Bókastaðir

Nú þóttisk engi kunna at sér at Brynhildr beiddi þess hlæjandi, eð hon harmaði með gráti. Þá mælti hon: "þat dreymdi mik, Gunnarr! at ek átta kalda sæng, en þú ríðr í hendr óvinum þínum, ok ǫll ætt yðr man illa fara, er þér eruð eiðrofa, ok mundir þú þat óglǫgt, er þit blǫnduðuð blóði saman Sigurðr ok þú, er þú rétt hann, ok hefir þú honum allt illu launat þat, er hann gerði vel til þín, ok lét þik fremstan vera, ok þá reyndi þat, er hann kom til vár, hve hann helt sína eiða, at hann lagði okkar í milli it snarpeggjaða sverð, þat er eitri var hert; ok snemma réðu þér til saka við hann ok við mik, þá er ek var heima með feðr mínum, ok hafða ek allt þat, er ek vilda, ok ætlaða ek engan yðarn minn skyldu verða, þá er þér riðuð þar at garði þrír konungar; síðan leiddi Atli mik á tal, ok spyrr, ef ek vilda þann eiga, er riði Grana, sá var yðr ekki líkr, ok þá hétumsk ek syni Sigmundar konungs ok engum ǫðrum, ok eigi mun yðr farask þótt ek deyja."

Þá reis Gunnarr upp, ok lagði hendr um háls henni, ok bað at hon skyldi lifa ok þiggja fé, ok allir aðrir lǫttu hana at deyja; en hon hratt hverjum frá sér, er at henni kom, ok kvað ekki tjóa mundu at letja hana þess, er hon ætlaði.

Síðan hét Gunnarr á Hǫgna, ok spyrr hann ráða, ok bað hann til fara, ok vita, ef hann fengi mýkt skaplyndi hennar, ok kvað nú ærna þǫrf vera á hǫndum, ef sefask mætti hennar harmr, þartil er fráliði.

Hǫgni svarar: "leti engi maðr hana at deyja, þvíat hon verðr oss aldri at gagni, ok engum manni, síðan hon kom hingat."

Nú bað hon taka mikit gull, ok bað þar koma alla þá, er fé vildu þiggja; síðan tók hon eitt sverð, ok lagði undir hǫnd sér, ok hneig upp við dýnur, ok mælti: "taki hér nú gull hverr, er þiggja vill!" Allir þǫgðu. Brynhildr mælti: "þiggið gullit, ok njótið vel!"

Enn mælti Brynhildr til Gunnars: "nú man ek segja þér litla stund þat, er eptir mun ganga: sættask munu þit Guðrún brátt með ráðum Grímhildar ennar fjǫlkunngu; dóttir Guðrúnar ok Sigurðar man heita Svanhildr, er vænst man fœdd allra kvenna; (verðr) Guðrún gefin Atla at sínum óvilja; Oddrúnu mantu vilja eiga, en Atli mun þat banna; þá munu þit eiga launfundi, ok mun hon þér unna; Atli man þik svíkja ok í ormgarð setja, ok síðan man Atli drepinn ok synir hans; Guðrún man þá drepa; síðan munu hana stórar bárur bera til borgar Jónakrs konungs; þar man hon fœða ágæta sonu; Svanhildr mun or landi send, ok gift Jórmunnreki konungi; hana munu bíta Bikka ráð; ok þá er farin ǫll ætt yðr; ok eru Guðrúnar harmar at meiri. Nú bið ek þik Gunnarr! efstu bœnar: lát gera eitt bál mikit á sléttum velli ǫllum oss, mér ok Sigurði, ok þeim, sem drepnir váru með honum; lát þar tjalda yfir af rauðu mannablóði, ok brenna mér þar á aðra hǫnd þenna enn Hýnska konung, en á aðra hǫnd honum mína menn, tvá at hǫfði, tvá at fótum, ok tvá hauka, þá er at jafnaði skipt; látið þar á milli okkar brugðit sverð, sem fyrr, er við stigum á einn beð, ok heitum þá hjón, ok eigi fellr honum þá hurð á hæla, ef ek fylgi honum, ok er vár leiðsla þá ekki aumlig, ef honum fylgja fimm ambáttir ok átta þjónar, er faðir minn gaf mér, ok þar brenna ok þeir, er drepnir váru með Sigurði; ok fleira munda ek mæla, ef ek væra eigi sár, en nú þýtr ǫndin, en sárit opnask, ok sagða ek þó satt."

Nú er búit um lík Sigurðar at fornum sið, ok gert mikit bál; ok er þat er mjǫk í kyndt, þá var þar lagt á ofan lík Sigurðar Fáfnisbana, ok sonar hans þriggja vetrs, er Brynhildr lét drepa, ok Guttorms. Ok er bálit var allt loganda, gekk Brynhildr þará út, ok mælti við skemmumeyjar sínar, at þær tœki gull þat, er hon vildi gefa þeim; ok eptir þetta deyr Brynhildr ok brann þar með Sigurði, ok lauk svá þeirra æfi.

Nú segir þat hverr, er þessi tíðendi heyrir, at engi maðr mun þvílíkr eptir í verǫldunni, ok aldri man síðan borinn slíkr maðr, sem Sigurðr var, fyrir hversvetna sakar, ok hans nafn man aldri fyrnask í þýverskri tungu ok á Norðrlǫndum, meðan heimrinn stendr.

Þat er sagt, einhvern dag, þá er Guðrún sat í skemmu sinni, þá mælti hon: "betra var þá várt líf, er ek átta Sigurð; svá bar hann af ǫllum mǫnnum, sem gull af járni, eða laukr af ǫðrum grǫsum, eða hjǫrtr af ǫðrum dýrum, uns brœðr mínir fyrirmundu mér slíks manns, er ǫllum var fremri, eigi máttu þeir sofa, áðr þeir drápu hann; mikinn gný gerði Grani, þá er hann sá sáran sinn lánardrottinn, síðan rœdda ek við hann, sem við mann, en hann hnípti í jǫrðina, ok vissi at Sigurðr var fallinn."

Síðan hvarf Guðrún brott á skóga, ok heyrði alla vega frá sér varga þyt, ok þótti þá blíðara at deyja. Guðrún fór, uns hon kom til hallar Hálfs konungs, ok sat þar með Þóru Hákunardóttur í Danmǫrku sjau misseri, ok var þar í miklum fagnaði, ok sló borða yfir henni, ok skrifaði þará mǫrg ok stór verk ok fagra leika, er tíðir váru í þann tíma, sverð ok brynjur ok allan konungs búnað, skip Sigmundar konungs, er skriðu fyrir land fram; ok þat byrðu þær, er þeir bǫrðusk Sigar ok Siggeirr á Fjóni suðr; slíkt var þeirra gaman, ok huggaðisk Guðrún nú nokkut harms síns.

Þetta spyrr Grímhildr, hvar Guðrún er niðr komin, heimtir á tal sonu sína, ok spyrr, hverju þeir vilja bœta Guðrúnu son sinn ok mann, kvað þeim þat skylt. Gunnarr segir, kveðsk vilja gefa henni gull, ok bœta henni svá harma sína, senda eptir vinum sínum, ok búa hesta sína, hjálma, skjǫldu, sverð ok brynjur ok allskonar herklæði; ok var þessi ferð búin it kurteisligsta, ok engi sá kappi, er mikill var, sat nú heima; hestar þeirra váru brynjaðir, ok hverr riddari hafði annathvárt gyltan hjálm eða skygðan. Grímhildr ræðsk í ferð með þeim, ok segir þeirra erendi svá fremi fullgǫrt mun verða, at hon siti eigi heima. Þeir hǫfðu alls fimm hundruð manna; þeir hǫfðu ok ágæta menn með sér; þar var Valdamar af Danmǫrk, ok Eymóðr ok Jarísleifr.

Þeir gengu inní hǫll Hálfs konungs; þar váru Langbarðar, Frakkar ok Saxar; þeir fóru með ǫllum herbúnaði ok hǫfðu yfir sér loða rauða, sem kveðit er:

Þeir vildu velja systur sinni góðar gjafir, ok mæltu vel við hana, en hon trúði engum þeirra. Síðan fœrði Gunnarr henni meinsamligan drykk, ok varð hon við at taka, ok mundi síðan engar sakar; sá drykkr var blandinn með jarðar magni ok sæ, ok dreira sonar hennar, ok í því horni váru ristnir hverskuns stafir, ok roðnir með blóði, er hér segir:

Ok eptir þat, er vill þeirra kom saman, gerðisk fagnaðr mikill. Þá mælti Grímhildr, er hon fann Guðrúnu: "vel verði þér, dóttir! ek gef þér gull ok allskonar gripi at þiggja eptir þinn feðr, dýrliga hringa ok ársal Hýnskra meyja, þeirra er kurteisastar eru, þá er þér bœttr þinn maðr; síðan skal þik gipta Atla konungi inum ríka, þá muntu ráða hans auði, ok lát eigi frændr þína fyrir sakir eins manns, ok ger heldr sem vér biðjum."

Guðrún svarar: "aldri vil ek eiga Atla konung, ok ekki samir okkr ætt saman at auka."

Grímhildr svarar: "eigi skaltu nú á heiptir hyggja, ok lát sem lifi Sigurðr ok Sigmundr, ef þú átt sonu."

Guðrún segir: "ekki má ek af honum hyggja, hann var ǫllum fremri."

Grímhildr segir: "þenna konung man þér skipat at eiga, en engan skaltu ellegar eiga."

Guðrún segir: "bjóði þér mér eigi þenna konung, er illt eitt man afstanda þessi ætt, ok mun hann sonu sína illu beita, ok þar eptir man honum grimmu hefnt vera."

Grímhildr varð við hennar fortǫlur illa, ok mælti: "ger sem vér beiðum, ok muntu þarfyrir taka mikinn metnað ok vára vináttu, ok þessa staði, er svá heita: Vínbjǫrg ok Valbjǫrg;" Hennar orð stóðusk svá mikit, at þetta varð fram at ganga.

Guðrún mælti: "þetta mun verða fram at ganga, ok þó at mínum óvilja, ok mun þat lítt til yndis, heldr til harma."

Síðan stíga þeir á hesta sína, ok eru konur þeirra settar í vagna, ok fóru svá fjóra daga á hestum, en aðra fjóra á skipum, ok ena þriðju fjóra enn landveg, þartil er þeir komu at einni hárri hǫll; henni gekk þar ímót mikit fjǫlmenni, ok var þar búin ágætlig veizla, sem áðr hǫfðu orð í milli farit, ok fór hon fram með sæmd ok mikilli prýði. Ok at þessi veizlu drekkr Atli brúðlaup til Guðrúnar; en aldri gerði hugr hennar við honum hlæja, ok með lítilli blíðu var þeirra samvista.

Nú er þat sagt einhverja nótt, at Atli konungr vaknar or svefni, mælti hann við Guðrúnu: "þat dreymdi mik," segir hann, "at þú legðir á mér sverði."

Guðrún réð drauminn, ok kvað þat fyrir eldi, er járn dreymdi, ok dul þeirri, er þú ætlar þik ǫllum fremra.

Atli mælti: "enn dreymdi mik sem hér væri vaxnir tveir reyrteinar, ok vilda ek aldri skæðja; síðan váru þeir rifnir upp með rótum ok roðnir í blóði, ok bornir á bekki, ok boðnir mér at eta; enn dreymdi mik, at haukar tveir flýgi mér af hendi, ok væri bráðalausir, ok fóru til heljar, þótti mér þeirra hjǫrtum við hunang blandit, ok þóttumsk ek eta; síðan þótti mér sem hvelpar fagrir lægi fyrir mér, ok gullu við hátt, ok át ek hræ þeirra at mínum óvilja."

Guðrún segir: "eigi eru draumar góðir, en eptir munu ganga; synir þínir munu vera feigir, ok margir lutir þungir munu oss at hendi koma."

"Þat dreymdi mik enn," segir hann, "at ek lægi í baði, ok væri ráðinn bani minn."

Nú líðr þetta, ok er þeirra samvista fálig. Nú íhugar Atli konungr, hvar niðr man komit þat mikla gull, er átt hafði Sigurðr, en þat veit nú Gunnarr konungr ok þeir brœðr. Atli var mikill konungr ok ríkr, vitr ok fjǫlmennr, gerir nú ráð við sína menn, hversu með skal fara; hann veit at þeir Gunnarr eigu miklu meira fé, enn né einir menn megi við þá jafnask; tekr nú þat ráð, at senda menn á fund þeirra brœðra ok bjóða þeim til veizlu, ok at sœma þá mǫrgum lutum; sá maðr var fyrir þeim, er Vingi er nefndr: Drótningin veit nú þeirra einmæli, ok grunar at vera muni vélar við brœðr hennar. Guðrún ristr rúnar, ok hon tekr einn gullhring ok knýtti í vargshár, ok fær þetta í hendr sendimǫnnum konungs. Síðan fóru þeir eptir konungs boði; ok áðr þeir stígi á land, sá Vingi rúnarnar, ok sneri á aðra leið, ok at Guðrún fýsti í rúnum, at þeir kvæmi á hans fund.

Síðan komu þeir til hallar Gunnars konungs, ok var tekit við þeim vel, ok gerfir fyrir þeim eldar stórir; ok síðan drukku þeir með gleði enn bezta drykk.

Þá mælti Vingi: "Atli konungr sendir mik hingat, ok vildi at þit sæktið hann heim með miklum sóma, ok þægið af honum mikinn sóma, hjálma ok skjǫldu, sverð ok brynjur, gull ok góð klæði, herlið ok hesta ok mikit lén, ok ykkr læzk hann bezt unna síns ríkis."

Þá brá Gunnarr hǫfði, ok mælti til Hǫgna: "hvat skulum við af þessu boði þiggja? hann býðr okkr at þiggja mikit ríki, en enga konunga veit ek jafnmikit gull eiga, sem okkr, þvíat við hǫfum þat gull allt, er á Gnitaheiði lá, ok egum við stórar skemmur fullar af gulli ok inum beztum hǫggvápnum ok allskonar herklæðum; veit ek minn hestinn beztan ok sverðit hvassast, gullit ágætast."

Hǫgni svarar: "undrumsk ek boð hans; þvíat þat hefir hann sjaldan gert, ok óráðligt man vera at fara á hans fund, ok þat undrumsk ek, er ek sá gersimar þær, er Atli konungr sendi okkr, at ek sá vargshári knýtt í einn gullhring, ok má vera, at Guðrúnu þykki hann úlfshug við okkr hafa, ok vill hon eigi at við farim." Vingi sýnir honum nú rúnarnar þær, er hann kvað Guðrúnu sendt hafa.

Nú gengr alþýða at sofa, en þeir drukku við nokkra menn. Þá gekk at kona Hǫgna, er hét Kostbera, kvenna fríðust, ok leit á rúnarnar; kona Gunnars hét Glaumvǫr, skǫrungr mikill; þær skenktu. Konungar gerðusk allmjǫk drukknir.

Þat finnr Vingi, ok mælti: "ekki er því at leyna, at Atli konungr er þungfœrr mjǫk, ok gamlaðr mjǫk at verja sitt ríki, en synir hans ungir ok til engis fœrir; nú vill hann gefa yðr vald yfir ríkinu, meðan þeir eru svá ungir, ok ann yðr bezt at njóta."

Nú var bæði at Gunnarr var mjǫk drukkinn, en boðit mikit ríki, mátti ok eigi við skǫpum vinna, heitr nú ferðinni, ok segir Hǫgna bróður sínum.

Hann svarar: "yðart atkvæði mun standa hljóta, ok fylgja mun ek þér, en ófúss em ek þessarar ferðar."

Ok er menn hǫfðu drukkit sem líkaði, þá fóru þeir at sofa; tekr Kostbera at líta á rúnarnar, ok innti stafina, ok sá at annat var áristit, enn undir var, ok villtar váru rúnarnar; hon fekk þó skilit af vizku sinni; eptir þat ferr hon til rekkju hjá bónda sínum.

Ok er þau vaknuðu, mælti hon til Hǫgna: "heiman ætlar þú, ok er þat óráðligt, far heldr í annat sinn! ok eigi mantu vera glǫggrýnn, ef þér þykkir sem hon hafi í þetta sinn boðit þér systir þín; ek réð rúnarnar, ok undrumsk ek um svá vitra konu, er hon hefir villt ristit, en svá er undir, sem bani yðarr liggi á, en þar var annathvárt, at henni varð vant stafs, eða ellegar hafa aðrir villt; ok nú skaltu heyra draum minn; þat dreymdi mik, at mér þótti hér falla inn á, harðla strǫng, ok bryti upp stokka í hǫllinni."

Hann svarar: "þér eruð opt illúðgar, ok á ek ekki skap til þess, at fara illa ímót við menn, nema þat sé makligt, mun hann oss vel fagna."

Hon segir: "þér munuð reyna, en eigi mun vinátta fylgja boðinu; ok enn dreymdi mik at ǫnnr á felli hér inn, ok þyti grimmliga, ok bryti upp alla palla í hǫllinni, ok bryti fœtr ykkra beggja brœðra, ok mun þat vera nakkvat."

Hann svarar: "þar munu renna akrar, er þú hugðir ána, ok er vér gǫngum akrinn, nema opt stórar agnir fœtr vára."

"Þat dreymdi mik" (segir hon), "at blæja þín brynni, ok hryti eldrinn uppaf hǫllinni."

Hann svarar: "þat veit ek gǫrla, hvat þat er: klæði vár liggja hér litrekt, ok munu þau þar brenna, er þú hugðir blæjuna."

"Bjǫrn hugða ek hér inn koma," segir hon, "ok braut upp konungs hásætit; ok hristi svá hrammana, at vér urðum ǫll hrædd, ok hafði oss ǫll senn sér í munni, svá at ekki máttum vér, ok stóð þar af mikil ógn."

Hann svarar: "þar man koma veðr mikit, er þú ætlaðir hvítabjǫrn."

"Ǫrn þótti mér hér innkoma," segir hon, "ok eptir hǫllinni, ok dreifði mik blóði ok oss ǫll; ok mun þat illt vita; þvíat mér þótti sem þat væri hamr Atla konungs."

Hann svarar: "opt slátrum vér ǫrliga, ok hǫggum stór naut oss at gamni, ok er þat fyrir yxnum, er ǫrnu dreymir, ok mun heill hugr Atla við oss;" Ok nú hætta þau þessu tali.

Nú er at segja frá Gunnari, at þar er sams dœmi, er þau vakna, at Glaumvǫr kona Gunnars segir drauma sína marga, þá er henni þóttu líkligir til svika, en Gunnarr réð alla því á móti. "Þessi var einn af þeim," sagði hon, "at mér þótti blóðugt sverð borit hér inni hǫllina, ok vartu sverði lagðr í gegnum, ok emjuðu úlfar á báðum endum sverðsins."

Konungrinn svarar: "smáir hundar vilja oss þar bíta, ok er opt hundagnǫll fyrir vápnum með blóði lituðum."

Hon mælti: "enn þótti mér hér inn koma konur, ok váru daprligar, ok þik kjósa sér til manns; má vera, at þínar dísir hafi þat verit."

Hann svarar: "vandt gerisk nú at ráða, ok má ekki forðask sitt aldrlag, en eigi ólíkt, at vér verðum skammæir."

Ok um morginninn spretta þeir upp, ok vilja fara, en aðrir lǫttu. Síðan mælti Gunnarr við þann mann, er Fjǫrnir hét: "statt upp! ok gef oss at drekka af stórum kerum gott vín, þvíat vera má, at sjá sé vár en síðarsta veizla, ok nú mun enn gamli úlfrinn komask at gullinu, ef vér deyjum, ok sá bjǫrninn mun eigi spara at bíta sínum vígtǫnnum." Síðan leiddi liðit þá út með gráti.

Son Hǫgna mælti: "farið vel, ok hafið góðan tíma!" Eptir var meirri lutr liðs þeirra. Sólarr ok Gnævarr synir Hǫgna fóru, ok einn kappi mikill, er Orkningr hét, hann var bróðir Beru. Fólkit fylgdi þeim til skipa, ok lǫttu allir þá fararinnar, en ekki tjóaði.

Þá mælti Glaumvǫr: "Vingi!" segir hon, "meiri væn, at mikil óhamingja standi af þinni kómu, ok munu stórtíðendi gerask í fǫr þinni."

Hann svarar: "þess sver ek, at ek lýg eigi, ok mik taki hár gálgi ok allir gramir, ef ek lýg nákvat orð!" ok lítt eyrði hann sér í slíkum orðum.

Þá mælti Bera: "farið vel ok með góðum tíma!"

Hǫgni svarar: "verið kátar, hversu sem með oss ferr!"

Þar skiljask þau með sínum forlǫgum. Síðan reru þeir svá fast ok af miklu afli, at kjǫlrinn gekk undan skipinu mjǫk svá hálfr; þeir knúðu fast árar með stórum bakfǫllum, svá at brotnuðu hlumir ok háir; ok er þeir komu at landi, festu þeir ekki skip sín. Síðan riðu þeir sínum ágætum hestum myrkan skóg um hríð; nú sjá þeir konungsherinn; þangat heyra þeir mikinn gný ok vápnabrak, ok sjá þar mannfjǫlda ok mikinn viðrbúnat, er þeir hǫfðu, ok ǫll borgarhlið váru full af mǫnnum. Þeir ríða at borginni, ok var hon byrgð; Hǫgni braut upp hliðit, ok ríða nú í borgina.

Þá mælti Vingi: "þetta mættir þú vel ógert hafa, ok bíðið nú hér, meðan ek sœki yðr gálgatré; ek bað yðr með blíðu hér koma, en flátt bjó undir; nú man skamt at bíða, áðr þér munuð uppfestir."

Hǫgni svarar: "eigi munu vér fyrir þat vægja, ok lítt hygg ek at vér hrykkim þar, er menn skyldu berjask, ok ekki tjóar þér oss at hræða, ok þat man þér illa gefask;" Hrundu honum síðan, ok bǫrðu hann øxarhǫmrum til bana.