Bókastaðir

Gutthormr hét maðr, sonr Sigurðar hjartar; hann var móðurbróðir Haralds konungs; hann var fóstrfaðir konungs ok ráðamaðr fyrir landi hans, því at konungr var þá á barns aldri, fyrst er hann kom til ríkis. Gutthormr var hertogi fyrir liði Haralds konungs, þá er hann vann land undir sik, ok var hann í ǫllum orrostum, þeim er konungr átti, þá er hann gekk til lands í Nóregi. En er Haraldr var orðinn einvaldskonungr yfir landi ǫllu ok hann settiz um kyrt, þá gaf hann Gutthormi frænda sínum Vestrfold ok Austragðir ok Hringaríki ok land þat alt, er átt hafði Hálfdan svarti, faðir hans. Gutthormr átti sonu tvá ok dœtr tvær; synir hans hétu Sigurðr ok Ragnarr, en dœtr hans Ragnhildr ok Áslaug.

Gutthormr tók sótt, en er at honum leið, þá sendi hann menn á fund Haralds konungs ok bað hann sjá fyrir bǫrnum sínum ok fyrir ríki sínu; lítlu síðar andaðiz hann.

En er konungr spurði andlát hans, þá lét hann kalla til sín Hallvarð harðfara ok þá brœðr, sagði, at þeir skyldu fara sendifǫr hans austr í Vík; konungr var þá staddr í Þrándheimi.

Þeir brœðr bjogguz til ferðar þeirar sem vegligast, vǫlðu sér lið ok hǫfðu skip þat, er þeir fengu bezt; þeir hǫfðu þat skip, er átt hafði Þórólfr Kveldúlfsson ok þeir hǫfðu tekit af Þorgísli gjallanda. En er þeir váru búnir ferðar sinnar, þá sagði konungr þeim ørendi, at þeir skyldu fara austr til Túnsbergs, þar var þá kaupstaðr; þar hafði Gutthormr haft atsetu.

"Skuluð þit", sagði konungr, "fœra mér sonu Gutthorms, en dœtr hans skulu þar upp fœðaz, til þess er ek gipti þær; skal ek fá menn til at varðveita ríkit ok veita meyjunum fóstr".

En er þeir brœðr váru búnir, þá fara þeir leið sína ok byrjaði þeim vel; kómu þeir um várit í Vík austr til Túnsbergs ok báru þar framm ørendi sín; taka þeir Hallvarðr við sonum Gutthorms ok miklu lausafé. Fara þeir, þá er þeir eru búnir, aptr á leið; byrjaði þeim þá nǫkkurum mun seinna, ok varð ekki til tíðenda í þeira ferð, fyrr en þeir sigla norðr um Sognsæ byr góðan ok bjart veðr, ok váru þá allkátir.

Kveldúlfr ok þeir Skallagrímr heldu njósnum jafnan um sumarit inn á þjóðleiðinni; Skallagrímr var hverjum manni skygnri; hann sá sigling þeira Hallvarðs ok kendi skipit, þvíat hann hafði þat skip sét fyrr, þá er Þorgils fór með. Skallagrímr helt vǫrð á um ferð þeira, hvar þeir lǫgðu til hafnar um kveldit; síðan ferr hann aptr til liðs síns ok segir Kveldúlfi þat, er hann hafði sét, svá þat, at hann hafði kent skipit, þat er þeir Hallvarðr hǫfðu tekit af Þorgísli ok Þórólfr hafði átt, ok þar mundu þeir menn nǫkkurir fylgja, er veiðr mundi í vera.

Síðan búaz þeir ok búa báða bátana ok hǫfðu tuttugu menn á hvárum; stýrði ǫðrum Kveldúlfr, en ǫðrum Skallagrímr; róa þeir síðan ok leita skipsins; en er þeir koma at, þar er skipit lá, þá lǫgðu þeir at landi.

Þeir Hallvarðr hǫfðu tjaldat yfir skipi sínu ok hǫfðu þá lagiz til svefns; en er þeir Kveldúlfr kómu at þeim, þá hljópu varðmenn upp, er sátu við bryggjusporð, ok kǫlluðu á skip út, báðu menn upp standa, sǫgðu, at ófriðr fór at þeim; hljópu þeir Hallvarðr til vápna sinna.

En er þeir Kveldúlfr kómu at bryggjusporðinum, þá gekk hann út at skutbryggju, en Skallagrímr gekk at frammbryggjunni; Kveldúlfr hafði í hendi bryntrǫll. En er hann kom á skipit, þá bað hann menn sína ganga et ýtra með borðum ok hǫggva tjǫldin ór klofum; en hann óð aptr til lyptingarinnar, ok svá er sagt, at þá hamaðiz hann, ok fleiri váru þeir fǫrunautar hans, er þá hǫmuðuz; þeir drápu menn þá alla, er fyrir þeim urðu; slíkt sama gerði Skallagrímr, þar er hann gekk um skipit; léttu þeir feðgar eigi fyrr, en hroðit var skipit. En er Kveldúlfr kom aptr at lyptingunni, reiddi hann upp bryntrǫllit ok hǫggr til Hallvarðs í gegnum hjálminn ok hǫfuðit, ok sǫkk alt at skapti; hnykði hann þá svá hart at sér, at hann brá Hallvarði á lopt ok sløngði honum útbyrðis. Skallagrímr ruddi frammstafninn ok drap Sigtrygg; mart hljóp manna á kaf, en menn Skallagríms tóku bátinn, er þeir hǫfðu þagat haft, ok reru til ok drápu þá alla, er á sundinu váru; þar léz alls manna Hallvarðs meirr en fimm tigir manna, en þeir Skallagrímr tóku skipit, þat er þeir Hallvarðr hǫfðu þangat haft, ok fé alt, þat sem á var.

Þeir tóku hǫndum menn tvá eða þrjá, þá, er þeim þótti sem minstir væri fyrir sér, ok gáfu grið ok hǫfðu af þeim tíðendi, fréttu, hverir menn hefði verit á skipinu, ok svá hvernig ferð þeira hefði ætluð verit; en er þeir váru vísir orðnir alls ens sanna, þá kǫnnuðu þeir valinn, þann er á skipinu lá; fanz þeim þá þat á, at meiri hlutr manna hafði fyrir borð hlaupit ok hǫfðu týnz, en þat, er fallit hafði á skipinu. Þeir synir Gutthorms hǫfðu fyrir borð hlaupit ok hǫfðu týnz; þá var annarr þeira tólf vetra, en annarr tíu, ok enir vænligstu menn; síðan lét Skallagrímr lausa fara þá menn, er hann hafði grið gefit, ok bað þá fara á fund Haralds konungs ok segja honum vendiliga frá þeim tíðendum, er þar gerðuz, ok svá, hverir þar hǫfðu at verit, — "skulu þér", sagði hann, "bera til konungs kviðling þenna:

Síðan fluttu þeir Grímr skipit með farmi út til skipa sinna; skiptu þá skipunum; hlóðu þetta, er þá hǫfðu þeir fengit, en ruddu hitt, er þeir hǫfðu áðr ok minna var; báru þar í grjót ok brutu þar á raufar ok søkðu niðr; siglðu síðan á haf út, þegar byr gaf.

Svá er sagt at þeim mǫnnum væri farit, er hamrammir eru, eða þeim, er berserksgangr var á, at meðan þat var framit, þá váru þeir svá sterkir, at ekki helz við þeim, en fyrst, er af var gengit, þá váru þeir ómátkari en at vanda. Kveldúlfr var ok svá, at þá er af honum gekk hamremmin, þá kendi hann mœði af sókn þeiri, er hann hafði veitt, ok var hann þá af ǫllu saman ómáttugr, svá at hann lagðiz í rekkju; en byrr bar þá í haf út. Kveldúlfr réð fyrir skipi því, er þeir hǫfðu tekit af þeim Hallvarði; þeim byrjaði vel ok heldu mjǫk samfloti, svá at hvárir vissu lǫngum til annarra; en er sóttiz hafit, þá élnaði sótt á hendr Kveldúlfi. En er dró at því, at hann var banvænn, þá kallaði hann til skipverja sína, ok sagði þeim, at honum þótti glíkligt, at þá mundi brátt skilja vega þeira — "hefi ek", sagði hann, "ekki kvellisjúkr verit, en ef svá ferr, sem mér þykkir nú glíkligast, at ek ǫndumz, þá gerið mér kistu ok látið mik fara fyrir borð, ok verðr þetta annan veg en ek hugða at vera mundi, ef ek skal eigi koma til Íslands ok nema þar land. Þér skuluð bera kveðju mína Grími, syni mínum, þá er þér finniz, ok segið honum þat með, ef svá verðr, at hann kømr til Íslands, ok beri svá at, þótt þat muni óglíkligt þykkja, at ek sjá þar fyrir, þá taki hann sér þar bústað sem næst því, er ek hefi at landi komit".

Lítlu síðar andaðiz Kveldúlfr; gerðu skipverjar hans svá, sem hann hafði fyrir mælt, at þeir lǫgðu hann í kistu ok skutu síðan fyrir borð.

Grímr hét maðr, sonr Þóris Ketils sonar kjǫlfara, kynstórr maðr ok auðigr; hann var skipveri Kveldúlfs; hann hafði verit aldavinr þeira feðga ok hafði verit í ferðum bæði með þeim ok Þórólfi; hafði hann ok fengit reiði konungs fyrir þá sǫk. Hann tók til forráða skipit, eptir er Kveldúlfr var dauðr; en er þeir váru komnir við Ísland, þá siglðu þeir sunnan at landi; þeir siglðu vestr fyrir landit, þvíat þeir hǫfðu þat spurt, at Ingólfr hafði sér þar bústað tekit, en er þeir kómu fyrir Reykjanes ok þeir sá firðinum upp lúka, þá stefna þeir inn í fjǫrðinn báðum skipunum. Veðr gerði hvast, ok væta mikil ok þoka; skilðuz þá skipin; siglðu þeir inn eptir Borgarfirði, til þess er þraut sker ǫll, kǫstuðu þá akkerum, til þess er veðr lægði ok ljóst gerði; þá biðu þeir flœðar; síðan fluttu þeir skipit upp í árós nǫkkurn; sú er kǫlluð Gufá. Leiddu þar skipit upp eptir ánni, svá sem gekk, báru síðan farm af skipinu ok bjogguz þar um enn fyrsta vetr; þeir kǫnnuðu landit með sæ, bæði upp ok út; en er þeir hǫfðu skamt farit, þá fundu þeir í vík einni, hvar upp var rekin kista Kveldúlfs; fluttu þeir kistuna á nes þat, er þar varð, settu hana þar niðr ok hlóðu at grjóti.

Skallagrímr kom þar at landi, er nes mikit gekk í sæ út, ok eið mjótt fyrir ofan nesit, ok báru þar farm af; þat kǫlluðu þeir Knarrarnes; síðan kannaði Skallagrímr landit, ok var þar mýrlendi mikit ok skógar víðir, langt í milli fjalls ok fjǫru, selveiðar gnógar ok fiskifang mikit. En er þeir kǫnnuðu landit suðr með sjónum, ok varð þá fyrir þeim fjǫrðr mikill, en er þeir fóru inn með firði þeim, þá léttu þeir eigi fyrr ferðinni, en þeir fundu fǫrunauta sína, Grím enn háleyska ok þá fǫrunauta; varð þar fagnafundr; sǫgðu þeir Skallagrími andlát fǫður hans ok þat með, at Kveldúlfr var þar til lands kominn ok þeir hǫfðu hann jarðat; síðan fylgðu þeir Skallagrími þar til, ok sýndiz honum svá, sem þaðan mundi skamt á brott, þar er bólstaðargørð góð mundi vera.

Fór Grímr þá í brott ok aptr til skipverja sinna, ok sátu þar hvárir um vetrinn, sem þeir hǫfðu at komit; þá nam Skallagrímr land milli fjalls ok fjǫru, mýrar allar út til Selalóns ok et øfra til Borgarhrauns, en suðr til Hafnarfjalla, ok alt þat land, er vatnfǫll deila til sjóvar. Hann flutti um várit eptir skipit suðr til fjarðarins ok inn í vág þann, er næstr var því, er Kveldúlfr hafði til lands komit, ok setti þar bœ ok kallaði at Borg, en fjǫrðinn Borgarfjǫrð, ok svá heraðit upp frá kendu þeir við fjǫrðinn.

Grími enum háleyska gaf hann bústað fyrir sunnan Borgarfjǫrð, þar er kallat var á Hvanneyri; þar skamt út frá skarz inn vík ein eigi mikil; fundu þeir þar andir margar ok kǫlluðu Andakíl, en Andakílsá, er þar fell til sjóvar; upp frá á þeiri til þeirar ár, er kǫlluð var Grímsá, þar í milli átti Grímr land.

Um várit þá er Skallagrímr lét reka kvikfé sitt útan með sjó, þá kómu þeir á nes eitt lítit ok veiddu þar álptir nǫkkurar ok kǫlluðu Álptanes.

Skallagrímr gaf land skipverjum sínum; Ána gaf hann land milli Langár ok Háfslœkjar, ok bjó hann at Ánabrekku; sonr hans var Ǫnundr sjóni; um hann deildu þeir Þorsteinn ok Tungu-Oddr. Grani bjó at Granastǫðum í Digranesi; Þorbirni krumm gaf hann land upp með Gufá ok Þórði beigalda; bjó Krumr í Krumshólum, en Þórðr at Beigalda; Þóri þurs ok þeim brœðrum gaf hann land upp frá Einkunnum ok et ýtra með Langá; Þórir þurs bjó á Þursstǫðum; hans dóttir var Þórdís stǫng, er bjó í Stangarholti síðan; Þorgeirr bjó á Jarðlangsstǫðum.

Skallagrímr kannaði land upp um herað, fór fyrst inn með Borgarfirði, til þess er fjǫrðinn þraut, en síðan með ánni fyrir vestan, er hann kallaði Hvítá, því at þeir fǫrunautar hǫfðu eigi sét fyrr vǫtn þau, er ór jǫklum hǫfðu fallit; þótti þeim áin undarliga lit. Þeir fóru upp með Hvítá, til þess er sú á varð fyrir þeim, er fell ór norðri frá fjǫllum; þá kǫlluðu þeir Norðrá, ok fóru upp með þeiri á, til þess er enn varð á fyrir þeim, ok var þat lítit vatnfall; fóru þeir yfir á þá ok enn upp með Norðrá; sá þá brátt, hvar en litla áin fell ór gljúfrum, ok kǫlluðu þá Gljúfrá. Síðan fóru þeir yfir Norðrá ok fóru aptr enn til Hvítár ok upp með henni; varð þá enn brátt á sú, er þvers varð, fyrir þeim ok fell í Hvítá; þá kǫlluðu þeir Þverá; þeir urðu þess varir, at þar var hvert vatn fult af fiskum; síðan fóru þeir út aptr til Borgar.

Skallagrímr var iðjumaðr mikill; hann hafði með sér jafnan mart manna, lét sœkja mjǫk fǫng þau, er fyrir váru ok til atvinnu mǫnnum váru, þvíat þá fyrst hǫfðu þeir fátt kvikfjár hjá því, sem þurfti til fjǫlmennis þess, sem var; en þat sem var kvikfjárins, þá gekk ǫllum vetrum sjálfala í skógum. Skallagrímr var skipasmiðr mikill, en rekavið skorti eigi vestr fyrir Mýrar; hann lét gera bœ á Álptanesi ok átti þar bú annat; lét þaðan sœkja útróðra ok selveiðar ok eggver, er þá váru gnóg fǫng þau ǫll, svá rekavið at láta at sér flytja; hvalakvámur váru þá ok miklar, ok skjóta mátti sem vildi; alt var þat þá kyrt í veiðistǫð, er þat var óvant manni. Et þriðja bú átti hann við sjóinn á vestanverðum Mýrum; var þar enn betr komit at sitja fyrir rekum, ok þar lét hann hafa sæði ok kalla at Ǫkrum; eyjar lágu þar út fyrir, er hvalr fanz í, ok kǫlluðu þeir Hvalseyjar. Skallagrímr hafði ok menn sína uppi við laxárnar til veiða; Odd einbúa setti hann við Gljúfrá at gæta þar laxveiðar; Oddr bjó undir Einbúabrekkum; við hann er kent Einbúanes, Sigmundr hét maðr, er Skallagrímr setti við Norðrá; hann bjó þar, er kallat var á Sigmundarstǫðum, — þar er nú kallat at Haugum, — við hann er kent Sigmundarnes; síðan fœrði hann bústað sinn í Munoðarnes, þótti þar hœgra til laxveiða.

En er framm gekk mjǫk kvikfé Skallagríms, þá gekk féit upp til fjalla alt á sumrum; hann fann mikinn mun á, at þat fé varð betra ok feitara, er á heiðum gekk, svá þat, at sauðfé helz á vetrum í fjalldǫlum, þótt eigi verði ofan rekit. Síðan lét Skallagrímr gera bœ uppi við fjallit, ok átti þar bú; lét þar varðveita sauðfé sitt; þat bú varðveitti Gríss, ok er við hann kend Grísartunga; stóð þá á mǫrgum fótum fjárafli Skallagríms.

Stundu síðar, en Skallagrímr hafði út komit, kom skip af hafi í Borgarfjǫrð, ok átti sá maðr, er Óleifr var kallaðr hjalti; hann hafði með sér konu sína ok bǫrn ok annat frændlið sitt ok hafði svá ætlat ferð sína, at fá sér bústað á Íslandi; Óleifr var maðr auðigr ok kynstórr ok spakr at viti. Skallagrímr bauð Óleifi heim til sín til vistar ok liði hans ǫllu, en Óleifr þekðiz þat, ok var hann með Skallagrími enn fyrsta vetr, er Óleifr var á Íslandi; en eptir um várit vísaði Skallagrímr Óleifi til landskostar fyrir sunnan Hvítá, upp frá Grímsá til Flókadalsár. Óleifr þekðiz þat ok fór þangat búferli sínu ok setti þar bústað, er heitir at Varmalœk; hann var gǫfugr maðr; hans synir váru þeir Ragi í Laugardal ok Þórarinn Ragabróðir, er lǫgsǫgu tók á Íslandi næst eptir Hrafn Hœingsson; Þórarinn bjó at Varmalœk; hann átti Þórdísi, dóttur Óláfs feilans, systur Þórðar gellis.

Haraldr konungr enn hárfagri lagði eigu sína á jarðir þær allar, er þeir Kveldúlfr ok Skallagrímr hǫfðu eptir átt í Nóregi, ok alt þat fé annat, er hann náði. Hann leitaði ok mjǫk eptir mǫnnum þeim, er verit hǫfðu í ráðum ok vitorðum eða nǫkkurum tilbeina með þeim Skallagrími um verk þau, er þeir unnu, áðr Skallagrímr fór ór landi á brott, ok svá kom sá fjándskapr, er konungi var á þeim feðgum, at hann hataðiz við frændr þeira eða aðra nauðleytamenn eða þá menn, er hann vissi, at þeim hǫfðu allkærir verit í vináttu; sættu sumir af honum refsingum ok margir flýðu undan ok leituðu sér hœlis, sumir innan lands, en sumir flýðu með ǫllu af landi á brott.

Yngvarr, mágr Skallagríms, var einn af þessum mǫnnum, er nú var frá sagt; tók hann þat ráð, at hann varði fé sínu, svá sem hann mátti, í lausaeyri ok fekk sér hafskip, réð þar menn til ok bjó ferð sína til Íslands, þvíat hann hafði þá spurt, at Skallagrímr hafði tekit þar staðfestu, ok eigi mundi þar skorta landakosti með Skallagrími. En er þeir váru búnir ok byr gaf, þá sigldi hann í haf, ok greiddiz ferð hans vel; kom hann til Íslands fyrir sunnan landit ok helt vestr fyrir Reykjanes ok sigldi inn á Borgarfjǫrð ok helt inn í Langá ok upp alt til fors; báru þar farm af skipinu.

En er Skallagrímr spurði atkvámu Yngvars, þá fór hann þegar á fund hans ok bauð honum til sín með svá mǫrgum mǫnnum, sem hann vildi; Yngvarr þekðiz þat; var skipit upp sett, en Yngvarr fór til Borgar með marga menn ok var þann vetr með Skallagrími. En at vári bauð Skallagrímr honum landakosti; hann gaf Yngvari bú þat, er hann átti á Álptanesi, ok land inn til Leirulœkjar ok út til Straumfjarðar; síðan fór hann til útbús þess ok tók þar við ok var hann enn nýzti maðr ok hafði auð fjár; Skallagrímr gerði þá bú í Knarrarnesi ok átti þar bú lengi síðan.

Skallagrímr var járnsmiðr mikill ok hafði rauðablástr mikinn á vetrinn; hann lét gera smiðju með sjónum mjǫk langt út frá Borg, þar sem heitir Raufarnes; þótti honum skógar þar eigi fjarlægir. En er hann fekk þar engan stein, þann er svá væri harðr eða sléttr, at honum þœtti gott at lýja járn við — þvíat þar er ekki malargrjót; eru þar smáir sandar alt með sæ — var þat eitt kveld, þá er aðrir menn fóru at sofa, at Skallagrímr gekk til sjóvar ok hratt framm skipi áttæru, er hann átti, ok reri út til Miðfjarðareyja; lét þá hlaupa niðr stjóra fyrir stafn á skipinu. Síðan steig hann fyrir borð ok kafaði ok hafði upp með sér stein ok fœrði upp í skipit; síðan fór hann sjálfr upp í skipit ok reri til lands ok bar steininn til smiðju sinnar ok lagði niðr fyrir smiðjudurum ok lúði þar síðan járn við. Liggr sá steinn þar enn ok mikit sindr hjá, ok sér þat á steininum, at hann er barðr ofan ok þat er brimsorfit grjót ok ekki því grjóti glíkt ǫðru, er þar er, ok munu nú ekki meira hefja fjórir menn.

Skallagrímr sótti fast smiðjuverkit, en húskarlar hans vǫnduðu um, ok þótti snimma risit; þá orti hann vísu þessa: