Bókastaðir

Kjǫlvǫr hét kona er bjó í Hraunskarði, hon var fjǫlkunnig mjǫk ok at ǫllu illa fallin, harðla óvinsæl við alþýðu manna. Mikil vinátta var með þeim Þorbjǫrgu at Fossi. Þau mœðgin ǫll saman, Þorbjǫrg, Jǫkull ok Einarr, keyptu at Kjǫlvǫru, ok gáfu henni til hundraðs silfrs, at hon skyldi fyrir koma þeim brœðrum Víglundi ok Trausta meðr einhverjum gerningum, eptir því sem hon sæi ráð til, því at þeim lék hin mesta ǫfund á þeim, en hǫfðu spurt hverr kærleikr var með þeim Víglundi ok Ketilríði, en fyrirmundu þeim at njótask sem síðan gaf raun á. En þau unnusk því heitara með leyniligri ást ok fólginni elsku þeim í brjósti, þegar í fyrstu, er þau vóru uppvaxandi, svá at rœtr elskunnar ok uppvǫxtr ástarinnar, er aldri varð upprœttr úr þeirra hjǫrtum eptir því sem náttúra er amorsins, at eldr yndisins ok logi elskunnar brennr því heitara, ok sœkir því meir brjóst ok hjǫrtu mannanna saman, sem fleiri vilja þeim meina, ok stœrri skorður við settar þeirra vandamanna, er áðr hefir ást ok elska saman fallit þeirra á millum, sem nú þessara manna Víglundar ok Ketilríðar, þvíat þau unnusk alla æfi svá heitt meðan þau lifðu bæði, at hvárki mátti af ǫðru sjá, þaðan af er þau sáusk (með) fyrsta, ef þau skyldu eptir því gera sem hugir þeirra stóðu til.

Maðr hét Bjǫrn, hann var heimamaðr Þorgríms prúða; hann var sjógarpr svá mikill, at honum þótti ekki veðr ófœrt á sjó at fara; kveðsk hann aldri hirða um glettings báru. Hann hafði komit út með Þorgrími, ok hafði þá iðju, at hann var fyrir skipum hans, en þá var fiskgangr mikill á nesinu. Aldri reri hann við fleiri menn en við þriðja mann, ok hafði þó rǫskvan teinæring.

Þat bar til at liðsmenn hans báðir sýktusk um haustit af gǫldrum Kjǫlvarar; vóru þá allir menn at heyverkum. Þá vildi Bjǫrn róa til fiski ok biðr þá brœðr Víglund ok Trausta at róa með sér um daginn. Þeir gerðu svá þvíat veðr var gott ok var vingott með þeim. Allt vissi Kjǫlvǫr þetta, ok fór upp á hús ok veifði kofra sínum í austrætt, ok þyknaði skjótt veðrit. En er þeir kvómu út á miðit, var fiskr nógr undir; þá sá þeir at dró upp flóka einn við austr ok landnorðr.

Víglundr mælti: "þat þykkir mér ráð, at vér haldim at landi, mér lízk ekki á veðr þetta."

Bjǫrn segir: "eigi munu vér þat gera fyrr en hlaðit er skipit."

"Þú munt," segir Víglundr, "ráða því."

Flókann dró skjótt yfir ok fylgdi bæði vindr ok frost ok svá mikil sjóilska, at sjórinn var hvergi kyrr ok rauk sem saltkorn. Bjǫrn kvaðsk þá vildu at landi halda.

Víglundr kvað betr fyrr, en þó skal nú ekki at telja. Þeir róa þá Bjǫrn ok Trausti, ok gengr hvergi á fyrir þeim, rekr þá í útsuðr til hafs; tekr þá at fylla undir þeim skipit. Víglundr biðr Bjǫrn ausa en Trausta stýra, en hann sezk til ára ok rœr svá sterkliga, at hann nær landi við Dǫgurðarnes; þar bjó Þorkell skinnvefja, er út kom með Bárði Snæfellsás, ok var þá gamall.

En (er) sagt var Ketilríði, at þá hefði undan rekit, ok þeir væri dauðir, þá sé á hana ómegin. En er hon raknaði við kvað hon vísu þessa, er hon leit til sjófarins:

Þorkell tók vel við þeim brœðrum ok fóru þeir heim annan dag; varð þar fagnafundr með þeim Víglundi ok Ketilríði.

Nú er þar til at taka er fyrr var frá horfit, at Ketill raumr unir illa við málalyktir þær, er urðu með þeim Þorgrími hinum prúða; tók hann fast at eldask ok þótti eigi hœgt til atgerða. Synir hans Sigurðr ok Gunnlaugr gerðusk hraustir menn ok vænir, en Ingibjǫrg dóttir hans var allra kvenna fríðust.

Hákon hét maðr víkverskr at ætt ok ríkr at peningum ok kappsamr; hann byrjar sína ferð til Ketils af Raumaríki, ok biðr dóttur hans sér til handa, en hann svaraði svá því máli: "ek mun gipta þér dóttur mína með þeim skilmála, at þú skalt fara áðr út til Íslands, ok drep áðr Þorgrím prúða, ok fær mér hǫfuð hans." Hákon kvað sér ekki þykkja þat mikils vert, ok þessu keyptu þeir.

Fór Hákon til Íslands þat sumar; hann kom skipi sínu við Fróðárós. Þeir Fossverjar kvómu til skips fyrst, Jǫkull (ok) Einarr. Tók stýrimaðr vel við þeim, ok spurði þá margs. Þeir vóru ok léttir af tíðindum. Spurði hann at hýbýlum, en þeir sǫgðu hvergi betra en at Fossi hjá fǫður sínum; "eigum vit systur svá fríða ok kurteisa, at engin finsk hennar líki; vilju vit gera hvárt er þú vilt, einn eiga hana eða takir þú hana frillutaki, viljum vit bjóða þér þangat til vistar með okkr."

Stýrimanni þótti þetta mjǫk fýsiligt; segisk hann ok þangat fara mundu, ok segir þeim þá hvert erindi hann hefir til Íslands, ok þótti þeim þat vel vera, ok bundusk nú allir í þessum ráðum.

Nokkuru síðar fór stýrimaðr heim til Foss, ok var þat fjarri vilja Hólmkels bónda, en þó varð svá at vera, ok nokkuru síðar kom stýrimaðr sér í vináttu við Þorbjǫrgu; gaf hann henni marga góða gripi.

Þat var einn tíma, at Hákon kom at máli við þau mœðgin; hann spurði hvar sú kona væri, er þeir brœðr hǫfðu honum af sagt; "vilda ek sjá hana."

Þau sǫgðu hana vera á fóstri hjá Ólǫfu at Ingjaldshvoli.

Hákon bað, at hon skyldi heim fara, "ok treysti ek því, at ek skal af yðr mœðginum (full) tingi til hafa at ek fái hennar vilja sakir várrar vináttu."

Litlu síðar kom Þorbjǫrg at máli við Hólmkel bónda. "Þat vil ek," segir hon, "at Ketilríðr dóttir mín fari heim til mín."

"Hitt þykki mér ráð," segir bóndi, "at hon sé þar kyrr sem hon er komin."

"Eigi skal þat vera," segir hon, "skal ek fyrr sœkja hana en hon sé þar lengr ok fái þvílikt orð af Víglundi sem á horfisk; vil ek fyrr gipta hana Hákoni þvíat þat lízk mér sómaráð." Skilja þau tal sitt at því.

Þykisk Hólmkell vita, at Þorbjǫrg lætr sœkja Ketilríði, ok vill hann heldr sœkja hana sjálfr. Ríðr hann síðan til Ingjaldshvols; var honum þar vel fagnat.

En er hann var kominn gengr Víglundr til Ketilríðar ok mælti svá: "hér er kominn faðir þinn, þykkjumsk ek vita at hann ætlar at sœkja þik ok flytja þik heim með sér, mun hann ok því ráða, en þat vilda ek, Ketilríðr, at þú myndir ǫll okkar einkamál, því at ek veit, at ek verð þér aldri afhuga."

Ketilríðr mælti, ok grét við mjǫk: "fyrir lǫngu þóttumsk ek vita, at vit mundum eigi njótask mega í náðum; þœtti mér nú betr, at vit hefðim þar færra um talat, en ekki er víst, at þú unnir mér meira en ek ann þér, þótt ek tala þar um færa en þú, en sé ek at þetta (eru) ráð móður minnar, hefi ek lítt ástir af henni haft um langa tíma, ok er þat líkast at farnar sé gleðistundir okkrar ef hon ræðr, en þó munda ek vel una ef ek vissa at þér gengi vel til, ok annathvárt munu vit njótask aldri eða munu þar ráð fǫður míns til koma, en þó á hann við þungt at etja þar sem eru brœðr mínir ok móðir, því at þau vildu allt í móti mínum vilja gera, en lát þú sem sízt á þér festa."

Síðan gekk Víglundr at Ketilríði ok kysti hana, var þá auðfundit á henni ok þeim báðum, at þeim þótti mikit fyrir at skilja at því sinni, ok kvað Víglundr vísu.

Ketilríðr gekk þá inn í bœinn at finna fǫður sinn. Sagði hann þegar, at hon skyldi heim með sér. Ketilríðr kvað hann ráða skyldu, "en gott þykir mér hér at vera.".. "segir hann" en þó verðr nú (svá) at vera. Ǫllum þótti mikit at skilja við Ketilríði, því at hon var hugþekk hverjum manni.

Riðu þau nú heim til Foss; ok er Ketilríðr var heim kominn, varð stýrimaðr harðla feginn, en Þorbjǫrg móðir hennar skipaði henni at þjóna Hákoni, en hon vildi þat með engu móti gera; sagði hon þetta fǫður sínum með gráti, en hann sagði: "þú skalt ekki Hákoni þjóna nema þú vilir, ok þat eina gera sem þú vilt, ok vertú jafnan hjá mér nætr ok daga." Hon kvaðsk þat gjarna vilja. Leið svá fram nokkura stund, at hann náði aldri at tala við hana.

Nú eru teknir upp leikar á Esjutjǫrn ok gengu Fossverjar fyrir gleði, ok hinn fyrsta dag, er menn kvómu heim frá leik þessum, spurði Ketilríðr, hvárt ekki hefði komit frá Ingjaldshvoli; henni var sagt, at þeir hefði allir komit feðgar ok Ólǫf ok Helga dóttir hennar. Ketilríðr bað fǫður sinn annan dag at fara til leiksins. Hann játar því, ok fóru þau nú ǫll saman um daginn, ok varð gleði góð, því at Þorgrímssynir kvómu, en ekki fleiri frá Ingjaldshvoli. Þeir gengu þangat á brekkuna sem konurnar sátu. Ketilríðr stóð upp í móti þeim ok fagnar þeim blíðliga, settusk þeir niðr hjá henni á sína hǫnd hvárr Ketilríði, Víglundr ok Trausti.

Þá mælti Ketilríðr: "nú mun ek gera mér jafnkært við báða ykkr at yfirvarpi." Ketilríðr horfði jafnan á Víglund ok mælti: "nú mun ek lengja nafn þitt ok kalla þik Víglund hinn væna, ok er hér hringr er ek vil gefa þér er faðir minn gaf mér í tannfé, ok hann vil ek gefa þér í nafnfesti." Hann tók við hringnum ok dró á hǫnd sér. Víglundr gaf henni á mót hringinn Haraldsnaut þvíat faðir hans hafði gefit honum hann. Varð þeim nú drjúgtalat. Sem þeir Fossverjar sá þetta feksk þeim mikit um. Fara nú hvárirtveggju heim um kveldit.

Kom Hákon at máli við Þorbjǫrgu ok bað hana ekki láta dóttur sína fara til mannfunda nokkurra með þvílíka skapsmuni sem hon hefir. Hon játar því, ok talar Þorbjǫrg við Hólmkel bónda at hann skyldi eigi Ketilríði láta fara til nokkurra leika, ok láta hana heldr sitja heima, ok svá gerði hann, ok varð Ketilríðr óglǫð við þat. Faðir hennar kvaðsk þá heima skyldu vera hjá henni, ef henni þœtti svá betr, en hon kvaðsk þat gjarna vilja.

Fóru menn nú til leika sem áðr, ok stóðu þar sínumegin at hvárir at leik, Fossverjar ok Þorgrímssynir. Þat var einn tíma, at Víglundr sló knǫttinn út fyrir Jǫkli. Jǫkull reiddisk þá ok tók knǫttinn, er hann náði, ok setti framan í andlit á Víglundi, svá at ofan hljóp brúnin. Trausti reist af skyrtu sinni, ok batt upp brúnina á bróður sínum; en þá er þat var gert vóru Fossverjar heim farnir.

Þeir brœðr fóru heim, ok er þeir kvómu til stofu, sat Þorgrímr á palli ok mælti svá: "heil, systkin."

"Hvárn okkar kvennkennir þú nú, faðir?" segir Trausti.

"Mér þykkir," segir Þorgrímr, "sem þat muni kona vera, er faldinn hefir."

"Eigi em ek kona," segir Víglundr, "en vera má at skamt sé frá."

"Því hefndir þú þín eigi á Jǫkli?" segir Þorgrímr.

"Þeir vóru heim farnir," segir Trausti, "þá er ek hafða bundit um andlitit."

Fell þar þetta skraf niðr at sinni. Annan dag fóru þeir til leiks báðir brœðr, ok þá er minst var von at, sló Víglundr knettinum framan í brýn Jǫkli svá at sprakk fyrir. Jǫkull ætlaði at slá Víglund með knattdrepunni. Víglundr hljóp undir Jǫkul, ok fœrði hann niðr við klakanum, svá at Jǫkull lá lengi í óviti; vóru þeir þá skildir, ok fóru hvárirtveggju heim. Eigi var Jǫkull sjálfkrafi á bak; var hann fluttr í fjórum skautum heim; batnar honum bráðliga.

Vóru þá teknir upp leikar at Fossi. Bjuggu þeir Þorgrímssynir sik til leika. Latti Þorgrímr þess ok kvaðsk hann þat ætla, at stór vandræði mundi af standa; en þeir fóru eigi síðr.

En er þeir kvómu í stofu at Fossi, var tekit til leiks. Alskipuð var stofan. Víglundr gengr innar at pallinum, þar sem bóndi sat ok dóttir hans. Ketilríðr fagnar vel Víglundi. Hann tók hana úr sæti ok settisk þar niðr, en setti hana í kné sér. En er bóndi sá þat, þá þokaði hann um manns rúm; settisk Ketilríðr niðr í millum þeirra, tóku þau tal með sér. Þá lét bóndi fá þeim tafl, ok tefldu þau þar um daginn.

Illa gazk Hákoni at því. Opt kom Hákon at því máli við Hólmkel um vetrinn, at hann skyldi gipta honum Ketilríði dóttur sína, en Hólmkell bóndi svarar æ hinu sama, ok lézk þat eigi gera mundu.

Líðr nú daginn þat til sem þeir brœðr bjuggusk heim; en er þeir vóru út komnir á hlað, var Ketilríðr þar fyrir, ok bað þá brœðr ekki fara heim um kveldit, "sakir þess," segir hon, "at ek veit, at brœðr mínir sitja fyrir ykkr." Víglundr kvaðsk fara sem áðr eptir því sem hann hafði áðr ætlat, ok svá gerðu þeir. Sína øxi hafði hvárr þeirra brœðra í hendi sér. En er þeir kvómu at stakkgarði einum, sá þeir, at þar vóru Fossverjar tólf saman.

Þá mælti Jǫkull: "Þat er vel, Víglundr, at vit hǫfum fundizk, skal nú launa þér fallit ok svá knatthǫggit."

"Ek hann eigi at lasta," segir Víglundr.

Síðan sœkja þeir at þeim brœðrum en þeir verjask vel ok drengilega. Eigi hafði Víglundr lengi barizk, áðr en hann varð mannsbani ok annars en Trausti hafði drepit hinn þriðja.

Þá mælti Jǫkull: "nú skulu vér frá halda, ok snúa ǫllum sǫkum á hendr þeim brœðrum," ok svá gerðu þeir; fóru þá hvárirtveggju heim.

Segir Jǫkull fǫður sínum, at Víglundr ok Trausti hefði drepit þrjá heimamenn hans, en "vér vildum ekki á hluta þeirra gera fyrr en vér fundum þik." Hólmkell varð þá reiðr mjǫk við sǫgu þessa.

Jǫkull eggjaði fǫður sinn á at gipta Hákoni Ketilríði dóttur sína, ok með atgangi þeirra brœðra gipti Hólmkell dóttur sína, ok lagði hon þar ekki samþykki til; ætlaði Hákon at festask hér á Íslandi, því at hann sá, at hann kom því ekki fram, at drepa Þorgrím prúða; spurðisk þetta nú til Ingjaldshvols, ok brá Víglundi mjǫk við þetta. En er Hólmkell sá hit sanna um fyrirsátir þeirra brœðra, þá þóttisk hann hafa ofgert, er hann gipti Hákoni Ketilríði.

Sœkja þeir nú leika sem áðr Þorgrímssynir til Foss. Kom Víglundr at máli við Ketilríði, (ok) gaf henni stór ávít er hon var gipt. En er þeir bjuggusk heim um kveldit, var Hákon horfinn ok þeir Hólmkelssynir, ok margir menn með þeim.

Bóndi leitaði um við Víglund: "þat vilda ek," segir hann, "at þit færit ekki heim í kveld, því at mér þykkir eigi trúlig ferð þeirra brœðra;" En hann kveðsk fara mundi sem hann hefði ætlat fyrir því.

En er þeir kvómu út fyrir dyr var Ketilríðr þar fyrir, ok bað Víglund fara aðra leið.

"Ekki mun ek stórt fyrir þín orð gera," segir hann, ok kvað vísu:

"Ekki þykkjumsk ek þat gert hafa," segir Ketilríðr, "ok vilda ek, at þú fœrir hvergi."

"Eigi skal þat vera," segir Víglundr, "þvíat mér er meiri hugr á, at við Hákon reyndim með okkr, en hann spenni þik, ok sjái ek þar upp á," ok kvað vísu:

Síðan fóru þeir veg sinn, ok allt þar til, er þeir kvómu at stakkgarðinum þar sem þeir hǫfðu ázk við fyrr. Þar vóru Fossverjar tólf saman. Þeir (Þorgrímssynir) kvómusk upp á heyit er í garðinum var, svá at hinir urðu ekki fyrr varir við en þeir hǫfðu leyst upp stórt klakatorf ok mikit; en er þeir hǫfðu þat gert, sá þeir þá Þorgrímssonu ok hlupu þeir upp ok sóttu at þeim, ok varð þar hinn snarpasti bardagi, ok þóttusk þeir Fossverjar sjá, at þeir mundu seint geta unnit þá Þorgrímssonu meðan þeir vóru á heyinu.

Þá mælti Jǫkull: "þat er nú ráð, Víglundr, at hvika eigi undan, ok hǫfum vér þat fyrir satt, at þú sért eigi fullrǫskr karlmaðr, nema þú farir ofan af heyinu, ok berjumsk svá til þrautar."

Ok við áeggjan Jǫkuls stǫkk Víglundr ofan af heyinu, ok svá Trausti bróðir hans; varð þá svipan hǫrð, ok fellu þá menn þeirra Hákonar allir svá at þeir stóðu uppi þrír einir Fossverjar, Jǫkull ok Einarr, Hákon, ok enn tveir menn, ok vóru þá óvígir.

Jǫkull mælti: "nú skal með prúðvígi at vinna; þeir skulu berjask Trausti ok Einarr, Víglundr ok Hákon, en ek skal sitja hjá."

Trausti var bæði sárr ok móðr; berjask þeir (Trausti ok Einarr) til þess er hvárrtveggi fellr. Þá tóku þeir til at berjask Víglundr ok Hákon; var Víglundr ákafliga móðr en ekki sárr. Þeirra atsókn var bæði hǫrð ok lǫng, því at Hákon var bæði sterkr ok fullhugi, en Víglundr var bæði sterkr ok vápnfimr ok ákafr, ok svá lýkr þeirra viðskiptum, at Hákon fellr dauðr niðr en Víglundr er þá mjǫk sárr.

Jǫkull sprettr þá upp, hann var þá ómóðr ok ekki sárr. Þá snýr hann til móts við Víglund, ok taka þeir til at berjask, ok varð þeirra atgangr lengi dags bæði harðr ok langr, svá at ekki mátti á millum sjá, hvárr at sigrask mátti; þó þóttisk Víglundr sjá, at honum mundi eigi endask at berjask við Jǫkul til þrautar sakir sára sinna ok mœði. Kastar hann þá upp skildinum ok øxinni, því hann var jafnvígr báðum hǫndum; tók hann þá hinni hœgri hendi skjǫldinn en hinni vinstri øxina, við því gat Jǫkull ekki sét, ok hjó Víglundr af honum hǫndina hœgri í olbogabótinni. Þá leitaði Jǫkull undan; eigi gat Víglundr eptir honum farit; greip hann þá spjót eitt, því mǫrg lágu hjá honum, ok skýtr eptir Jǫkli. Spjótit kom á millum herða honum, ok flaug út um brjóstit; fell Jǫkull þá dauðr niðr, en Víglund mœddi blóðrás, ok fell í óvit ok lá sem hann væri dauðr.

Þetta sá þeir tveir menn sem eptir vóru af Fossverjum, leituðu þeir þá á bak, ok riðu heim til Foss ok kvómu í stofu; sat bóndi á palli ok dóttir hans en húsfreyja á aðra hǫnd. Þeir segja þá tíðindin at Hákon var fallinn ok þeir brœðr ok sjau menn aðrir, ok svá væri fallnir Þorgrímssynir.

Ok er Ketilríðr heyrði þat, fell hon í óvit, en er hon vitkaðisk mælti Þorbjǫrg móðir hennar: "nú sýnir þú lauslæti þitt," segir hon, "ok hverja ást er þú hefir haft á Víglundi; er nú vel er þit skulut skilja."

Hólmkell bóndi mælti: "því skal svá virða fyrir henni, svá mikit unni hon brœðrum sínum, at henni brygði eigi síðr við þat, er hon spurði þeirra fall."

"Vera má þat," segir Þorbjǫrg, "at þat sé svá, en eigi ætlaði ek, at svá mundi verða, ok er mál at safna liði ok mǫnnum ok drepa Þorgrím hinn prúða, ok hefna sem greypiligast."

"Munu því vel ráðit?" sagði bóndi, "þykki mér sem hann sé saklauss af drápi þeirra brœðra, en Þorgrímssynir máttu eigi meira fyrir týna en lífinu, lá þeim þat fyrir at verja hendr sínar."