Bókastaðir

Haraldr konungr fór þat sumar á Hálogaland ok váru gǫrvar veizlur í móti honum, bæði þar er hans bú váru, ok svá gerðu lendir menn ok ríkir bœndr.

Þórólfr bjó veizlu í móti konungi ok lagði á kostnað mikinn; var þat ákveðit, nærr konungr skyldi þar koma; Þórólfr bauð þangat fjǫlða manns ok hafði þar alt et bezta mannval, þat er kostr var; konungr hafði nærr þrjú hundruð manna, er hann kom til veizlunnar, en Þórólfr hafði fyrir fimm hundruð manna. Þórólfr hafði látit búa kornhlǫðu mikla, er þar var, ok látit leggja bekki í, ok lét þar drekka, þvíat þar var engi stofa svá mikil, er þat fjǫlmenni mætti alt inni vera; þar váru ok festir skildir umhverfis í húsinu.

Konungr settiz í hásæti, en er alskipat var et øfra ok et fremra, þá sáz konungr um ok roðnaði ok mælti ekki, ok þóttuz menn finna, at hann var reiðr. Veizla var en prúðligsta ok ǫll fǫng en beztu; konungr var heldr ókátr ok var þar þrjár nætr, sem ætlat var; þann dag, er konungr skyldi brott fara, gekk Þórólfr til hans ok bað, at þeir skyldu fara ofan til strandar; konungr gerði svá; þar flaut fyrir landi dreki sá, er Þórólfr hafði gera látit, með tjǫldum ok ǫllum reiða. Þórólfr gaf konungi skipit ok bað, at konungr skyldi svá virða, sem honum hafði til gengit, at hann hafði fyrir því haft fjǫlmenni svá mikit, at þat væri konungi vegsemð, en ekki fyrir kapps sakir við hann. Konungr tók þá vel orðum Þórólfs ok gerði sik þá blíðan ok kátan; lǫgðu þá ok margir góð orð til, sǫgðu, sem satt var, at veizlan var en vegsamligsta ok útleizlan en skǫruligsta, ok konungi var styrkr mikill at slíkum mǫnnum; skilðuz þá með kærleik miklum.

Fór konungr norðr á Hálogaland, sem hann hafði ætlat, ok sneri aptr suðr, er á leið sumarit; fór þá enn at veizlum, þar sem fyrir honum var búit.

Hildiríðarsynir fóru á fund konungs ok buðu honum heim til þriggja nátta veizlu; konungr þekðiz boð þeira ok kvað á, nærr hann mundi þar koma; en er at þeiri stefnu kom, þá kom konungr þar með lið sitt, ok var þar ekki fjǫlmenni fyrir, en veizla fór framm et bezta; var konungr allkátr.

Hárekr kom sér í rœðu við konung, ok kom þar rœðu hans, at hann spyrr um ferðir konungs, þær er þá hǫfðu verit um sumarit; konungr sagði slíkt, er hann spurði, kvað alla menn hafa sér vel fagnat ok mjǫk hvern eptir fǫngum sínum.

"Mikill munr", sagði Hárekr, "mun þess hafa verit, at í Torgum mundi veizla fjǫlmennust?"

Konungr sagði, at svá var.

Hárekr segir: "Þess var vís ván, þvíat til þeirar veizlu var mest aflat, ok báru þér konungr þar stórligar gæfur til, er svá sneriz, at þér kómuð í engan lífsháska; fór þat sem glíkligt var, at þú vart vitrastr ok hamingjumestr, þvíat þú grunaðir þegar, at eigi mundi alt af heilu vera, er þú sátt fjǫlmenni þat et mikla, er þar var saman dregit, en mér var sagt, at þú létir alt lið þitt jafnan með alvæpni vera, eða hafðir varðhǫld ørugg bæði nótt ok dag".

Konungr sá til hans ok mælti: "Hví mælir þú slíkt, Hárekr, eða hvat kantu þar af at segja?"

Hann segir: "Hvárt skal ek mæla í orlofi, konungr, þat er mér líkar?"

"Mældu", segir konungr.

"Þat ætla ek", segir Hárekr, "ef þú, konungr, heyrðir hvers manns orð, er menn mæla heima eptir hugþokka sínum, hver ákúrun þat þykkir, er þér veitið ǫllu mannfólki, at þér þœtti ekki vel vera; en yðr er þat sannast at segja, konungr, at alþýðuna skortir ekki annat til mótgangs við yðr, en dirfð ok forstjóra. En þat er ekki undarligt", sagði hann, "um slíka menn, sem Þórólfr er, at hann þykkiz umframm hvern mann; hann skortir eigi afl, eigi fríðleik, hann hefir ok hirð um sik sem konungr; hann hefir morð fjár, þótt hann hefði þat eina, er hann ætti sjálfr; en hitt er meira, at hann lætr sér jafnheimilt annarra fé, sem sitt. Þér hafið ok veitt honum stórar veizlur, ok var nú búit við, at hann mundi þat eigi vel launa, þvíat þat er yðr sannast frá at segja, þá er spurðiz, at þér fóruð norðr á Hálogaland með eigi meira liði, en þér hǫfðuð, þrimr hundruðum manna, þá var þat hér ráð manna, at hér skyldi herr saman koma ok taka þik af lífi, konungr, ok alt lið þitt, ok var Þórólfr hǫfðingi þeirar ráðagørðar, því at honum var þat til boðit, at hann skyldi konungr vera yfir Háleygjafylki ok Naumdœlafylki. Fór hann síðan út ok inn með hverjum firði ok um allar eyjar, ok dró saman hvern mann, er hann fekk, ok hvert vápn, ok fór þat þá ekki leynt, at þeim her skyldi stefna í móti Haraldi konungi til orrostu. En hitt er satt, konungr, þótt þér hefðið lið nǫkkuru minna, þá er þér funduz, at búandkǫrlum skaut skelk í bringu, þegar þeir sá sigling yðra; var þá hitt ráð tekit, at ganga á móti yðr með blíðu ok bjóða til veizlu, en þá var ætlat, ef þér yrðið drukknir ok lægið sofandi, at veita yðr atgǫngu með eldi ok vápnum, ok þat til jartegna, ef ek hefi rétt spurt, at yðr var fylgt í kornhlǫðu eina, því at Þórólfr vildi eigi brenna upp stofu sína, nýja ok vandaða mjǫk. Þat var enn til jartegna, at hvert hús var fult af vápnum ok herklæðum, en þá er þeir fengu engum vélræðum við yðr komit, tóku þeir þat ráð, sem helzt var til, drápu ǫllu á dreif um þessa fyriræltan; ætla ek þat alla kunna, at dylja þessa ráða, því at fáir hygg ek at sik viti saklausa, ef et sanna kemr upp. Nú er þat mitt ráð, konungr, at þú takir Þórólf til þín ok látir hann vera í hirð þinni, bera merki þitt ok vera í stafni á skipi þínu; til þess er hann fallinn allra manna bezt. En ef þú vilt, at hann sé lendr maðr, þá fá honum veizlur suðr í Fjǫrðum, þar er ætterni hans alt; megu þér þá sjá yfir, at hann geriz eigi of stórr, en fá hér sýslu á Hálogalandi í hǫnd þeim mǫnnum, er hófsmenn sé ok yðr munu með trúleik þjóna ok hér eigu kyn, ok þeira frændr hafa hér áðr haft þvílíkt starf. Skulu vit brœðr vera búnir ok boðnir til slíks, sem þér vilið okkr til nýta; hafði faðir okkarr hér lengi konungssýslu; varð honum þat vel í hǫndum. Er yðr, konungr, vandsettir hér menn yfir til forráða, þvíat þér munuð hér sjaldan koma sjálfir; hér er lítit landsmegin til þess, at þér farið með her yðvarn, ok munuð þat eigi optar gera, at fara higat með fá liði, þvíat hér er ótryggt lið mart."

Konungr reiddiz mjǫk við rœður þessar ok mælti þó stilliliga, sem hann var vanr jafnan, þá er hann frétti þau tíðendi, er mikils váru verð; hann spurði þá, hvárt Þórólfr væri heima í Torgum.

Hárekr sagði, at þess var engi ván — "er Þórólfr svá viti borinn, at hann mundi kunna sér, at vera eigi fyrir liði yðru, konungr; þvíat honum myndi þess ván, at eigi skyldi allir svá haldinorðir, at þú, konungr, mundir eigi varr verða við þessi tíðendi; fór hann norðr í Álǫst, þegar er hann spurði, at þér váruð norðan á leið."

Konungr rœddi fátt um þessi tíðendi fyrir mǫnnum, en fannz þat á, at hann mundi trúnað á festa þessa orðrœðu, er honum var sagt; fór konungr síðan ferðar sinnar, leiddu Hildiríðarsynir hann virðuliga á brott með gjǫfum, en hann hét þeim vináttu sinni. Þeir brœðr gáfu sér ørendi inn í Naumudal ok fóru svá í svig við konung, at þeir hittu hann at ǫðruhverju; tók hann jafnan vel máli þeira.

Þorgils gjallandi hét maðr; hann var heimamaðr Þórólfs ok hafði af honum mesta virðing húskarla hans; hann hafði fylgt Þórólfi, þá er hann var í víking; var þá stafnbúi hans ok merkismaðr. Þorgils hafði verit í Hafrsfirði í liði Haralds konungs ok stýrði þá skipi því, er Þórólfr átti ok hann hafði haft í víking; Þorgils var rammr at afli ok enn mesti hreystimaðr; konungr hafði veitt honum vingjafar eptir orrostu ok heitit vináttu sinni. Þorgils var forstjóri fyrir búi í Torgum, þá er Þórólfr var eigi heima; hafði Þorgils þá þar ráð; en er Þórólfr hafði heiman farit, þá hafði hann til greitt finnskatt þann allan, er hann hafði haft af fjalli ok konungr átti, ok fekk í hendr Þorgísli ok bað hann fœra konungi, ef hann kœmi eigi heim áðr, um þat er konungr fœri norðan ok suðr um. Þorgils bjó byrðing mikinn ok góðan, er Þórólfr átti, ok bar þar á skattinn, ok hafði nærr tuttugu mǫnnum; siglði suðr eptir konungi ok fann hann inn í Naumudal.

En er Þorgils kom á fund konungs, þá bar hann konungi kveðju Þórólfs ok sagði, at hann fór þar með finnskatt þann, er Þórólfr sendi honum; konungr sá til hans ok svarar engu, ok sá menn, at hann var reiðr.

Gekk þá Þorgils á brott, ok ætlaði at fá betra dagráð, at tala við konung; hann kom á fund Ǫlvis hnúfu ok sagði honum alt, sem farit hafði, ok spurði, ef hann vissi nǫkkut til, hverju gegndi.

"Eigi veit ek þat", sagði hann, "hitt hefi ek fundit, at konungr þagnar hvert sinn, er Þórólfs er getit, síðan er vér várum í Leku, ok grunar mik af því, at hann muni rœgðr vera; þat veit ek um Hildiríðarsonu, at þeir eru lǫngum á einmælum við konung, en þat er auðfundit á orðum þeira, at þeir eru óvinir Þórólfs, en ek mun þessa brátt víss verða af konungi."

Síðan fór Ǫlvir til fundar við konung ok mælti: "Þorgils gjallandi er hér kominn, vinr yðvarr, með skatt þann, er kominn er af Finnmǫrk ok þér eiguð, ok er skattrinn miklu meiri, en fyrr hefir verit, ok miklu betri vara; er honum títt um ferð sína; ger svá vel, konungr, gakk til ok sé, þvíat engi mun sét hafa jafngóða grávǫru."

Konungr svarar engu ok gekk þó þar, er skipit lá; Þorgils braut þegar upp vǫruna ok sýndi konungi; en er konungr sá, at þat var satt, at skattrinn var miklu meiri ok betri, en fyrr hafði verit, þá hóf honum heldr upp brún, ok mátti Þorgils þá tala við hann. Hann fœrði konungi bjórskinn nǫkkur, er Þórólfr sendi honum, ok enn fleiri dýrgripi, er hann hafði fengit á fjalli; konungr gladdiz þá ok spyrr, hvat til tíðenda hefði orðit um ferðir þeira Þórólfs; Þorgils sagði þat alt greiniliga; þá mælti konungr: "Skaði mikill er þat, er Þórólfr skal eigi vera tryggr mér eða vilja vera banamaðr minn."

Þá svǫruðu margir, er hjá váru, ok allir á eina lund, sǫgðu, at vera mundi róg illra manna, ef konungi væri slíkt sagt, en Þórólfr mundi ósannr at vera; kom þá svá, at konungr kvez því mundu heldr af trúa; var konungr þá léttr í ǫllum rœðum við Þorgils ok skilðuz sáttir.

En er Þorgils hitti Þórólf, sagði hann honum alt, sem farit hafði.

Þórólfr fór þann vetr enn á mǫrkina ok hafði með sér nærr hundraði manna; fór hann enn sem enn fyrra vetr, átti kaupstefnu við Finna ok fór víða um mǫrkina.

En er hann sótti langt austr ok þar spurðiz til ferðar hans, þá kómu Kvenir til hans ok sǫgðu, at þeir váru sendir til hans, ok þat hafði gǫrt Faravið konungr af Kvenlandi, sǫgðu, at Kirjálar herjuðu á land hans, en hann sendi til þess orð, at Þórólfr skyldi fara þagat ok veita honum lið; fylgði þat orðsending, at Þórólfr skyldi hafa jafnmikit hlutskipti sem konungr, en hverr manna hans sem þrír Kvenir.

En þat váru lǫg með Kvenum, at konungr skyldi hafa ór hlutskipti þriðjung við liðsmenn ok um framm at afnámi bjórskinn ǫll ok safala ok askraka.

Þórólfr bar þetta fyrir liðsmenn sína ok bauð þeim kost á, hvárt fara skyldi eða eigi; en þat køru flestir, at hætta til, er féfang lá við svá mikit, ok var þat af ráðit, at þeir fóru austr með sendimǫnnum.

Finnmǫrk er stórliga víð; gengr haf fyrir vestan, ok þar af firðir stórir, svá ok fyrir norðan ok alt austr um, en fyrir sunnan er Nóregr, ok tekr mǫrkin náliga alt et øfra suðr, svá sem Hálogaland et ýtra. En austr frá Naumudal er Jamtaland ok þá Helsingjaland ok þá Kvenland, þá Finnland, þá Kirjálaland, en Finnmǫrk liggr fyrir ofan þessi ǫll lǫnd, ok eru víða fjallbyggðir upp á mǫrkina, sumt í dali, en sumt með vǫtnum. Á Finnmǫrk eru vǫtn furðuliga stór, ok þar með vǫtnunum marklǫnd stór, en há fjǫll liggja eptir endilangri mǫrkinni, ok eru þat kallaðir Kilir.

En er Þórólfr kom austr til Kvenlands ok hitti konung Faravið, þá búaz þeir til ferðar, ok hǫfðu þrjú hundruð manna, en Norðmenn et fjórða, ok fóru et øfra um Finnmǫrk ok kómu þar framm, er Kirjálar váru á fjalli, þeir er fyrr hǫfðu herjat á Kveni. En er þeir urðu varir við ófrið, sǫfnuðuz þeir saman ok fóru í mót, væntu sér enn, sem fyrr, sigrs; en er orrosta tókz, gengu Norðmenn hart framm, hǫfðu þeir skjǫldu enn traustari en Kvenir; sneri þá mannfalli í lið Kirjála; fell mart, en sumir flýðu; fengu þeir Faravið konungr ok Þórólfr þar ógrynni fjár, sneru aptr til Kvenlands, en síðan fór Þórólfr ok hans lið á mǫrkina; skilðu þeir Faravið konungr með vináttu.

Þórólfr kom af fjallinu ofan í Vefsni, fór þá fyrst til bús síns á Sandnes, dvalðiz þar um hríð, fór norðan um várit með liði sínu til Torga. En er hann kom þar, var honum sagt, at Hildiríðarsynir hǫfðu verit um vetrinn í Þrándheimi með Haraldi konungi, ok þat með, at þeir mundu ekki af spara, at rœgja Þórólf við konung; var Þórólfi mart sagt frá því, hvert efni þeir hǫfðu í um rógit.

Þórólfr svarar svá: "Eigi mun konungr trúa því, þótt slík lygi sé upp borin fyrir hann, — þvíat hér eru engi efni til þessa — at ek muna svíkja hann, þvíat hann hefir marga hluti gǫrt stórvel til mín, en engan hlut illa, ok er at firr, at ek munda vilja gera honum mein, þótt ek ætta þess kosti, at ek vil miklu heldr vera lendr maðr hans en heita konungr ok væri annarr samlendr við mik, sá er mik mætti gera at þræli sér, ef vildi."

Hildiríðarsynir hǫfðu verit þann vetr með Haraldi konungi ok hǫfðu með sér heimamenn sína ok nábúa; þeir brœðr váru optliga á tali við konung ok fluttu enn á sǫmu leið mál Þórólfs.

Hárekr spurði: "Líkaði yðr vel finnskattrinn, konungr, er Þórólfr sendi yðr?"

"Vel", sagði konungr.

"Þá mundi yðr mart um finnaz", segir Hárekr, "ef þér hefðið allan þann, sem þér áttuð; en nú fór þat fjarri; var hitt miklu meiri hlutr, er Þórólfr dró undir sik; hann sendi yðr at gjǫf bjórskinn þrjú, en ek veit víst, at hann hafði eptir þrjá tigu þeira, er þér áttuð, ok hygg ek, at slíkan mun hafa farit um annat. Satt mun þat, konungr, ef þú fær sýsluna í hǫnd okkr brœðrum, at meira fé skulum vit fœra þér" — en alt þat, er þeir sǫgðu á hendr Þórólfi, þá báru fǫrunautar þeira vitni með þeim; kom þá svá, at konungr var enn reiðasti.