Bókastaðir

Hólmkell hét maðr, hann bjó á Fossi á Snæfellsnesi við Hólmkelsá; hann átti þá konu er Þorbjǫrg hét Einarsdóttir frá Laugarbrekku, hann átti tvá sonu með henni, hét annarr Jǫkull en annarr Einarr. Hólmkell var Alfarinsson, Valasonar. Bróðir hans var Ingjaldr at Ingjaldshvoli ok Hǫskǫldr at Hǫskǫldsstǫðum, ok Goti á Gotalœk.

Þorgrímr hinn prúði keypti land at Ingjaldshvoli, en Ingjaldr fór kaupferðum í annan stað, ok kemr hann ekki við þessa sǫgu. Þorgrímr gerðisk brátt hǫfðingi mikill, ok hinn mesti ristnar maðr. Þeir gerðusk vinir miklir ok Hólmkell at Fossi.

Þat er sagt, at Þorgrímr gerði brúðhlaup til Ólǫfar. Hinn næsta vetr, er þau bjuggu at Ingjaldshvoli, fœddi Ólǫf barn, ok var þat sveinn, ok var nafndr Trausti. Vetri síðar fœddi Ólǫf annan svein, ok var sá Víglundr nefndr, hann var snemma bæði mikill ok vænn, ok á því sama ári fœddi Þorbjǫrg meybarn ok var nefnd Ketilríðr. Þau vóru jafngǫmul ok Víglundr, en Trausti vetri eldri. Þau eru upp fœdd í heraðinu, ok var þat allra manna mál, at eigi karl né kona fæddisk fegri upp, ok at ǫllu kurteisari menn í sveitum en þau Víglundr ok Ketilríðr. Hólmkell unni dóttur sinni mikit svá hann mátti ekki í móti henni láta, en Þorbjǫrg unni henni minna. Þá er Víglundr var tíu vetra en Trausti ellefu, vóru þar øngvir þar í sveitum jafnsterkir, ok var Víglundr sterkari. Þar fóru eptir aðrar þeirra listir, enda sparaði Þorgrímr ekki af at kenna sonum sínum.

Øngvar hannyrðir vildi Þorbjǫrg at Fossi kenna dóttur sinni. Þat þótti Hólmkeli bónda mikill skaði; tekr síðan þat ráð, at hann ríðr til Ingjaldshvols með dóttur sína; fagnar Þorgrímr honum vel, þvíat vinátta mikil var með þeim. Leitaði Hólmkell þangat til fóstrs dóttur sinni til Ólafar, at hon kendi henni hannyrðir, þvíat Ólǫf var kǫlluð bezt ment allra kvenna á Íslandi; tók hon fegins hendi við henni, ok lagði ástfóstr við hana.

Þá átti Ólǫf unga dóttur, er Helga hét; var hon vetri yngri en Ketilríðr, lǫðuðusk þau ǫll saman með skemtan ok gleði þessir ungu menn, en at hverju gamni sem þau vóru, hlotnaðisk svá til, at jafnan vóru þau sér Víglundr ok Ketilríðr, en þau systkin sér Trausti ok Helga. Festi nú hvárt þeirra Víglundar ok Ketilríðar mikla ást saman; tǫluðu þat ok margir, at þat þœtti jafnræði fyrir flestra hluta sakir. Þat var jafnan, er þau vóru bæði saman, at hvárki gáði annars, en horfa upp á annat; talaði Víglundr þat einn tíma at hann vildi at þau byndi með fastmælum sína ást, en Ketilríðr gaf sér fátt um þat.

"Eru þar," segir hon, "margir hlutir í móti, þat fyrst at þér megi þetta ekki í hug vera, er þú ert eigi fulltíða; verði þér jafnan hverflyndir karlmennirnir um slíka hluti. Þat er annat, at mér stendr þat ekki, enda vil ek þat ekki, at fara eigi at fǫður ráðum, en þat er it þriðja, at fyrir má bíta, at ek sé mín eigi ráðandi, ok veit ek, at þar ganga mest at ráð móður minnar, hefir hon lítit ástríki á mér, en øngvan veit ek þann, at ek vildi heldr eiga en þik, ef ek skyldi ráða, en hitt segir mér hugr um, at þar muni meinbugir stórir við liggja, hversu sem at lyktum gengr."

Opt kom Víglundr at máli við Ketilríði um þetta, en hon svarar honum inu sama, en þó segja menn, at þau muni eiðum hafa bundit sitt eiginorð.

Nú er þar til at taka, sem þeir brœðr Jǫkull ok Einarr gerðusk mjǫk óspakir í heraðinu, gengu þeir mjǫk í fótspor móður sinnar um slíka hluti, en Hólmkeli var þat leitt, ok gat þó ekki at gert; verða þeir ok óvinsælir sakir síns framferðis.

Þeir brœðr áttu einn graðan hest, brúnan at lit, hann var ólmr; hverjum hesti rendi hann, sem honum var við att; hann hafði vígtennr svá stórar, at þær vóru øngum hesttǫnnum líkar. Víglundr átti graðan hest fífilbleikan at lit, hesta beztr ok fegrstr, hann hafði mikil mæti á hestinum. Þorgrímr hinn prúði átti tvau yxn brandkrossótt at lit, beinslitr var á hornum þeirra, honum þótti yxnin góð.

Þat var einn tíma, at Einarr kom at máli við móður sína: "illa þykki mér, at Þorgrímr hinn prúði hefir svá mikil metorð hér í heraðinu, ætla ek mér at vita, ef ek get komizk á muni við Ólǫfu konu hans; mundi þá verða annat hvárt, at hann mundi leita at hefna eða metnaðr hans mundi lægjask, ok er þó óvíst, þóat hann leiti at hefna, at hann beri hærra hlut." Hon kvað þetta vera vel mælt, ok væri nærri sínu skapi.

Ok einhvern dag er Þorgrímr var ekki heima reið Einarr til Ingjaldshvols ok Jǫkull bróðir hans með honum. Ólǫf húsfreyja hafði þat boðit einni heimakonu sinni, at hvern morgin skyldi hon læsa kalldyrum, er karlmenn fœri til verks síns, ok svá gerði hon, ok þenna morgin kvómu þeir at bœnum; varð heimakona vǫr við, ok gengr til svefnhúss Ólǫfar, ok segir henni, at þeir Fossverjar eru komnir; stendr hon upp, ok klæðir sik, ok gengr til saumstofu sinnar, ok setr þar niðr á miðjan pall griðkonu sína, ok leggr yfir hana mǫttul sinn, ok mælti: "bregðsk þú eigi ókunnig við, þó þeir ætli mik þik vera, en ek skal svá til sjá, at þú fáir øngva skǫmm af honum." Aðra heimakonu sendi hon til dyranna, því at ekki var karlmanna heima. Einarr spurði hvar Ólǫf væri, en hon sagði hana vera í saumstofu sinni. Þangat snýr Einarr ok þeir brœðr báðir, en er þeir kómu í stofu, sá þeir at Ólǫf sat á palli; settisk Einarr niðr hjá henni ok talaði við hana.

Í þessu kom maðr í stofuna bláklæddr ok helt á brugðnu sverði. Maðrinn var ekki stórr vexti en allreiðuligr var hann. Þeir spurðu hann at nafni, en hann nefndisk Óttarr. Ekki þektu þeir þenna mann, en þó stóð þeim nokkur ótti af þessum manni.

Hann tók til orða: "út er at ganga ok fagna Þorgrími bónda, því at hann ríðr at garði."

Þeir spretta upp báðir ok ganga út, ok sjá hvar bóndi ferr við mikinn flokk manna; støkkva þeir á bak ok riðu í brott ok heim; en reyndar var þetta búsmali heim rekinn, en hinn bláklæddi maðr var Ólǫf sjálf. En er Fossverjar vissu þat, þóttusk þeir hafa farit mikla smánarferð. Vex nú af nýju mikill óþokki þeirra í millum.

En er Þorgrímr bóndi kom heim, sagði Ólǫf honum allt hversu farit hafði. Þorgrímr mælti þá: "ekki skulu vit okkr at þessu gefa, sakir Hólmkels vinar míns, með því er Einarr kom ekki sínum vilja fram."

Þat var einn dag er þeir brœðr Jǫkull ok Einarr riðu til Ingjaldshvols, þeir vóru allir heima feðgar ok úti staddir. Jǫkull spurði hvárt Víglundr vill gefa honum hestinn hinn fífilbleika. Víglundr kveðsk ekki ráðinn í því. Jǫkull kvað fornmannliga við orðit, en Víglundr kvað ekki verða farit at því.

"Þá muntu vilja etja við mik hestunum."

"Þat þykkir mér mega," segir Víglundr.

"Þá þykki mér betr en gefinn," segir Jǫkull.

"Mun þat eigi fara sem má," segir Víglundr. Kveða þeir á dag nær vera skal hestaatit.

En er sú stund kom er hestum skal etja, þá var fram leiddr brúnninn þeirra brœðra, ok lætr hann ógurliga. Þeir bjuggusk til brœðr báðir at fylgja honum. Því næst kom fram bleikrinn Víglundar; en þegar er hann kom í hringinn, þá snerisk hann í kringlu, allt þar til er hann hóf upp báða fœtr hina fyrri ok setti framan á snoppu Brúns svá at úr honum hrutu allar vígtennrnar. Síðan lagði hann at tennrnar sínar ok náði aptrhuppinum á Brún, ok reif þar á hol; datt Brúnn þá niðr dauðr. Ok er Fossverjar sá þat, hlupu þeir til vápna ok svá hvárirtveggju, ok bǫrðusk þar til er þeir Þorgrímr ok Hólmkell gátu skilit þá, ok var þá fallinn einn maðr af Víglundi en tveir af þeim Jǫkli, ok skildu við svá búit.

Enn helzk vinátta með þeim Þorgrími ok Hólmkeli sem áðr: spurði hann ok kærleika er var með þeim Víglundi ok Ketilríði ok meinaði hann þat ekki, en Þorbjǫrgu ok sonum hennar þótti þat mjǫk illa vera. Liðu nú svá fram stundir, at þat var allra manna mál, at øngir menn væri jafnvænir sem þau Víglundr ok Ketilríðr á Íslandi þeim samtíða sakir lista ok kurteisi.

Einn tíma er þess getit, at þeir brœðr Jǫkull ok Einarr fóru heiman frá Fossi um nótt, hon var þá bjǫrt, ok fram á afrétt, sem hestrinn sá hinn fífilbleiki, er Víglundr átti, stóð í; þeir kvómu til hrossanna ok vildu reka heim, en þat gekk þeim með øngu móti, svá varði þeim hestrinn, at þeir gátu hvergi rekit hrossin; en þeir hǫfðu ætlat at reka hrossin ǫll í langreið með hestinum. En er þeir gátu eigi þat gert, urðu þeir harðla reiðir, ok sóttu at hestinum með vápnum ok vildu drepa hann, en hestrinn varðisk með tǫnnum ok fótum svá ramliga, at þat var lengi nætr, at þeir gátu ekki at gert, en þat varð um síðir, at þeir kvómu á hann spjótalǫgum ok drápu hann svá. En er þat var gert nentu þeir ekki at reka heim hrossin því at þeim þótti sem þá mundi víst verða at þeir hǫfðu drepit hestinn, en þeir vildu leyna, ok drógu hann ofan fyrir einn klett til þess at þat væri ætlat, at hann hefði þar ofan fyrir dottit sjálfr. Fóru þeir síðan heim, ok létu sem ekki hefði í gerzk.

Nokkuru síðar fóru þeir brœðr Jǫkull ok Einarr í afrétt þá er Þorgrímr hinn prúði átti ok geldneyti hans gengu í. Þar gengu í fimtigir uxa í flokki, er Þorgrímr átti. Þar þektu þeir brandkrossana hinu góðu, tóku þá, ok slógu við togi ok leiddu heim til Foss ok drápu af báða ok gengu til ok festu upp síðan í útibúri. Þetta var nátt eina; hǫfðu þeir ok lokit þessu starfi áðr en heimamenn stóðu upp. Allt vissi móðir þeirra þetta með þeim, ok var heldr tasvíg at starfinu með þeim sonum sínum.

Nú er þar til at taka er þeir brœðr Víglundr ok Trausti gengu einn dag til hrossa sinna, ok er þeir kvómu í afréttina til hrossanna, þá sakna þeir hestsins ok leituðu víða, ok fundu hann um síðir undir einum klett stórum dauðan. Finna þeir á honum stór sár ok mǫrg, hafði hann verit lagðr á hol. Þóttusk þeir Víglundr vita at þeir Fossverjar mundu gert hafa; gengu þeir brœðr heim, ok sǫgðu at hestr þeirra var dauðr ok Fossverjar mundu gert hafa.

Þorgrímr bað þá láta vera kyrt, "hafa þeir mist sinn hest áðr, mun yðr nokkut til verða annat, ef svá ferr sem ek ætla, þótt þetta líði um." Létu þeir þá kyrt fyrst at sinni.

Eigi lǫngu síðar var sagt Þorgrími, at í brottu væri uxar hans hinu góðu, brandkrossarnir, þeir sem hann hafði mest mæti á, ok þat með, at menn hugðu af mannavǫldum vera. Þorgrímr gaf sér fátt um þetta, en sagði þó meiri von, at þjófar mundi liggja úti á fjǫllum, þeir sem slíku ylli. Lét hann ekki leita uxanna. Spyrsk nú þetta víða, ok þykkir mǫnnum þeir á Ingjaldshvoli verða fyrir miklum skǫðum. Þorbjǫrg at Fossi hefir þetta í miklum fleymingi; hon lætr neyta slátruxanna.

En er Hólmkell bóndi verðr þess varr hvar uxarnir eru niðr komnir, er Þorgrímr bóndi átti, tekr hann einn dag hest sinn, ok ríðr til Ingjaldshvols. En er hann finnr Þorgrím bónda, segir Hólmkell honum, at hann hyggr at þar muni niðr komnir uxar hans hinu góðu hjá honum, ok synir hans munu valda. "Vil ek," segir hann, "lúka verð fyrir uxana, svá mikit sem þú vilt sjálfr hafa, ef þú sœkir þá eigi saksóknum."

Þorgrímr segir at svá skyldi vera. Tók hann þá svá mikla penninga, sem honum vel líkaði, ok skildu þeir Hólmkell ok Þorgrímr með mikilli vináttu.