Bókastaðir

Þeir ríða nú at konungshǫllinni. Atli konungr skipar liði sínu til orrostu, ok svá vikusk fylkingar, at garðr nǫkkurr varð í millum þeirra.

"Verið velkomnir með oss!" (segir hann), "ok fáið mér gull þat it mikla, er vér erum tilkomnir, þat fé, er Sigurðr átti, en nú á Guðrún."

Gunnarr segir: "aldri fær þú þat fé, ok dugandi menn munu þér hér fyrir hitta, áðr vér látim lífit, ef þér bjóðið oss ófrið; kann vera at þú veitir þessa veizlu stórmannliga, ok af lítilli eymd við ǫrn ok úlf."

"Fyrir lǫngu hafða ek þat mér í hug," (segir Atli) "at ná yðru lífi, en ráða gullinu, ok launa yðr þat níðingsverk, er þér svikuð yðarn enn bezta mág, ok skal ek hans hefna."

Hǫgni svarar: "þat kemr yðr verst at haldi, at liggja lengi á þessu ráði, en eru þó at engu búnir."

Nú slær í orrostu harða, ok er fyrst skothríð.

Ok nú koma fyrir Guðrúnu tíðendin; ok er hon heyrir þetta, verðr hon við gneip, ok kastar af sér skikkjunni; eptir þat gekk hon út, ok heilsaði þeim, er komnir váru, ok kysti brœðr sína ok sýndi þeim ást, ok þessi var þeirra kveðja en síðarsta.

Þá mælti hon: "ek þóttumsk ráð hafa við sett, at eigi kœmi þér, en engi má við skǫpum vinna;" Þá mælti hon: "mun nokkut tjóa at leita um sættir;" En allir neituðu því þverliga.

Nú sér hon at sárt er leikit við brœðr hennar, hyggr nú á harðræði, fór í brynju ok tók sér sverð, ok barðisk með brœðrum sínum, ok gekk svá fram sem hinn hraustasti karlmaðr, ok þat sǫgðu allir á einn veg, at varla sæi meiri vǫrn, enn þar. Nú gerisk mikit mannfall, ok berr þó af framganga þeirra brœðra; orrostan stendr nú lengi fram, allt um miðjan dag. Gunnarr ok Hǫgni gengu í gegnum fylkingar Atla konungs, ok svá er sagt, at allr vǫllr flaut í blóði. Synir Hǫgna ganga nú hart fram.

Atli konungr mælti: "vér hǫfum lið mikit ok frítt, ok stóra kappa, en nú eru margir af oss fallnir, ok egum vér yðr illt at launa, drepit nítján kappa mína, en sex einir eru eptir," ok verðr hvíld á bardaganum. Þá mælti Atli konungr: "fjórir váru vér brœðr, ok em ek nú einn eptir; ek hlaut mikla mægð, ok hugða ek mér þat til frama; konu átta ek væna ok vitra, stórlynda ok harðúðga, en ekki má ek njóta hennar vizku, því at sjaldan váru við sátt; þér hafið nú drepit marga mína frændr, en svikit mik frá ríkinu ok fénu, ráðit systur mína, ok þat harmar mik mest."

Hǫgni segir: "hví getr þú slíks? Þér brugðuð fyrri friði; þú tókt mína frændkonu, ok sveltir í hel ok myrðir, ok tókt féit, ok var þat eigi konungligt; ok hlægiligt þykkir mér, er þú týnir þinn harm, ok goðunum vil ek þat þakka, er þér gengr illa."

Nú eggjar Atli konungr liðit at gera harða sókn; berjask nú snarpliga, ok sœkja Gjúkungar at svá fast, at Atli konungr hrøkkr inní hǫllina, ok berjask nú inni, ok var orrostan allhǫrð. Sjá bardagi varð með miklu mannspelli, ok lýkr svá, at fellr allt lið þeirra brœðra, svá at þeir standa tveir upp, ok fór áðr margr maðr til heljar fyrir þeirra vápnum. Nú er sókt at Gunnari konungi, ok fyrir sakir ofreflis var hann hǫndum tekinn ok í fjǫtra settr. Síðan barðisk Hǫgni af mikilli hreysti ok drengskap, ok feldi ena stœrstu kappa Atla konungs tuttugu; hann hratt mǫrgum í þann eld, er þar var gerr í hǫllinni; allir urðu á eitt sáttir, at varla sæi slíkan mann; en þó varð hann at lyktum ofrliði borinn, ok hǫndum tekinn.

Atli konungr mælti: "mikil furða er þat, hve margr maðr hér hefir farit fyrir honum, nú skeri or honum hjartat, ok sé þat hans bani."

Hǫgni mælti: "ger sem þér líkar, glaðliga mun ek hér bíða þess, er þér vilið atgera, ok þat muntu skilja, at eigi er hjarta mitt hrædt, ok reynt hefi ek fyrr harða hluti, ok var ek gjarn at þola mannraun, þá er ek var ósárr, en nú eru vér mjǫk sárir, ok mantu enn ráða várum skiptum."

Þá mælti ráðgjafi Atla konungs: "sé ek betra ráð: tǫkum heldr þrælinn Hjalla, en forðum Hǫgna, þræll þessi er skapdauði, hann lifir eigi svá lengi, at hann sé eigi dáligr."

Þrællinn heyrir ok œpir hátt, ok hleypir undan, hvert er honum þykkir skjóls ván, kveðsk illt hljóta af ófriði þeirra ok vass at gjalda, kveðr þann dag illan vera, er hann skal deyja frá sínum góðum kostum ok svína geymslu. Þeir þrifu hann ok brugðu at honum knífi; hann œpti hátt, áðr hann kendi oddsins. Þá mælti Hǫgni, sem færrum er tíðt, þá er í mannraun koma, hann árnaði þrælnum lífs, ok kveðsk eigi vilja skræktun, kvað sér minna fyrir at fremja þenna leik; þrællinn varð þá fjǫrit. Nú eru þeir báðir í fjǫtra settir Gunnarr.

Þá mælti Atli konungr til Gunnars konungs, at hann skyldi segja til gullsins, ef hann vill líf þiggja; hann svarar: "fyrr skal ek sjá hjarta Hǫgna bróður míns blóðugt!" Ok nú þrifu þeir þrælinn í annat sinn, ok skáru or honum hjartat, ok báru fyrir konunginn Gunnar; hann svarar: "hjarta Hjalla má hér sjá, ens blauða, ok er ólíkt hjarta Hǫgna ins frœkna, þvíat nú skelfr mjǫk, en hálfu meir, þá er í brjósti honum lá."

Nú gengu þeir eptir eggjun Atla konungs at Hǫgna, ok skáru or honum hjartat; ok svá var mikill þróttr hans, at hann hló, meðan hann beið þessa kvǫl, ok allir undruðusk þrek hans, ok þat er síðan at minnum haft.

Þeir sýndu Gunnari hjarta Hǫgna ins frœkna: "ok er ólíkt hjarta Hjalla ins blauða, þvíat nú hrœrisk lítt, en miðr meðan í brjósti honum lá, ok svá mantu, Atli! láta þitt líf, sem nú látum vér; ok nú veit ek einn, hvar gullit er, ok mun eigi Hǫgni segja þér; mér lék ýmist í hug, þá er vér lifðum báðir, en nú hefi ek einn ráðit fyrir mér, skal Rín nú ráða gullinu, fyrr enn Hýnir beri þat á hǫndum sér."

Atli konungr mælti: "farið á brott með bandingjann!" ok svá var gert.

Guðrún kveðr nú með sér menn, ok hittir Atla (ok mælti): "gangi þér nú illa, ok eptir því, sem þér helduð orð við mik!"

Ok nú er Gunnarr konungr settr í einn ormgarð; þar váru margir ormar fyrir, ok váru hendr hans fast bundnar; Guðrún sendi honum hǫrpu; en hann sýndi sína list, ok sló hǫrpuna með mikilli list, at hann drap strengina með tánum, ok lék svá vel ok afbragðliga, at fáir þóttusk heyrt hafa svá með hǫndum slegit, ok þartil lék hann þessa íþrótt, at allir sofnuðu ormarnir, nema ein naðra mikil ok illilig skreið til hans, ok gróf inn sínum rana, þartil er hon hjó hans hjarta; ok þar lét hann sitt líf með mikilli hreysti.

Atli konungr þóttisk nú hafa unnit mikinn sigr, ok sagði Guðrúnu svá sem með miklu spotti, eða svá sem hann hœldisk: "Guðrún!" segir hann, "mist hefir þú nú brœðra þinna, ok veldr þú því sjálf."

Hon svarar: "vel líkar þér nú, er þú lýsir vígum þessum fyrir mér, en vera má at þú iðrisk, þá er þú reynir þat, er eptir kemr, ok sú mun erfðin lengst eptir lifa, at týna eigi grimdinni, ok mun þér eigi vel ganga meðan ek lifi."

Hann svarar: "við skulum nú gera okkra sætt, ok vil ek bœta þér brœðr þína með gulli ok dýrum gripum, eptir þínum vilja."

Hon svarar: "lengi hefi ek eigi verit hæg viðreignar, ok mátti um hreifa meðan Hǫgni lifði, muntu ok aldri bœta brœðr mína svá, at mér hugni, en opt verðu við konurnar ríki bornar af yðru valdi; nú eru mínir frændr allir dauðir, ok muntu nú einn við mik ráða; mun ek nú þenna kost upptaka, ok látum gera mikla veizlu, ok vil ek nú erfa brœðr mína ok svá þína frændr;" Gerir hon sik nú blíða í orðum, en þó var samt undir raunar; hann var talhlýðinn ok trúði á hennar orð, er hon gerði sér létt um rœður.

Guðrún gerir nú erfi eptir sína brœðr, ok svá Atli konungr eptir sína menn, ok þessi veizla var við mikla sveipan. Nú hyggr Guðrún á harma sína, ok sitr um þat, at veita konungi nokkra mikla skǫmm; ok um kveldit tók hon sonu þeirra Atla konungs, er þeir léku við stokki; sveinarnir glupnuðu, ok spurðu, hvat þeir skyldu?

Hon svarar: "spyrið eigi at! bana skal ykkr báðum."

Þeir svǫruðu: "ráða muntu bǫrnum þínum sem þú vilt, þat mun engi banna þér, en þér er skǫmm í at gera þetta."

Síðan skar hon þá á hals. Konungrinn spurði eptir, hvar synir hans væri.

Guðrún svarar: "ek mun þat segja þér, ok glaða þitt hjarta; þú vaktir við oss mikinn harm, þá er þú drapt brœðr mína, nú skaltu heyra mína rœðu: þú hefir mist þinna sona, ok eru þeirra hausar hér at borðkerum báðir, ok sjálfr draktu þeirra blóð við vín blandit; síðan tók ek hjǫrtu þeirra, ok steikta ek á teini, en þú ázt."

Atli konungr svarar: "grimm ertu, er þú myrðir sonu þína ok gaft mér þeirra hold at eta, ok skamt lætr þú ills í milli."

Guðrún segir: "væri minn vili til at gera þér, miklar skammir, ok verðr eigi fullilla farit við slíkan konung."

Konungr mælti: "verra hefir þú gert, enn menn viti dœmi til, ok er mikil óvizka í slíkum harðræðum, ok makligt at þú værir á báli brend ok barin áðr grjóti í hel, ok hefðir þú þá þat, er þú ferr á leið."

Hon svarar: "þú spár þat þér sjálfum, en ek man hljóta annan dauða." Þau mæltusk við mǫrg heiptarorð.

Hǫgni átti son eptir, er Niflungr hét; hann hafði mikla heipt við Atla konung, ok sagði Guðrúnu, at hann vildi hefna feðr síns; hon tók því vel, ok gera ráð sín; hon kvað mikit happ í, ef þat yrði gǫrt.

Ok of kveldit, er konungr hafði drukkit, gekk hann til svefns; ok er hann var sofnaðr, kom Guðrún þar, ok son Hǫgna. Guðrún tók eitt sverð, ok leggr fyrir brjóst Atla konungi, véla þau um bæði, hon ok son Hǫgna.

Atli konungr vaknar við sárit, ok mælti: "eigi man hér þurfa um at binda eða umbúð at veita, eða hverr veitir mér þenna áverka?"

Guðrún segir: "ek veld nokkru um, en sumu son Hǫgna."

Atli konungr mælti: "eigi sæmdi þér þetta at gera, þóat nǫkkur sǫk væri til, ok vartu mér gipt at frænda ráði, ok mund galt ek við þér, þrjá tigu góðra riddara ok sœmiligra meyja, ok marga menn aðra, ok þó léztu þér eigi at hófi, nema þú réðir lǫndum þeim, er átt hafði Buðli konungr, ok þína sværu léztu opt með gráti sitja."

Guðrún mælti: "margt hefir þú mælt ósatt, ok ekki hirði ek þat, ok opt var ek óhœg í mínu skapi, en miklu jók þú á; hér hefir verit opt mikil styrjǫld í þínum garði, ok bǫrðusk opt frændr ok vinir, ok ýfðisk hvat við annat; ok var betri æfi vár þá, er ek var með Sigurði, drápum konunga ok réðum um eignir þeirra, ok gáfum grið þeim, er svá vildu, en hǫfðingjar gengu á hendr oss, ok létum þann ríkan, er svá vildi; síðan mistum vér hans, ok var þat lítit, at bera ekkju nafn, en þat harmar mik mest, er ek kom til þín, en átt áðr enn ágæzta konung, ok aldri komtu svá or orrostu, at eigi bærir þú enn minna lut."

Atli konungr svarar: "eigi er þat satt, ok við slíkar fortǫlur batnar hvárigra hluti, þviat vér hǫfum skarðat; ger nú til mín sómasamliga, ok lát búa um lík mitt til ágætis!"

Hon segir: "þat mun ek gera, at láta þér gera vegligan grǫft, ok gera þér virðuliga steinþró, ok vefja þik í fǫgrum dúkum, ok hyggja þér hverja þǫrf."

Eptir þat deyr hann; en hon gerði, sem hon hét; síðan lét hon slá eldi í hǫllina. Ok er hirðin vaknaði við óttann, þá vildu menn eigi þola eldinn, ok hjuggusk sjálfir ok fengu svá bana; lauk þar æfi Atla konungs ok allrar hirðar hans. Guðrún vildi nú eigi lifa eptir þessi verk, en endadagr hennar var eigi enn kominn.

Vǫlsungar ok Gjúkungar, at því er menn segja, hafa verit mestir ofrhugar ok ríkismenn, ok svá finsk ǫllum fornkvæðum; ok nú stǫðvaðisk þessi ófriðr með þeima hætti, at liðnum þessum tíðendum.

Guðrún átti dóttur við Sigurði, er Svanhildr hét; hon var allra kvenna vænst, ok hafði snǫr augu, sem faðir hennar, svá at fárr einn þorði at sjá undir hennar brýn; hon bar svá mjǫk af ǫðrum konum um vænleik, sem sól af ǫðrum himintunglum.

Guðrún gekk eitt sinn til sævar, ok tók grjót í fang sér, ok gekk á sæinn út, ok vildi tapa sér; þá hófu hana stórar bárur fram eptir sjánum, ok fluttisk hon með þeirra fulltingi, ok kom um síðir til borgar Jónakurs konungs; hann var ríkr konungr ok fjǫlmennr; hann fékk Guðrúnar, þeirra bǫrn váru þeir Hamdir ok Sǫrli ok Erpr. Svanhildr var þar uppfœdd.

Jórmunnrekr hefir konungr heitit, hann var ríkr konungr í þann tíma; hans son hét Randverr.

Konungr heimtir á tal son sinn, ok mælti: "þú skalt fara mína sendifǫr til Jónakurs, ok minn ráðgjafi, er Bikki heitir; þar er uppfœdd Svanhildr, dóttir Sigurðar Fáfnisbana, er ek veit fegrsta mey undir heimsólu; hana vilda ek helzt eiga, ok hennar skaltu biðja til handa mér."

Hann segir: "skylt er þat, herra! at ek fara yðra sendifǫr;" Lætr nú búa ferð þeirra sœmiliga. Fara þeir nú, unst þeir koma til Jónakurs konungs, sjá Svanhildi ok þykkir mikils um vert hennar fríðleik.

Randverr heimti konung á tal ok mælti: "Jórmunnrekr konungr vill bjóða yðr mægi sitt, hefir hann spurn til Svanhildar, ok vill hann kjósa hana sér til konu, ok er ósýnt at hon sé gefin ríkara manni, enn hann er."

Konungr segir, at þat var virðuligt ráð: ok er hann mjǫk frægr.

Guðrún segir: "valt er hamingjunni at treystask, at eigi bresti hon."

En með fýsing konungs, ok ǫllu því er á lá, er þetta nú ráðit, ok ferr nú Svanhildr til skips með virðuligu fǫruneyti, ok sat í lyptingu hjá konungs syni.

Þá mælti Bikki til Randvers: "sannligt væri þat, at þér ættið svá fríða konu, en eigi svá gamall maðr;" Honum félsk þat vel í skap, ok mælti til hennar með blíðu ok hvárt til annars; koma heim í land ok hitta konung.

Bikki mælti: "þat samir, herra! at vita, hvat tíðt er um, þótt vandt sé upp at bera, en þat er um vélar þær, er sonr þinn hefir fengit fulla ást Svanhildar, ok er hon hans frilla, ok lát slíkt eigi óhegnt;" Mǫrg ill ráð hafði hann honum áðr kennt, þóat þetta biti fyrir of hans ráð ill.

Konungr hlýddi hans mǫrgum vondum ráðum; hann mælti, ok mátti eigi stilla sik af reiði, at Randve skyldi taka, ok á gálga festa. Ok er hann var tilleiddr gálgans, þá tók hann hauk einn, ok plokkaði af honum allar fjaðrirnar, ok mælti, at sýna skyldi feðr hans; ok er konungrinn sá, mælti hann: "þar má nú sjá at honum þykkir ek þann veg hniginn sœmdinni, sem haukrinn fjǫðrunum," ok biðr hann taka af gálganum. Bikki hafði þar um vélt á meðan, ok var hann dauðr.

Enn mælti Bikki: "engum manni áttu verri at vera, enn Svanhildi, lát hana deyja með skǫmm."

Konungr svarar: "þat ráð munu vér taka."

Síðan var hon bundin í borgarhliði, ok hleypt hestum at henni; en er hon brá í sundr augum, þá þorðu eigi hestarnir at spora hana; ok er Bikki sá þat, mælti hann, at belg skyldi draga á hǫfuð henni, ok svá var gǫrt, en síðan lét hon líf sitt.