Bókastaðir

Þórólfr fór um sumarit suðr til Þrándheims á fund Haralds konungs ok hafði þar með sér skatt allan ok mikit fé annat ok níu tigu manna ok alla vel búna; en er hann kom til konungs, var þeim skipat í gestaskála ok veitt þeim et stórmannligsta.

Eptir um daginn gekk Ǫlvir hnúfa til Þórólfs frænda síns; tǫluðuz þeir við; sagði Ǫlvir, at Þórólfr var þá hrópaðr mjǫk ok konungr hlýddi á slíkar fortǫlur;

Þórólfr bað Ǫlvi byrja mál sitt við konung, — "þvíat ek mun", sagði hann, "vera skamtalaðr fyrir konungi, ef hann vill heldr trúa rógi vándra manna en sannendum ok einurð, er hann mun reyna at mér".

Annan dag kom Ǫlvir til móts við Þórólf ok sagði, at hann hefði rœtt mál hans við konung — "veit ek nú eigi", sagði hann, "gørr en áðr, hvat honum er í skapi".

"Ek skal þá sjálfr ganga til hans", segir Þórólfr.

Gerði hann svá, — gekk til konungs, þá er hann sat yfir matborði, ok er hann kom inn, heilsaði hann konungi; konungr tók kveðju hans ok bað Þórólfi gefa at drekka.

Þórólfr sagði, at hann hafði þar skatt þann, er konungr átti, er kominn var af Finnmǫrk — "ok enn fleiri hluti hefi ek til minningar við yðr, konungr, þá er ek hefi yðr at fœra; veit ek, at því mun mér vera ǫllu bezt varit, er ek hefi gǫrt til þakka yðvarra".

Konungr segir, at ekki mátti hann vænta at Þórólfi, nema góðs eina — "þvíat ek em engis", segir hann, "annars af verðr, en þó segja menn nǫkkut tvent til, hversu varfœrr þú munt um vera, hvernig mér skal líka".

"Eigi em ek þar fyrir sǫnnu hafðr", segir Þórólfr, "ef nǫkkurir segja þat, at ek hafa ótrúleika lýst við yðr, konungr; hygg ek, at þeir muni vera þínir vinir minni en ek, er slíkt hafa upp borit fyrir þér; en hitt er ljóst, at þeir mundu vilja vera óvinir mínir fullkomnir, en þat er ok glíkast, at þeir komiz þar at keyptu, ef vér skulum einir við eigaz".

Síðan gekk Þórólfr á brott, en annan dag eptir greiðir Þórólfr skattinn af hendi, ok var konungr við staddr, ok er þat var alt greitt, þá bar Þórólfr framm bjórskinn nǫkkur ok safala, sagði, at þat vill hann gefa konungi.

Margir mæltu, er þar váru hjá staddir, at þat var vel gǫrt, ok var vináttu fyrir vert; konungr sagði, at Þórólfr hafði þar sjálfr sér laun fyrir skapit. Þórólfr sagði, at hann hefði með trúleik gǫrt alt, þat er hann kunni, til skaps konungs — "ok ef enn líkar honum eigi, þá mun ek fá ekki at gǫrt. Var konungi þat kunnigt, þá er ek var með honum ok í hans sveit, hverja meðferð ek hafða; en þat þykki mér undarligt, ef konungr ætlar mik nú annan mann, en þá reyndi hann mik".

Konungr segir: "Vel fórtu, Þórólfr, með þínum háttum, er þú vart með oss; ætla ek þat enn bezt af at gera, at þú farir til hirðar minnar, — tak við merki mínu ok ver fyrir ǫðrum hirðmǫnnum; mun þá engi maðr rœgja þik, ef ek má yfir sjá nótt ok dag, hverjar meðferðir þú hefir".

Þórólfr sá til beggja handa sér; þar stóðu húskarlar hans; hann mælti: "Trauðr mun ek af hendi láta sveit þessa; muntu ráða, konungr, nafngiptum við mik ok veizlum þínum, en sveitunga mína mun ek ekki af hendi láta, meðan mér endaz fǫng til, þótt ek véla um mína kosti eina; er hitt bœn mín ok vili, at þér, konungr, farið at heimboði til mín, ok heyrið þá orð þeira manna, er þú trúir, hvert vitni þeir bera mér um þetta mál, gerið þá eptir, sem yðr finnaz sannendi til".

Konungr svarar ok segir, at eigi mun hann optar veizlu þiggja at Þórólfi; gekk Þórólfr þá í brott ok bjóz síðan til heimferðar.

En er hann var í brott farinn, þá fekk konungr í hǫnd Hildiríðarsonum sýslu þá á Hálogalandi, er áðr hafði Þórólfr haft, ok svá finnferð; konungr kastaði eigu sinni á bú í Torgum ok allar þær eignir, en Brynjólfr hafði átt, fekk þat alt til varðveizlu Hildiríðarsonum.

Konungr sendi menn með jartegnum á fund Þórólfs at segja honum þessa tilskipan, sem hann hafði gǫrt; síðan tók Þórólfr skip þau, er hann átti, ok bar þar á lausafé alt þat, er hann mátti með fara, ok hafði með sér alla menn sína, bæði frelsingja ok þræla, fór síðan norðr á Sandnes til bús síns; hafði Þórólfr þar eigi minna fjǫlmenni ok eigi minni rausn.

Hildiríðarsynir tóku við sýslu á Hálogalandi, mælti engi maðr í móti fyrir ríki konungs, en mǫrgum þótti þetta skipti mjǫk í móti skapi, þeim er váru frændr Þórólfs eða vinir. Þeir fóru um vetrinn á fjall ok hǫfðu með sér þrjá tigu manna; þótti Finnum miklu minni vegr at þessum sýslumǫnnum, en þá er Þórólfr fór; greiddiz alt miklu verr gjald þat, er Finnar skyldu reiða.

Þann sama vetr fór Þórólfr upp á fjall með hundrað manna, fór þá þegar austr á Kvenland ok hitti Faravið konung; gerðu þeir þá ráð sitt ok réðu þat, at fara á fjall enn sem enn fyrra vetr, ok hǫfðu fjogur hundruð manna ok kómu ofan í Kirjálaland, hlupu þar í byggðir, er þeim þótti sitt fœri vera fyrir fjǫlmennis sakir, herjuðu þar ok fengu of fjár; fóru þá aptr, er á leið vetrinn, upp á mǫrkina.

Fór Þórólfr heim um várit til bús síns; hann hafði þá menn í skreiðfiski í Vágum, en suma í síldfiski, ok leitaði als konar fanga til bús síns.

Þórólfr átti skip mikit; þat var lagt til hafs; þat var vandat at ǫllu sem mest, steint mjǫk fyrir ofan sjó; þar fylgði segl stafat með vendi blám ok rauðum; allr var reiði vandaðr mjǫk með skipinu. Þat skip lætr Þórólfr búa ok fekk til húskarla sína með at fara, lét þar á bera skreið ok húðir ok vǫru ljósa; þar lét hann ok fylgja grávǫru mikla ok aðra skinnavǫru, þá er hann hafði haft af fjalli; ok var þat fé stórmikit. Skipi því lét hann Þorgils gjallanda halda vestr til Englands at kaupa sér klæði ok ǫnnur fǫng, þau er hann þurfti; heldu þeir skipi því suðr með landi ok síðan í haf ok kómu framm á Englandi, fengu þar góða kaupstefnu, hlóðu skipit með hveiti ok hunangi, víni ok klæðum, ok heldu aptr um haustit; þeim byrjaði vel, kómu at Hǫrðalandi.

Þat sama haust fóru Hildiríðarsynir með skatt ok fœrðu konungi, en er þeir reiddu skattinn af hendi, þá var konungr sjálfr við ok sá; hann mælti: "Er nú allr skattrinn af hǫndum reiddr, sá er þit tókuð við á Finnmǫrk?"

"Svá er" sǫgðu þeir.

"Bæði er nú", sagði konungr, "skattrinn miklu minni ok verr af hendi goldinn, en þá er Þórólfr heimti, ok sǫgðu þér, at hann fœri illa með sýslunni".

"Vel er þat, konungr", segir Hárekr, "er þú hefir hugleitt, hversu mikill skattr er vanr at koma af Finnmǫrk, þvíat þá veiztu gǫrr, hversu mikils þér missið, ef Þórólfr eyðir með ǫllu finnskattinum fyrir yðr. Vér várum í vetr þrír tigir manna á mǫrkinni, svá sem fyrr hefir verit vandi sýslumanna; síðan kom þar Þórólfr með hundrað manna; spurðu vér þat til orða hans, at hann ætlaði af lífi at taka okkr brœðr ok alla þá menn, er okkr fylgðu, ok fann hann þat til saka, er þú konungr hafðir selt okkr í hendr sýslu þá, er hann vildi hafa. Sá vér þann helzt várn kost, at firraz fund hans ok forða oss, ok kómu vér fyrir þá sǫk skamt frá byggðum á fjallit, en Þórólfr fór um alla mǫrkina með her manns; hafði hann kaup ǫll, guldu Finnar honum skatt, en hann baz í því, at sýslumenn yðrir skyldu ekki koma á mǫrkina. Ætlar hann at geraz konungr yfir norðr þar, bæði yfir mǫrkinni ok Hálogalandi, ok er þat undr, er þér látið honum hvetvetna hlýða; munu hér sǫnn vitni til finnaz um fjárdrátt þann, er Þórólfr hefir af mǫrkinni, þvíat knǫrr sá, er mestr var á Hálogalandi, var búinn í vár á Sandnesi ok kallaðiz Þórólfr eiga einn farm allan, þann er á var. Hygg ek, at nærr væri hlaðinn af grávǫru, ok þar hygg ek at finnaz mundi bjórr ok safali meiri en þat, er Þórólfr fœrði þér; ok fór með Þorgils gjallandi. Ætla ek, at hann hafi siglt vestr til Englands; en ef þú vill vita sannendi af þessu, þá haldið til njósn um ferð Þorgils, þá er hann ferr austr, þvíat ek hygg, at á ekki kaupskip hafi komit jafnmikit fé á várum dǫgum; ætla ek þat sannast at segja, at þér, konungr, eigið hvern penning, þann er þar var á".

Þetta sǫnnuðu fǫrunautar hans alt, er Hárekr sagði, en hér kunnu engir í móti at mæla.

Sigtryggr snarfari ok Hallvarðr harðfari hétu brœðr tveir; þeir váru með Haraldi konungi, víkverskir menn; var móðurætt þeira á Vestfold, ok váru þeir í frændsemistǫlu við Harald konung. Faðir þeira hafði kyn átt tveim megum Gautelfar; hann hafði bú átt í Hísing ok var maðr stórauðigr; en þá hǫfðu þeir tekit við arfi eptir fǫður sinn; þeir váru fjórir brœðr; hét einn Þórðr, ok Þorgeirr, ok váru þeir yngri; þeir váru heima ok réðu fyrir búi. Þeir Sigtryggr ok Hallvarðr hǫfðu sendiferðir konungs allar, bæði innan lands ok útan lands, ok hǫfðu margar ferðir þær farit, er háskasamligar váru, bæði til aftǫku manna eða fé upp at taka fyrir þeim mǫnnum, er konungr lætr heimferðir veita. Þeir hǫfðu sveit mikla um sik; ekki váru þeir vingaðir alþýðu manns, en konungr mat þá mikils, ok váru þeir allra manna bezt fœrir bæði á fœti ok á skíðum; svá ok í skipfǫrum váru þeir hvatfœrri en aðrir menn; hreystimenn váru þeir ok miklir ok forsjálir um flest. Þeir váru þá með konungi, er þetta var tíðenda.

Um haustit fór konungr at veizlum um Hǫrðaland. Þat var einn dag, at hann lét kalla til sín þá brœðr, Hallvarð ok Sigtrygg; en er þeir kómu til hans, sagði hann þeim, at þeir skyldu fara með sveit sína ok halda njósn um skip þat, sem Þorgils gjallandi fór með — "ok hann hafði í sumar vestr til Englands; fœrið mér skipit ok alt þat, er á er, nema menn; látið þá fara í brott leið sína í friði, ef þeir vilja ekki verja skipit".

Þeir brœðr váru þess albúnir, ok tók sitt langskip hvárr þeira; fara síðan at leita þeira Þorgils ok spurðu, at hann var vestan kominn ok hann hafði siglt norðr með landi. Þeir fara norðr eptir þeim ok hitta þá í Furusundi, kendu brátt skipit ok lǫgðu at annat skipit á útborða, en sumir gengu á land upp ok út á skipit at bryggjunum. Þeir Þorgils vissu sér engis ótta ván ok vǫruðuz ekki; fundu þeir eigi fyrr, en fjǫlði manns var uppi á skipinu með alvæpni ok þeir váru allir handteknir ok leiddir síðan á land upp ok vápnlausir, ok hǫfðu ekki nema ígangsklæði ein. En þeir Hallvarðr skutu út bryggjunum ok slógu strenginum ok drógu út skipit, snúa síðan leið sína ok sigldu suðr, þar til þess er þeir fundu konung, fœrðu honum skipit ok alt þat, er á var; en er farmrinn var borinn af skipinu, þá sá konungr, at þat var stórfé, ok eigi var þat lygi, er Hárekr hafði sagt.

En Þorgils ok hans félagar fengu sér flutningar ok leita þeir á fund Kveldúlfs ok þeira feðga ok sǫgðu sínar farar eigi sléttar; fengu þar þó góðar viðtǫkur; sagði Kveldúlfr, at þá mundi þar til draga, sem honum hafði fyrir boðat, at Þórólfr mundi eigi til alsendis gæfu til bera um vináttu Haralds konungs — "ok þœtti mér ekki mikils vert um félát þetta, er Þórólfr hefir mist nú, ef nú fœri eigi hér et meira eptir; grunar mik enn sem fyrr, at Þórólfr muni eigi gørr kunna at sjá efni sín, við ofrefli slíkt sem hann á at skipta" — ok bað Þorgils svá segja Þórólfi, at — "mitt ráð er þat", segir hann, "at hann fari ór landi á brott, þvíat vera kann, at hann komi sér betr, ef hann sœkir á hǫnd Englakonungi eða Danakonungi eða Svíakonungi".

Síðan fekk hann Þorgísli róðrarskútu eina ok þar með reiða allan, svá tjǫld ok vistir ok alt þat, er þeir þurftu til ferðar sinnar; síðan fóru þeir ok léttu eigi fyrr ferð sinni, en þeir kómu norðr til Þórólfs ok sǫgðu honum þat, er til tíðenda hafði gǫrz;

Þórólfr varð vel við skaða sinn, sagði svá, at hann mundi ekki fé skorta — "er gott, félag at eiga við konung".

Síðan keypti Þórólfr mjǫl ok malt ok þat annat, er hann þurfti til framflutningar liði sínu; sagði hann, at húskarlar mundu vera ekki svá fagrbúnir, sem hann hafði ætlat um hríð.

Þórólfr seldi jarðir sínar, en sumar veðsetti hann, en helt upp kostnaði ǫllum sem fyrr; hafði hann þá ok ekki fæera lið með sér en ena fyrri vetr, heldr hafði hann nǫkkuru fleira manna; svá um veizlur ok heimboð við vini sína, þá hafði hann meira efni um þat alt en fyrr; var hann heima þann vetr allan.

Þá er vár kom ok snæ leysti ok ísa, þá lét Þórólfr framm setja langskip mikit, er hann átti, ok lét þat búa ok skipaði húskǫrlum sínum ok hafði með sér meirr en hundrað manna; var þat lið et fríðasta ok vápnat allvel.

En er byr gaf, helt Þórólfr skipinu suðr með landi, ok þegar er hann kom suðr um Byrðu, þá heldu þeir útleið fyrir útan eyjar allar, en stundum svá, at sjór var í miðjum hlíðum; létu svá ganga suðr fyrir landit, hǫfðu ekki tíðendi af mǫnnum, fyrr en þeir kómu austr í Vík; þá spurðu þeir, at Haraldr konungr var í Víkinni ok hann ætlaði um sumarit at fara til Upplanda. Ekki vissu landsmenn til um ferð Þórólfs; honum byrjaði vel ok helt hann suðr til Danmerkr ok þaðan í Austrveg ok herjaði þar um sumarit, ok varð ekki gott til fjár.

Um haustit helt hann austan til Danmerkr í þann tíma, er leystiz Eyrarfloti, er þar hafði verit um sumarit, sem vant var, fjǫlði skipa af Nóregi. Þórólfr lét þat lið sigla alt fyrir, ok gerði ekki vart við sik; hann siglði einn dag at kveldi til Mostrarsunds; þar var fyrir í hǫfninni knǫrr einn mikill, kominn af Eyri; Þórir þruma hét maðr sá, er stýrði; hann var ármaðr Haralds konungs; hann réð fyrir búi hans í Þrumu; þat var mikit bú; sat konungr þar lǫngum, þá er hann var í Víkinni; þurfti þar stór fǫng til bús þess. Hafði Þórir farit fyrir þá sǫk til Eyrar, at kaupa þar þunga, malt ok hveiti ok hunang, ok varit þar til fé miklu, er konungr átti. Þeir lǫgðu at knerrinum ok buðu þeim Þóri kost á at verjaz, en fyrir því at þeir Þórir hǫfðu engan liðskost til varnar móti fjǫlmenni því, er Þórólfr hafði, gáfuz þeir upp; tók Þórólfr skip þat með ǫllum farmi, en setti Þóri upp í eyna. Helt Þórólfr þá skipum þeim báðum norðr með landi, en er hann kom fyrir Elfina, þá lágu þeir þar ok biðu nætr; en er myrkt var, røru þeir langskipinu upp í ána ok lǫgðu til bœjar þess, er þeir áttu Hallvarðr ok Sigtryggr. Koma þeir þar fyrir dag ok slógu manngarð, œpðu síðan heróp, ok vǫknuðu þeir við þat, er inni váru, ok hljópu þegar upp til vápna sinna; flýði Þorgeirr þegar út ór svefnskemmunni; skíðgarðr hár var um bœinn. Þorgeirr hljóp at skíðgarðinum ok greip hendinni upp á garðstaurinn ok kastaði sér út um garðinn; þar var nærr staddr Þorgils gjallandi; hann sveiflaði til sverðinu eptir Þorgeiri, ok kom á hǫndina ok tók af við garðstaurinn. Hljóp Þorgeirr síðan til skógar, en Þórðr bróðir hans var þar feldr ok meirr en tuttugu menn; síðan ræntu þeir þar fé ǫllu ok brendu bœinn; fóru síðan út eptir ánni til hafs; þeim byrjaði vel ok siglðu norðr í Víkina. Þá hittu þeir enn fyrir sér kaupskip mikit, er áttu Víkverjar, hlaðit af malti ok mjǫlvi; þeir Þórólfr lǫgðu at skipi því, en þeir, er fyrir váru, þóttuz engi fǫng hafa til varnar ok gáfuz upp; gengu þeir á land upp slyppir; en þeir Þórólfr tóku skipit með farmi ok fóru leiðar sinnar. Hafði Þórólfr þá þrjú skip, er hann siglði austan um Foldina; siglðu þá þjóðleið til Líðandisness; fóru þá sem skyndiligast, en námu nesnám, þar sem þeir kómu við, ok hjoggu strandhǫgg; en er þeir siglðu norðr frá Líðandisnesi, fóru þeir meirr útleið; en þar, sem þeir kómu við land, þá ræntu þeir.

En er Þórólfr kom norðr fyrir Fjǫrðu, þá snøri hann inn af leið ok fór á fund Kveldúlfs, fǫður síns, ok fengu þar góðar viðtǫkur; sagði Þórólfr fǫður sínum, hvat til tíðenda hafði orðit í fǫrum hans um sumarit. Þórólfr dvalðiz þar lítla hríð, ok leiddi Kveldúlfr ok þeir feðgar hann til skips; en áðr þeir skilðuz, tǫluðuz þeir við — sagði Kveldúlfr: "Eigi hefir því fjarri farit, Þórólfr, sem ek sagða þér, þá er þú fórt til hirðar Haralds konungs, at þér mundi svá út ganga, at hvárki þér né oss, frændum þínum, mundi hamingja at verða. Hefir þú nú þat ráð upp tekit, er ek varaða þik mest við, er þú etr kappi við Harald konung; en þótt þú sér vel búinn at hreysti ok allri atgørvi, þá hefir þú ekki til þess gæfu, at halda til jafns við Harald konung, er engum hefir ǫðrum enz hér í landi, þótt áðr hafi haft ríki mikit ok fjǫlmenni. Er þat mitt hugboð, at sjá verði fundr okkarr enn síðasti, ok væri þat at skǫpuðu fyrir aldrs sakir, at þú lifðir lengr okkar, en annan veg ætla ek at verði".

Síðan sté Þórólfr á skip sitt ok helt á brott leið sína; er þá ekki sagt frá ferð hans, at til tíðenda yrði, áðr hann kom á Sandnes heim ok lét flytja til bœjar herfang þat alt, er hann hafði heim haft, en setja upp skipin; skorti þá eigi fǫng at fœða lið sitt um vetrinn; sat Þórólfr heima jafnan ok hafði fjǫlmenni eigi minna en ena fyrri vetr.

Maðr hét Yngvarr, ríkr ok auðigr; hann hafði verit lendr maðr enna fyrri konunga, en síðan er Haraldr kom til ríkis, settiz Yngvarr heima ok þjónaði ekki konungi. Yngvarr var maðr kvángaðr ok átti dóttur, er hét Bera; Yngvarr bjó í Fjǫrðum; Bera var einberni hans ok stóð til arfs eptir hann.

Grímr Kveldúlfsson bað Beru til handa sér, ok var þat at ráði gǫrt; fekk Grímr Beru þann vetr, er þeir Þórólfr hǫfðu skiliz áðr um sumarit; var Grímr þá hálfþrítøgr at aldri, ok var þá skǫllóttr; síðan var hann kallaðr Skallagrímr. Hann hafði þá forráð ǫll fyrir búi þeira feðga ok tilǫflun alla, en þó var Kveldúlfr hress maðr ok vel fœrr; mart hǫfðu þeir frelsingja með sér ok marga þá menn, er heima þar hǫfðu upp vaxit ok váru nærr jafnaldrar Skallagríms; váru þeir margir afreksmenn miklir at afli, þvíat Kveldúlfr ok þeir feðgar vǫlðu menn mjǫk at afli til fylgðar við sik ok tǫmðu við skaplyndi sitt.

Skallagrímr var glíkr feðr sínum á vǫxt ok at afli, svá ok at yfirlitum ok skaplyndi.