Bókastaðir

Eylimi hefir konungr heitit, ríkr ok ágætr; dóttir hans hét Hjǫrdís, allra kvenna vænst ok vitrust; ok þat spyrr Sigmundr konungr, at hon var við hans æði, eða engi ella.

Sigmundr sækir heim Eylima konung; hann gerir veizlu ímót honum mikla, ef hann hefði eigi herferð þangat; fara nú boð þeirra í milli, at með vinsemd var nú farit, en eigi með herskap; veizla þessi var gǫr með hinum beztum fǫngum ok með miklu fjǫlmenni. Sigmundi konungi var hvervetna sett torg ok annar farargreiði; koma nú til veizlu, ok skipa báðir konungar eina hǫll.

Þar var ok kominn Lyngi konungr, son Hundings konungs, ok vill hann ok mægjask við Eylima konung; hann þykkisk sjá, at þeir munu eigi hafa eitt erendi, þykkisk ok vita, at ófriðar mun af þeim ván, er eigi fær.

Nú mælti konungr við dóttur sína: "þú ert vitr kona, en ek hefi þat mælt, at þú skalt þér mann kjósa; kjós nú um tvá konunga, ok er þat mitt ráð hér um, sem þitt er."

Hon svarar: "vandt sýnisk mér þetta mál, en þó kýs ek þann konung, er frægstr er, en þat er Sigmundr konungr, þótt hann sé mjǫk aldri orpinn," ok var hon honum gefin, en Lyngi konungr fór í brott.

Sigmundr kvángaðisk, ok fekk Hjǫrdísar; var þar annan dag ǫðrum betr veitt eða með meira kappi. Eptir þat fór Sigmundr konungr heim í Húnaland, ok Eylimi konungr mágr hans við honum, ok gætir nú ríkis síns.

En Lyngi konungr ok brœðr hans safna nú her at sér, ok fara nú á hendr Sigmundi konungi, þvíat þeir hǫfðu jafnan minna lut or málum, þótt þetta biti nú fyrir; vilja þeir nú fyrirkoma kappi Vǫlsunga; koma nú í Húnaland ok senda Sigmundi konungi orð, ok vilja eigi stelask á hann, en þykkjask vita, at hann mun eigi flýja. Sigmundr konungr kveðsk koma mundi til orrostu; hann dró saman her, en Hjǫrdísi var ekit til skógar við eina ambátt, ok mikit fé fór með þeim; hon var þar, meðan þeir bǫrðusk.

Víkingar hljópu frá skipum við óvígan her. Sigmundr konungr ok Eylimi settu upp merki sín, ok var þá blásit í lúðra. Sigmundr konungr lét nú við kveða sitt horn, er faðir hans hafði átt, ok eggjar sína menn; hafði Sigmundr lið miklu minna; teksk þar nú hǫrð orrosta, ok þótt Sigmundr væri gamall, þá barðisk hann nú hart, ok var jafnan fremstr sinna manna; helzk hvárki við honum skjǫldr né brynja, ok gekk hann jafnan í gegnum lið óvina sinna á þeim degi, ok engi mátti sjá, hversu fara mundi þeirra í millum; margt spjót var þar á lopti ok ǫrvar; en svá hlífðu honum hans spádísir, at hann varð ekki sárr, ok engi kunni tǫl, hversu margr maðr fell fyrir honum; hann hafði báðar hendr blóðgar til axlar.

Ok er orrostan hafði staðit um hríð, þá kom maðr í bardagann með síðan hatt ok heklu blá; hann hafði eitt auga ok geir í hendi; þessi maðr kom ámót Sigmundi konungi, ok brá upp geirnum fyrir honum; ok er Sigmundr konungr hjó fast, kom sverðit í geirinn, ok brast í sundr í tvá luti; síðan sneri mannfallinu, ok var Sigmundi konungi horfin heill, ok fell mjǫk liðit fyrir honum. Konungrinn hlífði sér ekki, ok eggjar mjǫk liðit. Nú er sem mælt, at eigi má við margnum; í þessi orrostu fell Sigmundr konungr ok Eylimi konungr mágr hans í ǫndverðri fylkingu, ok mestr luti liðs hans.

Lyngi konungr sækir nú til konungsbœarins, ok ætlar at taka þar konungsdóttur, en þat brásk honum; fekk hann þar hvárki konu né fé; hann ferr nú yfir landit, ok skipar þar sínum mǫnnum ríkit, þykkisk nú hafa drepit alla ætt Vǫlsunga, ok ætlar þá eigi munu þurfa at óttask heðan frá.

Hjǫrdís gekk í valinn eptir orrostuna um nóttina, ok kom at þar, sem Sigmundr konungr lá, ok spyrr, ef hann væri græðandi.

En hann svarar: "margr lifnar or litlum vánum, en horfin er mér heill, svá at ek vil (eigi) láta grœða mik; vill Óðinn ekki, at vér bregðum sverði, síðan er nú brotnaði; hefi ek háð orrostur, meðan honum líkaði."

Hon mælti: "einkis þœtti mér ávant, ef þú yrðir grœddr, ok hefndir feðr míns."

Konungr segir: "ǫðrum er þat ætlat; þú ferr með sveinbarn, ok fæðir þat vel ok vandliga, ok mun sá sveinn ágætr ok fremstr af várri ætt; varðveit ok vel sverðsbrotin, þar af má gera gott sverð, er heita mun Gramr ok sonr okkarr mun bera, ok þar mǫrg stórverk með vinna, þau er aldri munu fyrnask, ok hans nafn mun uppi, meðan verǫldin stendr. Un nú við þat, en mik mœða sár, ok ek mun nú vitja frænda várra framgenginna."

Hjǫrdís sitr nú yfir honum unst hann deyr, ok þá lýsir af degi.

Hon sér at mǫrg skip eru komin við land; hon mælti til ambáttarinnar: "við skulum skipta klæðum, ok skaltu nefnask nafni mínu, ok segsk konungsdóttir;" Ok þær gera svá.

Víkingar geta at líta mikit mannfall, ok sjá hvar konurnar fóru til skógar, skilja at stórtíðendum mun gegna, ok hlaupa af skipum; en fyrir þessu liði réð Álfr, son Hjálpreks konungs af Danmǫrk; hann hafði farit fyrir land fram með her sínum; koma nú í valinn, þar sjá þeir mikit mannfall.

Konungrinn biðr nú at leita at konunum, ok svá gerðu þeir; hann spyrr, hverjar þær væri, en þat skiptir eigi at líkendum til; ambáttin hefir svǫr fyrir þeim, ok segir fall Sigmundar konungs ok Eylima konungs ok margs annars stórmennis, ok svá hverir gert hafa. Konungr spurði: hvert þær vissi, hvar fé konungs væri fólgit.

Ambáttin svarar: "meiri von (er) at vér vitim," ok vísar til fjárins; ok finna þeir auð mikinn, svá at eigi þóttusk menn sét hafa jafnmikit samankoma í einn stað, eða fleiri gersimar; bera til skipa Álfs konungs; Hjǫrdís fylgdi honum, ok svá ambáttin.

Hann ferr nú heim í ríki sitt, en lætr, at þar sé fallnir þeir konungar, er frægstir eru. Konungr sezk við stjórn, en þær sátu í fyrirrúmi á skipinu; hann á tal við þær, ok leggr virðing á rœður þeirra. Konungr kom heim í ríki sitt við miklu fé; Álfr var manna gerfiligastr.

Ok er þau hafa skamma stund heima verit, spyrr drótningin Álf son sinn: "hví hefir en fegri kona færri hringa eða verra búnað, ok virðisk mér, at sú muni æðri, er þér hafið minna yfir látit."

Hann svarar: "grunat hefir mik þat, at eigi sé ambáttarmót á henni, ok þá er vér fundumsk, þá tóksk henni vel at fagna tignum mǫnnum, ok hér til skal gera eina raun."

Þat er nú eitt sinn við drykkju, at konungr sezk á tal við þær ok mælti: "hvat hafið þér at marki um dægrfar, þá er nótt eldir, ef þér sjáið eigi himintungl?"

Hon svarar: "þat mark hǫfum vér hér til, at ek var því vǫn í æsku, at drekka mjǫk í óttu, ok er ek lét af því, vǫknuðu vér eptir því, síðan, ok er þat mitt mark."

Konungr brosti at ok mælti: "illa var konungsdóttir vǫnd."

Hann hittir þá Hjǫrdísi, ok spyrr hana slíks ens sama.

Hon svarar honum: "faðir minn gaf mér eitt gull lítit við náttúru; þat kólnar í óttu á fingri mér, þat er mitt mark hér um."

Konungr svarar: "gnótt var þar gulls, er ambáttir báru, ok munu þér ærit lengi leynzk hafa fyrir mér, ok svá munda ek til þín gert hafa, sem við værim eins konungs bǫrn bæði, þóttú hefðir þetta sagt, ok enn skal gera verðleikum betr við þik, þvíat þú skalt vera mín kona, ok skal ek gjalda mund við þér, þá er þú hefir barn getit."

Hon svarar, ok segir allt it sanna um sitt ráð; er hon þar nú í miklum sóma, ok þykkir hin virðuligasta kona.

Þat er nú sagt, at Hjǫrdís fœðir sveinbarn, ok er sveinninn fœrðr Hjálpreki konungi. Konungrinn varð glaðr við, er hann sá þau in hvǫssu augu, er hann bar í hǫfði, ok sagði hann engum mundu líkan verða eða samjafnan, ok var hann vatni ausinn með Sigurðar nafni; frá honum segja allir eitt, at um atferð ok vǫxt var engi hans maki. Hann var þar fœddr með Hjálpreki konungi af mikilli ást; ok þá er nefndir eru allir enir ágætu menn ok konungar í fornum sǫgum, þá skal Sigurðr fyrir ganga um afl ok atgerfi, kapp ok hreysti, er hann hefir haft um hvern mann fram annarra í Norðrálfu heimsins. Sigurðr óx þar upp með Hjálpreki, ok unni hvert barn honum; hann fastnaði Álfi konungi Hjǫrdísi, ok mælti henni mund.

Reginn hét fóstri Sigurðar, ok var Hreiðmars son; hann kendi honum íþróttir, tabl ok rúnar, ok tungur margar at mæla, sem þá var tíðt konungasonum, ok marga luti aðra.

Eitt sinn spurði Reginn Sigurð, er þeir váru báðir saman, ef hann vissi, hversu mikit fé faðir hans hefði átt, eða hverir þat varðveittu.

Sigurðr svarar ok segir, at konungar varðveittu.

Reginn mælti: "trúir þú þeim allvel?"

Sigurðr svarar: "þat samir, at þeir varðveiti, þar til er oss hallkvæmisk, þvíat þeir kunnu betr at gæta enn ek."

Annat sinn kemr Reginn at máli við Sigurð ok mælti: "kynligt er þat, er þú vilt vera hestasveinn konunga, eða fara sem hlauparar."

Sigurðr svarar: "eigi er þat, þvíat vér ráðum ǫllu með þeim, er oss ok heimilt þat, er vér viljum hafa."

Reginn mælti: "bið hann gefa þér einn hest!"

Sigurðr svarar: "þegar mun þat, er ek vil."

Sigurðr hittir nú konunga; þá mælti konungr við Sigurð: "hvat viltu af oss þiggja?"

Sigurðr svarar: "einn hest viljum vér þiggja oss til skemtanar."

Konungrinn mælti: "kjós þér sjálfr hest ok slíkt, er þú vill hafa af várri eigu."

Annan dag eptir fór Sigurðr til skógar, ok mætir einum gǫmlum manni með síðu skeggi; sá var honum ókunnigr; hann spyrr, hvert Sigurðr skyldi fara.

Hann svarar: "hest skyldum vér kjósa; ráð um með oss!"

Hann mælti: "fǫrum ok rekum til árinnar, er Búsiltjǫrn heitir." Þeir reka hrossin útá djúp árinnar, ok leggjask at landi, nema einn hestr, hann tók Sigurðr; hann var grár at lit ok ungr at aldri, mikill vexti ok vænn; engi hafði honum á bak komit. Skeggmaðrinn mælti: "þessi hestr er kominn frá Sleipni, ok skal hann vandliga uppfœða, þvíat hann verðr hverjum hesti betri;" Maðrinn hverfr þá. Sigurðr kallar hestinn Grana, ok hefir sá hestr beztr verit; Óðinn hafði hann hittan.

Enn mælti Reginn til Sigurðar: "oflítit fé eigu þér; þat harmar oss, er þér hlaupið sem þorpara sveinar, en ek veit mikla févon at segja þér, ok er þat meiri ván, at þat sé sómi at sækja ok virðing, ef þú næðir."

Sigurðr spyrr, hvar væri, eða hverr varðveitti.

Reginn svarar: "sá heitir Fáfnir, er hér liggr skamt heðan á brott, þat heitir Gnítaheiðr; ok er þú kemr þar, þá muntu þat mæla: aldri sáttu meira fé í gulli í einum stað, ok eigi þarftu meira, þóttú verðir allra konunga elztr ok frægstr."

Sigurðr svarar: "kann ek kyn þessa orms, þótt vér sém ungir, ok hefi ek spurt, at engi þorir at koma ámót honum fyrir vaxtar sakir ok ilsku."

Reginn svarar: "þat er ekki; sá vǫxtr er eptir hætti lyngorma, ok er gert af miklu meira enn er, ok svá mundi þótt hafa hinum fyrrum frændum þínum; ok þótt Vǫlsunga ætt sé at þér, þá mun þú eigi hafa þeirra skaplyndi, er fyrst eru taldir til alls frama."

Sigurðr svarar: "vera má at eigi hǫfum vér mikit af þeirra kappi eða snild, en eigi berr nauðsyn til at frýja oss, er vér erum lítt af barnsaldri; eða hví eggjar þú þessa svá mjǫk?"

Reginn svarar: "saga er til þess, ok mun ek segja þér."

Sigurðr mælti: "lát mik heyra!"

"Þat er upphaf sǫgu þessar, at Hreiðmar hét faðir minn, mikill ok auðigr; son hans hét Fáfnir, en annar hét Otr, ok var ek enn þriði, ok var ek minnstr fyrir mér um atgerfi ok yfirlát; kunna ek af járni gera, ok af silfri ok gulli ok hverjum lut gerði ek nokkut nýtt.

Otr bróðir minn hafði aðra iðn ok náttúru; hann var veiðimaðr mikill ok umfram aðra menn, ok var í otrs líki um daga, ok var jafnan í ánni, ok bar upp fiska með munni sér; veiðifǫngin fœrði hann feðr sínum, ok var honum þat mikill styrkr; mjǫk hefir hann otrs líki á sér, kom síðan heim, ok át blundandi ok einnsaman, þvíat hann mátti eigi sjá á þyrru. Fáfnir var miklu mestr ok grimmastr, ok vildi sitt eitt kalla láta allt þat er var."

"Einn dvergr heitir Andvari," segir Reginn; "hann var jafnan í fossinum, er Andvarafoss heitir, í geddu líki, ok fekk sér þar matar, þvíat þar var fjǫldi fiska í þeim fossi. Otr bróðir minn fór jafnan í þenna foss, ok bar upp fiska í munni sér, ok lagði einn senn á land.

Óðinn, Loki ok Hœnir fóru leiðar sinnar, ok komu til Andvarafoss. Otr hafði þá tekit einn lax, ok át blundandi á árbakkanum. Loki tók einn stein, ok laust otrinn til bana. Æsir þóttusk mjǫk heppnir af veiði sinni, ok flóu belg af otrinum.

Þat kveld kómu þeir til Hreiðmars ok sýndu honum veiðina; þá tóku vér þá hǫndum, ok lǫgðum á þá gjald ok fjǫrlausn, at þeir fyldi belginn af gulli ok hyldi hann utan með rauðu gulli. Þá sendu þeir Loka at afla gullsins; hann kom til Ránar, ok fekk net hennar, fór þá til Andvarafoss, ok kastaði netinu fyrir gedduna, en hon hljóp í netit; þá mælti Loki:

Loki sér gull þat, er Andvari átti; en er hann hafði framreiðt gullit, þá hafði hann einn hring (eptir), ok tók Loki hann af honum. Dvergrinn gekk í steininn ok mælti, at hverjum skyldi at bana verða, er þann gullhring ætti, ok svá allt gullit.

Æsirnir reiddu Hreiðmari féit, ok tráðu upp otrbelginn, ok settu á fœtr; þá skyldu Æsirnir hlaða upp hjá gullinu ok hylja utan; en er þat var gǫrt, þá gekk Hreiðmar fram, ok sá eitt granahár ok bað hylja. Þá dró Óðinn hringinn af hendi sér, Andvaranaut, ok huldi hárit. Þá kvað Loki:

Síðan drap Fáfnir fǫður sinn," segir Reginn, "ok myrði hann, ok náða ek engu af fénu. Hann gerðisk svá illr, at hann lagðisk út, ok unni engum at njóta fjárins nema sér, ok varð síðan at hinum versta ormi, ok liggr nú á því fé. Síðan fór ek til konungs, ok gerðumsk ek smiðr hans; ok er þessi rœða til minnar sǫgu, at ek missi fǫðurarfsins ok bróðurgjaldanna; gullit er síðan kallat otrsgjǫld, ok hér dœmi af tekin."

Sigurðr svarar: "mikit hefir þú látit, ok stórillir hafa þínir frændr verit. Ger nú eitt sverð af þínum hagleik, þat er ekki sé jafngott gert, ok ek mega vinna stórverk, ef hugr dugir, ef þú vilt at ek drepi þenna enn mikla dreka."

Reginn segir: "þat geri ek með trausti, ok muntu mega drepa Fáfni með því sverði."

Reginn gerir nú eitt sverð, ok fær í hǫnd Sigurði. Hann tók við sverðinu ok mælti: "þetta er þitt smíði, Reginn!" ok hǫggr í steðjann, ok brotnaði sverðit; hann kastar brandinum, ok bað hann smíða annat betra. Reginn gerir annat sverðit, ok fær Sigurði; hann leit á.

"Þetta mun þér líka, en vandt mun yðr at smíða."

Sigurðr reynir þetta sverð, ok brýtr sem it fyrra. Þá mælti Sigurðr til Regins: "þú munt líkr vera inum fyrrum frændum þínum ok vera ótrúr;" Gekk nú til móður sinnar; hon fagnar honum vel; talask nú við ok drekka. Þá mælti Sigurðr: "hvárt hǫfum vér rétt tilspurt, at Sigmundr konungr seldi yðr sverðit Gram í tveim hlutum?"

Hon svarar: "satt er þat."

Sigurðr mælti: "fá mér í hǫnd! ek vil hafa."

Hon kvað hann líkligan til frama, ok fær honum sverðit.

Sigurðr hittir nú Reginn, ok bað hann þar gera af sverð eptir efnum. Reginn reiddisk, ok gekk til smiðju með sverðs brotin, ok þykkir Sigurðr framgjarn um smíðina. Reginn gerir nú eitt sverð; ok er hann bar or aflinum, sýndisk smiðjusveinum sem eldar brynni or eggjunum; biðr nú Sigurð viðtaka sverðinu, ok kveðsk eigi kunna sverð at gera, ef þetta bilar. Sigurðr hjó í steðjann ok klauf niðr í fótinn, ok brast eigi né brotnaði; hann lofaði sverðit mjǫk, ok fór til árinnar með ullarlagð ok kastar í gegn straumi, ok tók í sundr, er hann brá við sverðinu; gekk Sigurðr þá glaðr heim.

Reginn mælti: "efna muni þér heit yðr nú, er ek hefi gert sverðit, ok hitta Fáfni."

Sigurðr svarar: "efna munum vér, ok þó annat fyrr, at hefna fǫður míns."

Sigurðr var því ástsælli, sem hann var ellri af ǫllu fólki, svá at hvert barn unni honum hugástum.