta ef sjúkt er. Ef hann vill þváttdags at skírn bíða, ok skal maðr fara til fundar við prest, ok skal prestr ráða hvárt hann vill skíra barn fyrr eða vill hann bíða þváttdags at.

Karlmanni hverjum er skylt fulltíða at kunna orð þau at skíra barn ok þau atferli er þar fylgja; ef hann kann eigi fyrir óræktar sakar, ok varðar honum fjǫrbaugsgarð, ok á biskup at ráða fyrir sǫk þeirri. Manni hverjum er hyggjandi hefir til, karlmanni ok konu, er skylt at kunna pater noster ok credo indominvm. Ef hann vill eigi kunna, ok hafi hann vit til, ok varðar honum þat fjǫrbaugsgarð, ok á biskup at ráða fyrir sǫk þeirri hverr sækja skal.

Lík hvert skal til kirkju fœra þat er at kirkju á lagt svá sem menn verða búnir fyrst til. Ef arflokamaðr er hjá ens andaða, ok á hann at fœra lík til kirkju, ok sá maðr er hann biðr til. Ef eigi er erfingi hjá, eða hann er eigi fulltíði, ok skal búandi sá fœra til kirkju er vist veitti enum andaða síðarst. Ef hvárgi er hjá, erfingi né búandi, ok skulu þeir lǫgfastir menn þá fœra lík til kirkju er þar eru næstir, ok taka af fé því er inn andaði átti lérept eða váðmál ok búa um lík; ef sá átti eigi fé til, ok er hinn skyldr at fá til at búa um lík er til kirkju fœrir.

Lǫghelga daga alla er mǫnnum rétt at búa um lík ok gera kistu at, ok með at fara ok grafa, nema tvá á tólf mánuðum: páskadag inn fyrsta ok jóladag enn fyrsta. Með á at fara fǫstudag enn langa en eigi á jǫrð at opna til þess at grafa niðr lík.

Til þeirrar kirkju skal lík fœra er biskup lofar grǫft at. Búandi er skyldr at ala þann mann er lík fœrir til kirkju með fimmta mann, ok hross eða eyk, ef þeim fylgir. Ef hann synjar þeim, ok er hann þá útlagr þrim mǫrkum, ok á sá sǫk er vistar er synjat. Stefna skal heiman ok kveðja til búa fimm á þingi.

Sá maðr er kirkju varðveitir á grǫpt uppi at láta, ok skal þar grafa sem hann ræðr, ok prestr sá er þar er.

Lík skal eigi bera í kirkju bert eða blóðugt. Eigi skal þess manns lík í kirkju bera er eigi átti kirkjugengt meðan hann lifði. Ef maðr berr þess manns lík í kirkju er frá er skildr, ok skal hann bœta lǫstinn kirkjunni tólf aurum; ef vill eigi gjalda þat fé, ok verðr hann útlagr um þat þrim mǫrkum, ok á þó at inna kirkjunni sitt fé.

Lík skal ekki grafa áðr kólnat er. Ef maðr grefr lík áðr kalt er, ok verðr hann sekr um þat þrim mǫrkum, ok á sá sǫk er vill. Ef menn hrapa svá grefti at kviðr berr þat at ǫnd væri í brjósti manni þá er hann var niðr grafinn, ok verðr þat at morði þá. Leg skulu ǫll vera jafn dýr, hvárt sem eru nær kirkju eða firr í kirkjugarði. Tólf álnum skal kaupa leg undir mann, nema barn sé tannlaust; þar skal kaupa hálfu ódýrra. Sex alnar skal prestr hafa fyrir líksǫng. Sá skal gjalda legkaup ok líksǫngskaup er lík fœrir til kirkju. Hann skal þar gjalda, á kirkjubœ þeim er lík var grafit, enn fimmta dag viku þá er fjórar vikur eru af sumri, þar í túni fyrir karldyrum.

Sá maðr er kirkju varðveitir ok prestr, á hvárr þeirra at nefna vátta at um sitt fé ef eigi kømr fram, ok er rétt þar at stefna um ok telja hinn sekjan þrim mǫrkum um haldit. Hinn svarar réttu fyrir sik, þá er hann fœrði lík til kirkju, ef hann bauð þeim at handsala þat fé, ef þeir áttu gjalddaga saman, ok eindaga þar ok skulu þeir taka þau handsǫl. Sá er lík fœrði til kirkju, þá á at hafa af fé ins andaða sína aura, eða heimta at erfingjum, ef hittisk var eigi til. Ef hvárgi átti til inn andaði eða erfingi hans, ok tekrat þar fé er eigi er til, þá skal veita leg ok líksǫng. Nú vinnr til sums en eigi til alls: til þess skal fyrst hafa fé at búa um lík, ok þá at kaupa líksǫng; legkaup skal síðarst vinna.

Ef gǫngumaðr andask inni at manns, ok skal búandi fœra lík hans til kirkju. Ef sá maðr hafði fé á sér enn andaði, ok skal þar taka af til þurftar honum. Ef hann hafði þar meira fé eða átti í ǫðrum stǫðum, ok á búandi at taka þat fé sá er honum veitti vist er hann andaðisk, nema honum væri tekin vist at lǫgfardǫgum sú er honum væri vert við, ok gengi hann at sínu ráði á brott en eigi frænda; ok á búandi at taka þat fé er sá maðr hafði þangat haft er þar andaðisk, ok eigi meira. Þat fé eigu frændr ins andaða er hann hafði átt í ǫðrum stǫðum.

Ef lík er fœrt ór þingum prests, þá er hann skyldr at fylgja því til grafar, ef honum eru áðr orð gǫr, enda sé þat innan hrepps, ok skal hann þá hafa líksǫngskaup, ok svá ef honum eru eigi orð gǫr þótt hann fari hvergi. Eigi er prestr skyldr at fylgja líki ór hrepp, ef þar er nǫkkur graftarkirkja. En ef hann vill eigi fylgja sem nú var tínt, þá á sá líksǫngskaup er yfir syngr. Ef prestr er svá farinn ór þingum sínum at hann hefir engi fengit í stað sinn, þá á hann eigi at hafa líksǫngskaup, þótt menn andask þar.

Ef maðr andask í úteyjum, ok eru þeir menn skyldir at fœra lík til kirkju er á meginlandi ætti til at fœra, eða búðarnautar, ef hann andask í fiskiskála. Sá á skips at ljá er beðinn er, ef til á. Ef maðr varnar skips eða farar sá er bœndr er, ok verðr hann útlagr um þat þrim mǫrkum. Ef maðr andask á þingum eða leiðum ok skulu búðarnautar hans fœra lík til kirkju. Ef maðr andask á þingvelli eða leiðarvelli eptir er menn eru á brott farnir, ok á sá maðr lík hans til kirkju at fœra er næst býr, þeirra manna er tvá húskarla á ok um sjálfum sér. Ef maðr andask á þingvelli eptir er menn eru á brott farnir af þingi, ok skal búandi sá fœra lík til kirkju er hér býr á þingvelli. Ef maðr andask í farmanna búðum ok skulu búðarnautar fœra lík til kirkju. Ef maðr andask á fǫrnum vegi, ok skulu fǫrunautar hans fœra lík til kirkju. Ef sjór eða vatn kastar líkami á land, ok skal landeigandi fœra lík þau til kirkju. Ef fé rekr á land með líkum, ok skal þar taka af til þurfta þeim. Ef meira fé er ok á landeigandi at halda því til dóms.

Ef finnsk lík gǫngumanns í haga úti, ok skal landeigandi fœra lík hans til kirkju, ok eignask fé þat er hinn hafði á sér. Ef hann átti meira fé inn andaði, ok eigu frændr hans at taka þat fé. Ef lík finnsk í landi manns eða í úthýsum, ok á landeigandi at fœra þat til kirkju, ok varðveita fé, ef hinn hafði á sér, til handa frændum. Ef lík finnsk á fjǫllum þeim er vatnfǫll deila merki, ok skal sá maðr fœra lík til kirkju er næst býr vǫtnum þeim í héraði er næst sprettr upp líkinu á fjallinu, enda eigi hann tvá húskarla ok um sjálfum sér. Þangat skal til héraðs fœra sem vǫtn falla. Ef lík finnsk í afréttum eða í almenningum, ok á sá lík þat at fœra til kirkju er næst býr, þeirra manna er á tvá húskarla ok um sjálfum sér.

Ef maðr fœrir eigi lík þat til kirkju er hann er skyldr til at lǫgum at fœra, ok verðr hann útlagr um þat þrim mǫrkum, ok á sá sǫk er vill, ok skal stefna heiman ok kveðja til heimilisbúa fimm á þingi þess er sóttr er. Ef maðr er sóttr um þat at hann fœrði eigi lík til kirkju, ok versk hann máli ef hann getr þann kvið at hann hygði at sá maðr ætti eigi kirkju lagt, ok fellr þá útlegð niðr við hann. En dómr á at dœma á hendr honum at hafa tilfœrt á fjórtán nóttum enum næstum eptir vápnatak. Ef maðr fœrir lík þat til kirkju er eigi átti at kirkju lagt, ok varðar þat fjǫrbaugsgarð, nema hann geti þann kvið at hann hygði at sá maðr ætti kirkju lagt, ok skal hann frá hafa fœrt á fjórtán nóttum enum næstum eptir þinglausn, ok bœta lǫstinn kirkjunni tólf aurum.

Fjǫgur eru lík þau er eigi skal at kirkju grafa. Þat er lík eitt, ef maðr andask óskírðr. Annat er skógarmanns lík, þess er óœll er ok óferjandi; þat skal ok eigi at kirkju grafa, nema biskup sá lofi er yfir fjórðungi þeim er. En ef biskup lofar, ok skal þá til kirkju fœra.

Þat er lík it þriðja er eigi skal at kirkju grafa, ef maðr vinnr á sér verk þau er honum verða at bana, svá at hann vildi unnit hafa, nema hann fái iðrun síðan ok gangi til skriptar við prest, ok skal þá grafa hann at kirkju. Þótt eigi nái prest fundi ok segi hann ólærðum manni til at hann iðrask, ok svá þótt hann megi eigi mæla, ok geri hann þær jartegnir at menn finni at hann iðrisk í huginum, þótt hann komi eigi tungunni til, ok skal þó grafa hann at kirkju.

Þat er lík it fjórða er eigi skal at kirkju grafa ef biskup vill bannat hafa at grafa at kirkju. Þat lík er eigi á at kirkju lagt, þat skal þar grafa er firr sé túngarði manns en í ǫrskotshelgi við, ok hvártki sé akr né eng, ok eigi falli vǫtn af til bólstaða, ok syngva eigi líksǫng yfir.

Kirkja hver skal standa í sama stað sem vígð er, ef þat má fyrir skriðum eða vatnagangi eða eldsgangi eða ofviðri, eða héruð eyði at ór af dǫlum eða útstrǫndum. Þat er rétt at fœra kirkju ef þeir atburðir verða. Þat er rétt at fœra kirkju ef biskup lofar.

Ef kirkja er upp tekin mánaði fyrir vetr eða lestisk hon svá at hon er ónýt, ok skulu lík ok bein fœrð á brott þaðan fyrir vetrnætr enar næstu. Til þeirrar kirkju skal fœra lík ok bein sem biskup lofar grǫft at. Þar er maðr vill bein fœra, ok skal landeigandi kveðja til búa níu ok húskarla þeirra, svá sem til skips dráttar, at fœra bein. Þeir skulu hafa með sér pala ok rekur. Hann skal sjálfr fá húðir til at bera bein í ok eyki at fœra. Þá búa skal hann kveðja er næstir eru stað þeim er bein skal upp grafa, ok hafa kvatt sjau nóttum fyrr en til þarf at koma, eða meira mæli. Þeir skulu koma til í miðjan morgin. Búandi skal fara ok húskarlar þeir er heilindi hafa til, allir nema smalamaðr. Þeir skulu hefja grǫft upp í kirkjugarði útanverðum ok leita svá beina sem þeir myndi fjár ef ván væri í garðinum. Prestr er skyldr at fara til at vígja vatn ok syngva yfir beinum, sá er bœndr er til. Til þeirrar kirkju skal bein fœra sem biskup lofar grǫft at. Þar er rétt, hvárts vill, at gera eina grǫf at beinum eða fleiri.

Um þau auðœfi ǫll er kirkju þeirri hafa fylgt er upp vóru tekin bein, hvárts þat var í lǫndum eða lausum aurum eða kirkjubúnaði, þat skal fara til kirkju þeirrar alt es bein eru fœrð til.

Ef landeigandi lætr eigi fœra bein svá sem mælt er, eða fara menn eigi til þeir er kvaddir eru, ok verðr hverr þeirra sekr þrim mǫrkum. Ok á landeigandi sǫk við þá er kvaddir eru, en sá við hann er vill. Stefna skal heiman sǫkum þeim ok kveðja fimm búa á þingi þess er sóttr er, enda skal dómr dœma á hendr þeim beina fœrslu, at hafa fœrt til kirkju fjórtán nóttum eptir vápnatak.

Ef kirkja brennr upp eða lestisk svá at gera þarf aðra, ok skal þar kirkju gera er biskup vill, ok svá mikla sem hann vill, ok þar kirkju kalla er hann vill. Landeigandi er skyldr at láta gera kirkju á bœ sínum, hvergi er fyrr lét gera. Hann skal svá hefja smíð upp at gǫr sé á tólf mánuðum enum næstum þaðan frá er kirkja lestisk, svá at tíðir megi veita, ef hann of forlar.

Landeigandi á at leggja fé til kirkju svá at biskup vili vígja kirkju fyrir þeim sǫkum. Þá skal biskup til fara at vígja þá kirkju. Búandi er skyldr, sá er þar býr, at halda kirkjudag þann at jafnlengð hverri um sinn á hverjum tólf mánuðum, ok hjú hans ok gestir, þeir er þar eru um nóttina áðr, ok þeir menn allir er tíund sína leggja svá þangat at biskup vill at þeir haldi þar kirkjudag. Þar skal hverr halda kirkjudag er biskup vill. Svá skal kirkjudag halda at helgi sem páskadag, ok ferr hann sem aðrir messudagar. Þangat skal leggja hverr lǫgtíund sína hálfa, til þeirrar kirkju sem biskup kveðr at, ok skal biskup skipta því héraði til þess at af hverjungi bœ til hverrar kirkju hverr skal gjalda tíund sína, hvergi er á landi býr.

Sá er tíund skal inna af hǫndum, hann skal gjalda þar í túni fyrir karldurum á kirkjubœnum enn fimmta dag viku er fjórar vikur eru af sumri. Hann skal gjalda þat fé í vaðmálum eða vararfeldum, eða í gulli eða í brenndu silfri. Hann skal gjalda hálfan þann hlut, ef hann vill, er hann geldr þangat, þat er fjórðungr tíundar hans allrar, þann skal hann gjalda, ef honum þykkir þat betra, í vaxi eða viði eða tjǫru. Kost á hann at gjalda alt í vaðmálum ef hann vill.

Ef eigi kemr fé þat fram svá sem mælt er, ok er þeim manni rétt er kirkju varðveitir at nefna vátta at, at fé þat kemr eigi fram, ok stefna þar um í túni heima fyrir karldurum at sín um tíundarhald, ok telja hinn sekjan um sex mǫrkum, ok gjalda þann hlut tíundar er eptir stóð tvennum gjǫldum sem búar virða. Honum er rétt at stefna sinni stefnu um hvárn fjórðunginn, enda er rétt at stefna einni stefnu um báða fjórðungana, af því at einn er aðili at báðum, ok heimta sem aðra tíund. Þar er maðr leggr fé til kirkju, hvárts þat er í lǫndum eða búfé eða lausum aurum, eða er þat í tíundum af þeim bólstǫðum er héraðsmenn skulu þangat inna, þat skal sá maðr er kirkju varðveitir láta gera þann máldaga allan á skrá, hvat hann hefir gefit þangat fjár eða aðrir héraðsmenn til þeirrar kirkju. Þann máldaga er þeim rétt at bera til þings ok lýsa at lǫgbergi eða í lǫgréttu eða á várþingi því er hann heyr, hvat þar liggr til fjár til þeirrar kirkju. Hann skal láta ráða skrá ok lýsa þann máldaga heima at kirkjunni um sinn á tólf mánuðum hverjum, þá er menn hafa tíðasókn þangat flestir.

Ef maðr tekr þat fé er til kirkju er lagit ok geldr á brott eða gefr eða selr sǫlum ǫðrum manni, ok varðar þat fjǫrbaugsgarð þeim er selr, ok svá hinum er kaupir vísvitandi. Ok á sá sǫk er kirkju varðveitir, ef hann vill sótt hafa, en sá er vill, ef hann vill eigi sótt hafa. En ef sá maðr lógar fé frá kirkju er hana varðveitir, eða sá er til hefir gefit, ok varðar þeim fjǫrbaugsgarð sem ǫðrum manni at frá taki. Ok á sǫk við þá hverr er vill, ok skal þeirri sǫk stefna heiman ok láta varða fjǫrbaugsgarð, ok kveðja til heimilisbúa níu á þingi þess er sóttr er, ok á þann at dœma fjǫrbaugsmann ef kviðr berr á hann fétǫku frá kirkjunni, en gripinn á aptr at dœma til kirkjunnar, þann er á brott var tekinn, ef ólógat er, en ef lógat er, þá skal dœma jafnmarga aura til kirkjunnar sem búar virða at þat var vert er á brott var tekit. Þeim manni skal stefna til gjalda um fé þat er hann seldi frá kirkjunni eða keypti, er enn þykkir fé vænligra, en jafnmikit varðar hvárumtveggja.

Búandi sá er á kirkjubœ býr á at bera eld til kirkju ok hringja klukkum, eða sá maðr er hann kveðr til. Presti er ok rétt at bera eld til kirkju ok kveykva kerti ok hringja klukkum, ok þeim manni er hann kveðr til. Ef kirkju verðr geigr af eldi af meðferð þeirra manna er nú eru taldir, eða lestisk klukka, ok halda þeir eigi ábyrgð hvarvetna þess er þeir geta þann kvið, at þeir fœri svá með sem þá at þeir ætti sjálfir ok vildi vel með fara. Ef maðr hleypr til óbeðinn at bera eld til kirkju eða hringja klukku, ok ábyrgisk sá þá kirkju ok klukku er með ferr.

Sá er á kirkjulandi býr er skyldr at fœða prest tvá misseri, ef hann á þar lǫgheimili ok syngr hann þar messu lǫghelga daga alla nauðsynjalaust. Ef prestr syngr þar sjaldnar, ok er sá búandi er á graftarkirkju bœ býr skyldr at ala prest at dagverði ok náttverði, þá er hann syngr þar messu um daginn, ok hross eða mann ef honum fylgir. Ef fleiri búa á kirkjubœ en einn búandi, ok skal at þeim hluta ala prest hvárr þeirra sem þeir hafa af landi mikit til, hvárts þeir eru landeigendr eða leiglendingar. Útlagr er sá um þat er synjar.

Ef leiglendingr býr á kirkjubœ ok rénar kirkja svá at eigi megi tíðir veita í hverju veðri, ok skal hann gera orð landeiganda at koma til at bœta at kirkju. Landeigandi á svá til at koma at at sé gǫrt at kirkju á hálfum mánaði enum næsta þaðan frá er honum vóru orð gǫr, svá at veita megi tíðir í. Sekr er hann um þrim mǫrkum ef eigi er svá gǫrt. Ef leiglendingr náir eigi fundi landeiganda, er hann farinn af landi eða ór fjórðungi, ok er hann þá skyldr at gera at kirkjunni ok heimta til kostnað at landeiganda, en ef kviðr berr þat, at þó mundi tíðir mega veita í kirkjunni at eigi væri at gǫrt, ok erat landeigandi skyldr at gjalda fé fyrir þat. Guðs þǫkk hefir hinn fyrir erfiði sitt.

Ef yngri menn eiga kirkjubólstað en sextán vetra gamlir, karlar, eða konur yngri en tuttugu, ok á sá maðr at halda kirkju upp er lǫgráðandi er fjár enna ungu manna. Hann skal taka jafnmarga aura af fé enna ungu manna sem búar virða at hann hefir lagt til kirkju þurfta.

Þat er manni rétt at láta læra prestling til kirkju sinnar. Hann skal gøra máldaga við sveininn sjálfan ef hann er sextán vetra, en ef hann er yngri, þá skal hann gera við lǫgráðanda hans. Sá máldagi á at haldask allr. er þeir gera með sér. Nú gera þeir eigi annan máldaga en maðr tekr prestling til kirkju sinnar at lǫgmáli, hann skal fá honum kennslu ok fóstr ok láta svá ráða honum at þat sé sveininum óveglaust ok frændum, ok svá við gøra sem hans barn væri. Nú vill sveinn eigi nema ok leiðisk honum bók, þá skal fœra hann til annarra verka ok ráða honum svá til at hvártki verði honum við illt né við ǫrkyml, en halda til sem ríkast at ǫllu annars. Nú vill hann hverfa til námsins, ok skal þar honum þá til halda unz hann hefir vígslu tekit ok er prestr. Sá er honum fær kennslu, ok er sá skyldr at fá honum messufǫt ok bœkr, þær er biskupi sýnisk svá at veita megi með fullu allar tólf mánaða tíðir af.

Prestr skal fara til kirkju þeirrar er hann var vígðr til ok syngva þar dag hvern lǫghelgan, at meinlausu, messu ok ǫttusǫng ok aftansǫng, ok um langafǫstu ok jólafǫstu ok imbrudaga alla. Hann skal lýsa máldaga at lǫgbergi, þann er við prest er gerr, eða í lǫgréttu. Honum er rétt at verja lýriti innihafnir hans at lǫgbergi ef hann vill.

Ef prestr flýr kirkju þá er hann er til lærðr, eða firrisk svá at hann veitir eigi tíðir at sem mælt er, ok varðar þeim manni skóggangr er við honum tekr eða tíðir þiggr at honum eða samvistum er við hann. Jafnt varðar samvista við hann sem við skógarmann, lengr er lýriti er varit at lǫgbergi, ok er þat fimmtardóms sǫk, ok skal sǫk þá lýsa at lǫgbergi ok heimta hann sem aðra manns menn.

Svá skal prestr leysask frá kirkju at læra annan til í stað sinn, þann er biskupi þykki fullhlít, þeim biskupi er þar á yfirsókn.

Ef prestr verðr sjúkr, ok skal sá maðr ráða er kirkjunni ræðr hve lengi hann vill varðveita hann. Sá maðr á kost er kirkju varðveitir, ef honum þykkir sótt hans lengjask, at fœra prest á hendr frændum, en ef honum batnar á lengr, ok er hann lauss þá frá kirkjunni.

En ef kirkjuprestr andask frá stað þeim er hann var til lærðr, ok átti hann fé eptir, ok skal kirkja taka ok sá maðr er hana varðveitir þrjú hundruð sex alna aura. Ef hann átti meira fé. ok skulu þat taka frændr.

Biskupa skulum vér hafa tvá á landi hér. Skal annarr biskup vera at stóli í Skálaholti, en annarr at Hólum í Hjaltadal, ok skal sá hafa yfirfǫr um Norðlendingafjórðung er í Hjaltadal er, um sinn á tólf mánuðum. En sá biskup er í Skálaholti er, skal hafa yfirfǫr um fjórðunga þrjá, fara sitt sumar yfir hvern, Austfirðingafjórðung ok Rangæingafjórðung ok Vestfirðingafjórðung.

Biskup er við þat skyldr, þá er hann ferr um fjórðunga, at koma í lǫghrepp hvern, svá at menn nái fundi hans, ok vígja kirkjur ok sǫnghús ok bœnahús ok biskupa bǫrn, ok veita mǫnnum skriftagǫngu. Þar er biskup vígir kirkju, á hann at taka tólf aura, en þat fé gefr biskup til kirkju þeirrar er hann vígði þar. Þar er hann vígir sǫnghús eða bœnahús, skal hann taka sex aura, hvárt sem hann vígir.

Búandi sá er vist veitir biskupi á at fá honum reiðskjóta, þann dag er hann ferr á braut. Húskarlar hans ok búar eru skyldir at ljá hrossa biskupi þeir er hann biðr til. Sekr er sá þrim mǫrkum er synjar, ef hross á til.

Biskup skal til þess láta segja í héraði hverju at kirkjusókn, hverjum í hǫnd skal inna fé þat er menn skulu gjalda biskupi. Hverr maðr er skyldr at láta þangat koma fjórðung tíundar sinnar, til þess búanda er biskup kveðr á. Þar verðr gjalddagi á því fé inn fimmta dag viku, er fjórar vikur eru af sumri. Ef eigi kemr fram féit svá sem mælt er, ok er þeim manni rétt er biskup hefir um boðit at nefna vátta at, at eigi ferr gjald fram. Honum er rétt at stefna þar um ok heimta sem aðra tíund, enda er rétt at hann lýsi til fjárins á þingi, ok eru in sǫmu viðrlǫg. Þar er maðr skal gjalda tíund biskupi, hann skal gjalda í gulli eða í brenndu silfri eða vaðmálum eða í vararfeldum.

Þar er maðr tekr við fé biskups at hans ráði, ok hverfi fé þat eða glatisk annan veg, ok heldr sá eigi ábyrgð er við tók, ef hann getr kvið þann at hann fœri svá með sem hann átti. Ef fé þat verðr þjófstolit er biskup átti, ok er sá aðili þeirrar sakar er fé þat hafði at varðveita, enda er rétt at sá sœki um er biskup vill. Rétt er manni at heimta fé biskups þar er hann býðr um, þótt hann seli eigi sǫk í hǫnd manni. Eigi þarf þar váttorð til nema vili. Hvergi á fé at taka frá kirkju, þótt tíðir sé frá teknar, nema þar er biskup lofar ok landeigandi ok sá er til gaf eða erfingi hans, þar á braut at taka ef þeir verða ásáttir, en hvergi annars staðar.